Note préliminaire (C.R.) : Cet ouvrage se trouve en mode image sur Gallica. Le lecteur peut consulter la table des matières correspondante à l’adresse :
http://www.histoirepassion.eu/spip.php?article307.
Par ailleurs, pour des raisons de taille de fichiers, et de notre fait, le lecteur trouvera séparément la table onomastique correspondante.
ARCHIVES HISTORIQUES
DE
LA SAINTONGE ET DE L'AUNIS
Tome XXI
CHARTRIER DE PONS II
PARIS, A. PICARD, LIBRAIRE-ÉDITEUR, RUE BONAPARTE, 82.
SAINTES Mme Z. MORTREUIL, LIBRAIRE, RUE ESCHASSERIAUX, 42.
CHARTRIER DE PONS
CHARTES DE LA MAISON DE PONS
Publiées par M. Georges Musset
La société des Archives historiques de la Saintonge et de l'Aunis consentit, dès l'année 1881, à mettre ses volumes à notre disposition pour y publier les archives de la maison et de la terre de Pons.
Cette faveur était justifiée par l'importance considérable que la ville de Pons et ses seigneurs ont eue depuis les temps les plus reculés jusqu'à l'époque moderne. Il n'est pas en effet, dans la Charente-Inférieure, de localité qui ait pris une part aussi grande à l'organisation féodale. Alors que les autres villes de la région étaient pour la plupart affranchies de la domination directe et constante de leurs seigneurs, soit par leur indépendance communale, soit par l'éloignement où elles se trouvaient de leurs maîtres, Pons est resté constamment la terre principale et le lieu du séjour d'une des plus puissantes familles féodales de France.
A un double point de vue, l'histoire de Pons présentait donc un intérêt particulier. Par ses seigneurs alliés aux Rodez, aux Périgord, aux Turenne, aux Revel, aux La Trémoille, aux Coëtivy, aux d'Albret, Pons occupe une grande place dans l'histoire de France. Par son contact immédiat avec ses sires, la ville et la terre de Pons conservent en outre des traces de la vie féodale et seigneuriale qu'on ne retrouverait pas ailleurs. Ces conditions particulières rendaient particulièrement curieuses la publication et l'étude des documents ayant trait à la ville de Pons.
Dans le premier volume que nous avons publié (tome ix des Archives), on retrouve principalement les contrats rappelant l'organisation ecclésiastique et judiciaire de la ville. Ailleurs, dans L'Art en Saintonge et en Aunis, que M. l'abbé Julien-Laferrière et nous, publions en collaboration, nous avons étudié le côté topographique et archéologique de la cité. Mais la matière est loin d'être épuisée. Il y a encore de nombreux documents sur la question, soit dans les archives publiques, soit dans les archives privées, qu'il s'agisse des seigneurs de Pons, de la ville ou de ses habitants.
Poursuivant notre dessein, nous avions donc réuni un grand nombre de pièces relatives à cette partie de la Charente-Inférieure, quand la science et l'obligeance inépuisables de notre collègue M. Alfred Richard, ancien élève de l'école des chartes et archiviste départemental de la Vienne, mirent en notre possession un fonds particulièrement remarquable. Il s'agissait des archives de la maison de Pons conservées par le duc des Cars, dont nous avons eu tout récemment à déplorer la perte.
Le duc des Cars était le descendant des sires de Pons. Le dernier représentant, de nom et d'armes, de cette illustre famille fut Charles-Armand-Augustin, vicomte de Pons, chevalier, comte de Roquefort, etc., colonel d'infanterie, menin de Mgr le dauphin, depuis roi de France, né le 1er juillet 1744, époux, par contrat du 1er février 1766, de Pulchérie-Eléonore de Lannion. Charles-Armand-Augustin eut de son mariage avec Mlle de Lannion, une fille, Augusline-Eléonore de Pons, mariée à Louis-Yves du Bouchet de Sourches, marquis de Tourzel, la célèbre marquise de Tourzel, dont la fille, à son tour, épousa le duc des Cars, François-Joseph de Pérusse, décédé à 72 ans, le 22 septembre 1891.
Cette illustre filiation explique la présence des archives les plus importantes de la maison de Pons dans le chartrier du duc des Cars, qui mit à nous communiquer ses richesses, un empressement dont nous ne saurions être trop reconnaissants.
Laissant donc de côté, pour le moment, les documents conservés dans les dépôts publics, nous pensâmes qu'il y avait intérêt à sauver de l'oubli des documents privés dont l'importance est au moins égale à tous autres. C'est cette série remarquable que nous publions aujourd'hui.
Fidèle aux traditions de la société des Archives, nous avons tenu principalement à publier des textes. Nous avons été en conséquence très sobre d'annotations. Nous ne pouvions d'une part grossir indéfiniment un volume déjà considérable, ni priver le public de la connaissance même des textes qui profiteront plus à la science historique que nos commentaires. D'autre part, en multipliant les détails sur la famille de Pons, nous risquions souvent de répéter des choses déjà connues, et de faire double emploi avec les travaux considérables qui ont déjà été publiés sur les différents membres de la maison de Pons. Il nous suffira, sur ce point, pour satisfaire la curiosité des lecteurs les plus difficiles, de les renvoyer à la consciencieuse et savante généalogie de la maison de Pons publiée par Courcelles et l'abbé de L'Epine, son collaborateur en ce point, dans le tome ive de l’Histoire généalogique et héraldique des pairs de France et des grands dignitaires de la couronne, etc. Paris, 1824, in-4°.
Les rares notes que nous ajouterons à notre texte auront uniquement pour but de fournir quelques renseignements inédits ou de rectifier quelques erreurs de nos devanciers. Nous serons peut-être plus prolixe une autre fois ; ce sera quand il nous sera possible de compléter cette série des archives de Pons par la publication des documents conservés dans les dépôts publics. Nous prendrons la liberté, ce jour-là, de présenter aux lecteurs un tableau d'ensemble des différents faits mis en lumière par nos publications successives ou celles que d'autres personnes auront données, soit dans les volumes de la société des Archives, soit ailleurs.
I
1245, 23 octobre. — Bail à cens par P..., prieur de l'hôpital vieux de Pons, d'un ménil situé à Pons, au sieur Etienne Julien, moyennant un cens de huit sous et à la condition que le censitaire construise avant la Saint-Michel, une maison suffisant à l'exploitation. — Original sur parchemin. Sceau perdu, suspendu originairement à un cordon de chanvre.
Omnibus presentem cartulam inspicientibus, P., tunc prior humilis veteris domus helemosinarie de Ponte[1] , perpetuam in Domino, salutem. Noverint universitas vestra quod nos, cum assensu et voluntate fratrum nostrorum, publice dedimus et concessimus Stephano Juliani maynile quod habebamus et possidebamus, nomine dicte domus helemosinarie de Ponte, situm apud Pontem inter domum Oudoini Lo Mosner et domum Gaufridi Chantareu, prope ipsam domum helemosinariam, habendum, a dicto Stephano, jure hereditario, perpetuo et pacifice possidendum, ad annuum et perpetuum censum octo solidorum, monete currentis, quorum medietas nobis reddi debet annuatim et successoribus nostris, a possessoribus dicti maynilis, in festo paschatis, et altera medietas in festo sancti Michaelis. Et sciendum quod dictus Stephanus, ex pacto inter nos et ipsum apposito, debet, infra festum beati Michaelis proxime venturum, in dicto maynili, domum competentem construere ad expensas suas, et constructam cultam tenere, quam domum cum maynili idem Stephanus, vel heres suus, licite potest vendere atque dare, juxta tamen usus et consuetudines Pontenses, secundum quos usus et consuetudines, eidem Stephano et heredi suo ipsam domum guarire tenemur. Ut autem que predicta sunt plenum robur optineant perpetue firmitatis, predicto Stephano dedimus et concessimus presentem cartulam sigillo dicte domus helemosinarie, quo in contractibus nostris communiter utimur, sigillatam. Actum et datum die lune ante festum apostolorum Symonis et Jude, anno Domini M° CC° quadragesimo quinto.
Au revers, d'une écriture du XIVe siècle : De ung vergier qui est près l'ospital vieulx. — Pons.
II
1250, entre le 18 juin et le 1er juillet. — Bulle d'Innocent IV accordant des dispenses de mariage, pour consanguinité au quatrième degré, à Renaud, fils de Renaud, sire de Pons, et Marguerite, fille d'Hélie Rudel, sire de Bergerac. — Original sur parchemin. Bulle perdue, suspendue originairement à des lacs de soie jaune et rouge-brun.
Innocentius[2] , episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio nobili viro Reginaldo de Ponte[3] , nepoti nobilis viri Reginaldi, domini de Ponte, salutem et apostolicam benedictionem. Circumspectio matris ecclesie congruum semper moderamen observans erga sibi subjectos interdum mansuetudine utitur et plerumque rigore prout necessitas vel utilitas id exposcit. Ex parte siquidem tua fuit propositum coram nobis quod, cum progenitures aliosque consanguineos tuos, ex parte tua, et nobilem virum Helyam Rudelli, dominum de Brageriaco ac progenitores et alios consanguineos ejus, ex altera, gravi guerra et discordià suscitata plurimarum utrumque personarum cedes et rerum dispendia non modica contigissent, tandem pro bono tranquillitatis et pacis utriusque partis, quibusdam bonis viris mediantibus, est provisum quod inter te ac nobilem mulierem Margaritam, neptem dicti Helye, fiat copula conjugalis. Sed quia tu et ipsa in quarto gradu consanguinitatis vobis, ex utroque latere, invicem attinetis, a nobis tuo nomine suppliciter extitit postulatum ut, super hoc, de benignitate apostolice sedis dispensationis gratiam largiremur. Nos igitur, in hac parte utilitatem et necessitatem consideratione paterna pensantes, hujusmodi supplicationibus inclinati ut tu et nobilis memorata, constitutione canonica nonobstante qua in prefato gradu matrimonialis copula prohibetur, possitis matrimonialiter copulari, auctoritate presentium, misericorditer dispensamus. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostre dispensationis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc allemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Lugduno, kalendas julii, pontificatus nostri anno septimo.
Au revers, XVe siècle: Dispense de mariage de Renaud, sire de Pons, et de Marguerite Rudel. —XIVe siècle: Bulle de la dispensation de mariage de messire Regnaud, sire de Pons, et de la niepce de messire Helie Rudeau.
Au revers encore, XIIIe siècle : Th. S.
III
1254, 18 juin. — Charte de commune accordée à la ville de Bergerac par Renaud de Pons, seigneur de Bergerac, et sa femme Marguerite, fille d'Elie Rudel. — Copie du XVe siècle, non authentique sur papier.
Noverint universi presentes licteras inspecturi quod nos Reginaldus de Ponte, dominus Brageriaci, cum concenus ac ascensu uxoris nostre Margarite, filie quondam domini Elie Rudelli, nostra propria volumptate, et nos, Margarita, cum consensu et ascensu et auctoritate dicti Reginaldi mariti nostri, et nostra propria volumptate, concessimus et dedimus militybus et burgensibus Brageriaci et eorum successoribus in perpetuum quod hereditates, possessiones et redditus per dominos Brageriaci antecessores nostros, indebite occupatos restauremus eisdem et reditus et pravas consuetudines amictamus super inductas et quod super hec? credatur decem millitibus et decem burgensibus juratis providis et honestis. Et concedimus et dedimus predictis militibus et burgensibus majoritatem et communitatem cum consuetudinibus licitis et honnestis, cum gravaminibus tailliarum et questanarum amovendis ? et concessimus et dedimus et eisdem militibus et burgensibus alias libertates specificandas ad arbitrium quatuor millitum et quatuor burgensium et eciam discernandas et pro hiis declar…[4] et declar… tenent et firmiter observent predictis burgensibus et militibus et ad majorent rei firmitatem quasdem litteras declarata et declarenda continentes promisimus nos concessuri cuidem vel quorumdem arbitrio eorumdem et posse nostro …. sigillatas, in quorum …. dictus Reginaldus et dicta …. militibus et burgensibus patentes litteras concessimus …. nostrorum munimine consignatas.
Actum et datum fuit hoc apud Brageriacum, die Jovis ante festum beati Joannis Baptiste, anno domini millesimo CC L° quarto.
IV
1259, juin. — Cession par Guillaume, abbé de Saint-Jean d'Angély, Geoffroy, sire de Pons, N., veuve de Guillaume d'Usseau, tutrice de leurs enfants mineurs, Guillaume Ostence, chevalier, Foucaud de Sainte-Foy, mandataire de noble dame Aude, à leurs hommes de Pérignac, de leurs droits de terrages sur les terres de la paroisse de Pérignac. — Original sur parchemin, six sceaux pendant par cordelettes de chanvre ; un seul en cire verte subsiste.
Guillermus, miseracione divina, abbas monasterii sancti Johannis Angeliacensis, Gauffridus, dominus de Ponte[5] (un blanc), relicta Wuillelmi de Ussello, militis deffuncti, gerens tutelam pupillorum dicti militis, Guillermus Ostencii, miles, et Fulcaudus de sancta Fide, clericus, gerens vices nobilis domine Aude, universis presentas litteras inspecturis, salutem et memoriam in futurum. Noveritis quod nos, de, communi asseiisu nostro et hominum nostrorum de Payrigniaco, tradidimus unanimiter et concessimus, ad certam firmam terragia que percipere consuevimus annuatim in terris de Payrignaco infra metas parrochie circumclusis, hominibus nostris ejusdem parrochie qui excolunt dictas terras, videlicet quodlibet jornalle terre maynilium et viridariorum, pro uno boessello et quarte parte unius boesselli frumenti ad mensuram Pontensem, quod jornalle maynilium et viridariorum, de consensu omnium nostrorum et hominum de Payriniaco triginta solidos in integrum continebit. Quatuor ver[o j]ornalla terre de Campania[6]2, quorum quodlibet continere debet quadraginta sulcos, tradidimus eisdem hominibus ad firmam unius boesselli f[rumenti] ad mensuram predictam solvendi annuatim nobis cum precedent firma maynilium et vidirariorum in burgo de Payrigniaco in octabas beati Viviani et [in d]iebus continue sequentibus quousque dicte firme solucio integre impleatur. Hanc autem firmam terragiorum a nobis perloqutam et ordinatam (déchirure) et gratam habemus et habebimus in futurum. Promittentes hominibus de Payriniaco quod contra eam non veniemus per nos vel per alios aliquo tempore (déchirure) violabiliter observabimus, prout Rampnulphus Janglini [7], miles, de consensu omnium nostrorum, homines de Payrigniaco de predicta firma terragiorum, nomine nostro et a (déchirure) investivit, judicio nostre curie mediante. Sciendum tamen est quod, si aliquo tempore pars terrarum traditarum a nobis hominibus de Payrigniaco ad firmam predictam pl[anter]etur [8]2 vinea, nos ab hominibus possidentibus dictas terras plantatas, non debemus nec possumus aliquod complantum exigere post firmam pro quolibet jornalli terre sup assignatam. Volumus eciam et concedimus quod si forsan terre que modo plantantur vinea, redeant aliquo tempore ad culturam messium, dicti homines de Payrigniaco … unt eas et tenebunt secundum quantilem jornallium admensuram superiusdesignatam.Verum amen ordinatum est et statutum de consensu nostro et hominum de Payrigniaco, et jure medio difinitum, quod si dicti homines dictam firmam statutam ad solvendum, termino assignato, pro jornallibus terrarum, non solverint, ipsi tenentur nobis reddere gagium pro deffectu solucionis, quod in territorio de Payrigniaco de censibus est statutum. Et in hujus rei testimonium et munimen, nos prenominati Wuillelmus abbas, Gauffridus dominus de Ponte, et ego Petrus de Ferreria[9], miles pro…. , relicta Wuillelmi de Ussello, militis deffuncti, et Fulcaudus de sancta Fide, clericus, gerens vices domine Aude, et Guillelmus Ostencii, miles, dedimus hominibus de Payrigniaco has patentes litteras sigillorum nostrorum muniminibus insignitas, quibus supplicamus apponi sigillum reverendi patris in Christo, domini Poncii, venerabilis episcopi Xanctonensis, una cum nostris, ad majorem certitudinem rei geste. Datum anno Domini M° CC° Lm° nono, mense junii.
V
1262, 18 mars (n. s.) — Vente par Pierre de Ryniac et Hylaire, sa femme, de Pons, au prieur et aux frères de l'hôpital vieux, de 4 sous de rente sur une maison de la rue des Aires. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par hande de parchemin, par P. Vigier, archiprêtre d'Archiac. Donné le samedi avant Loetare 1261.
Universis presentes litteras inspecturis, Petrus de Rinyac et Hylaria ejus uxor, de Ponte, salutem et habere memoriam rei geste. Noverint universi quod nos publice et spontanee vendidimus priori et fratribus veteris domus helemosinarie de Ponte et successoribus suis quatuor solidos rendales super quadam domo que est in rua de Areis, sub dominio eorumdem prioris et fratrum ; et fuit quondam Petri Techit, de qua, inquam, domo, antequam venderemus istos quatuor solidos rendales reddebamus eis novem solidos et novem denarios, quolibet anno, duobus tenninis, quinque solidos, scilicet, in festo sancti Michaelis et quatuor solidos et novem denarios in festo natalis Domini... etc.
VI
1264, décembre. — Vente par Hélie Bertaudi, chevalier de Pons, à Pierre Chaucra, bourgeois de Pons, d'une maison et d'un four ad capud Rancarum de Pons, devant la maison de feu Robbert Sarrail, entre la maison de feu Robbert de Jarnac, la venelle de feu Guillaume Aymon... ; ces deux sous dus à l'occasion de la braisette « brassa », que lui, Bertrand, et ses prédécesseurs avaient coutume de recevoir. Jeanne, sa femme, consentit à la vente. Donné en décembre, l'an de grâce 1264. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau absent, pendant par cordelettes de chanvre, bleues et blanches.
VII
1268, 29 avril. — Confirmation par Renaud de Pons et Marguerite, sa femme, de la charte de commune de Bergerac. — Copie du XVe siècle non authentique, sur papier.
Universis presentes litteras inspecturis, Reginaldus, dominus de Pontibus et de Brageriaco et de Genciaco, salutem in Domino. Noveritis quod, cum nos de volumptate et assensu Marguarite de Thurennia, uxoris nostre, et ipsa Margarita de volumptate et auctoritate nostra, dedicemus et concessinemus burgensibus et aliis hominibus de Brageriaco communia cum consuetidinibus licitis et honestis; qua de re nos predictam communia declarare volentes, eisdem concedimus quod ipsi de cetero habeant communia et consules; quiquidem consules talem habeant in villa Brageriaci et etiam potestatem quam major et consules Brageriaci, tempore illo quo nos et dicta uxor nostra concessimus communia supradictam, et nos eisdem dictam communam et consules perpetuo et firmam, in ejus rei testimonium et munimen eisdem concessimus has presentes litteras sigilli nostri munimine consignalas. Datum Brageriaco, die dominica post festum beati Georgii, anno Domini M° CC° LX° VIII°.
VIII
1269, 17 décembre ; 1277, 12 janvier (v. s.) — Confirmation par Hélie Rudel, sire de Pons et de Montignac, d'une charte de Renaud de Pons, son père, affranchissant les habitants de Montignac de questes (tributs), tailles et exactions, sauf dans quatre cas où ils pourront être taxés à cent livres; ces cas sont: la dot de la fille du seigneur, le pèlerinage accompli par celui-ci, la chevalerie pour lui ou son fils aîné, le rachat du seigneur de Montignac prisonnier. — Original sur parchemin, scellé originairement sur lacs de soie verte et blanche.
Universis presentes litteras inspecturis Helias Rudelli[10] miles, dominus de Ponte et Montiniaco, salutem et fidem presentibus adhibere. Noverint universi et singuli presentes litteras inspecluri, quod nos vidimus et diligenter inspeximus, ac etiam, in nostra presencia, legi et exponi fecimus quasdam litteras, non rasas, non cancellatas, non abolitas, nec in aliqua sui parte corruptas, sigillo vero et proprio nobilis viri domini Reginaldi de Ponte[11], quondam patris nostri defuncti, sigillatas, quorum tenor sequitur in hec verba :
Noverint universi presentes pariter et futuri quod nos non decepti, non coacti, nec inducti suazione alicujus, set gratis et cum maxima deliberatione de jure consulti certique de [facto] nostro plenius et instructi, recognoscimus et fatemur, volumusque et concedimus in perpetuum omnes homines apud Montiniacum nunc et in posterum commorantes, tain infra clausura murorum quam extra, videlicet in... riis et hedificiis apud Montiniacum factis et faciendis,esse francos, liberos et immunes ab omni questa, talha et exactione indebita, nec voluinus quod ab ipsis, casu quocumque, aliqua questa, talha et exactio indebita exingatur per nos vel successores nostros, nec ipsi prestare aliquatenus teneantur, set in quatuor casibus qui secuntur, omnes homines aput Montiniacum commorantes et in posteri commoraturi, nobis vel illi qui, pro tempore, fuerit dominus Montiniaci, insolidum in uno quoque ipsorum quatuor casuum cum casus illos contigerit evenire, dent centum libras … sub modif… ira scriptis, scilicet pro dotacione unius filie tantum, ila quod si post illam dotatam aliam filiam seu alias dolarem, nos vel quicumque pro tempore dominus Montiniaci fuerit insolidum racione dotarum … nichil possemus exhigere, petere vel habere ab eisdem hominibus vel eorum aliquo, nec ipsi dare aliquid postmodum nobis nec successoribus nostris, racione vel occasione premissa, solvere teneantur ; et pro transfretacione domini Montiniaci, quando in propria persona transfretabit vel parabit se ad transfretandum causa peregrinacionis[12] ; et pro neuptolmacione ipsius domini et filii sui primogeniti, quando ipse vel filius tuus primogenitus parabit se ad recipiendum miliciam vel fieret novus miles ; et pro capcione domini Montiniaci, unieuique dominorum Montiniaci qui pro tempore fuerit, insoldium si, quod absit, ab hostibus capitur et de captione illa se redimeret. Et tunc in quatuor casibus suprascriptis, duo homines de infra clausuram Montiniaci et duo homines de unoquoque barrio Montiniaci, de consensu nostro, qui tunc teneremus consentire, eligendi et nominandi ab omnibus communiter vel a majori parte hominum Montiniaci, debent illas centum libras equare, taxare, scribere et mandare, qui jurabunt, si dominus voluerit, quod bene et fideliter ac bona fide dividant, taxent et equent seu mandent centum libras supradictas inter homines dicti loci, et postea per servientes et ministros nostros debent levari et colligi infra mensem, et nobis vel illi, qui pro tempore fuerit dominus Montiniaci, insolidum reddi sub hac forma, quod si aliquis hominum predictorum, ad solvendum illud quod sibi taxatum, equatum, scriptum fuerit et mandatum, inhobediens fuerit vel rebelus, collectores dictarum centum librarum, illud quod per ipsos collectum fuerit vel levatum solvant nobis vel illi qui pro tempore dominus fuerit Montiniaci, insolidum eum fuerint requisiti, et nomina solvere recusancium in scriptis tradant et taxationem ipsorum, ut nos vel ille qui pro tempore dominus Montiniaci insolidum fuerit, per captionem pignorum ad solvendum, prout justum fuerit, conpellamus, et illi qui solverint collectoribus deputatis sint liberi et immunes. Et si nos, vel illi qui pro tempore dominus Montiniaci insolidum fuerit, vellemus, aliquo tempore, unum vel plures homines Montiniaci esse exemptos et immunes a prestatione seu solucione dictarum centum librarum, scilicet illius partis que unum vel plures contingeret, quod hoc faceremus sine prejudicio aliorum, ita quod summa predicta lantum minueretur quantum sine exemptione et immunitatc prestare et solvere tenerentur.
Et si, processu temporis, contigat quod duo domini vel plures sint post nos aput Montiniacum, volumus quod predicte centum libre inter ipsos dividantur, et de ipsis pro rata percipiant secundum quod percipient in dominio castri Montiniaci superius nominati. Et hec omnia supradicta universa et singula volumus et concedimus, salvo jure nostro, dictis homnibus ac eorum rebus acquisitis et acquirendis in hunc modum super hoc quod si extra territorium Montiniaci in mansis, bordariis et aliis terris nobis questa, tallia vel albergaria vel aliud servicium debetur, nos in predictis mansis, bordariis et terris premissa ejus nobis competens retinemus. Preterea sciendum est quod cum nos dicemus quod homines Montiniaci injuriabantur nobis super eo quod possessiones quasque quas habent a nobis in perpetuam emphiteozim sub annuo censu ant vel dant in emphiteozim vel subemphiteoticant vel assensant nobis irrequisitis, et quandocumque exinde peccuniam recipiunt nec nobis redduntur capita solidorum, nec emphiteota novus a nobis investituram recipit, ipsis asserentibus quod, tempore nostro predecessorumque nostrorum post contradictioni … nostram tamdiu predictam facere consueverant et hiisdem usi fuerant quod per prescriptionem seu consuetudinem super premissis faciendis jus eis fuerat acquisitum. Tandem super hiis inter nos et ipsos talis composicio intervenit, videlicet quod si quis ipsorum, qui rem a nobis habet vel habebit in posterum, in emphiteozim sub annuo censu infeodare vel sub emphiteozim et ultra ceusum et acaptamentum nobis debitum aliquid sibi retinuerit ratione annue pensionis et eciam racione acaptamenti possit hoc facere nobis non requisitis, et si peccuniam racione intragii vel precii recip… rem a nobis … et inde censum nobis debebit condividamus per equales partes capita solidorum, nisi forte census seu pensio quem vel quam sibi in re ipsi vel ipso infeodata vel emphyteotata seu assensata retineret, plus valeret quam peccuriia ab ipso, racione intragii vel precii habita et recepta ; nam tunc ex re illa nec nos nec ipse capita solidorum habere vel recipere debemus et quod novus emphiteota sibi capiat acaptamentum et investituram recipiat ab eodem. Emptor vero vel ille qui rem recipiet in emphiteozim de novo seu ille qui tradet, denunciabit domino vel ejus preposito vel baylive vendicionem vel emphiteozim hujusmodi infra quindecim dies computandos a die qua contractus fuerit factus vel emphi-teosis celebrata ; quod, si non fecerit, dominus Montiniaci habebit et percipiet illa vice tantum omnia capita solidorum que exinde pervenient illa vice. Tamen si aliqui hominum aput Montiniacum commorantium feodum vel emphiteozim quod a nobis tenent immediate, et sine aliquo medio, pure vendant ita quod census seu pensio ibi non retineatur ultra pensionem nobis debitam capita solidorum illius vendicionis ad nos deveniant totaliter et per integrum. Volumus autem quod vendiciones, subassensationes et subemphiteotecationes hactenus celebrate de feodo nostro vel de emphiteozi obtineant roboris fîrmitatem et remaneant quantum ad nos pertinet inconcusse. Predictas vero immunitates seu libertates nos, pro nobis et heredibus nostris, damus et concedimus predictis hominibus aput Montiniacum morantibus et eciam moraturis, rebusque eorumdem, racione beneficiorum nobis impensorum ab hominibus aput Montiniacum commorantibus, litulo perlecte donacionis pure, simplici et irrevocabilis inter vivos; promittentes, sollempni stipulatione interposita, juramentoque ad sancta Dei evangelia, a nobis prestito corporali, omnia premissa universa et singula inviolabiliter observare et non contra venire, facto vel verbo, tacite vel expresse, aliquo tempore, aliquo casu seu pretextu ingratitudinis nobis competentis vel competiture. Renunciantes scienter, providenter, de sponte et sua virtute prestiti juramenti super premissis et singulis premissorum omni juris auxilio... etc. In quorum omnium testimonium supradictis hominibus Montiniaci has presentes litteras damus et concedimus sigillo nostro proprio sigillatas. Datum die Martis ante festum beati Thome apostoli, anno domini millesimo ducentesimo sexagesimo nono.
Nos vero dictus Relias Rudelli non vi etc. volentes voluntati predicti quondam patris nostris in omnibus hobedire et inspectis benificiis et serviciis olim nobis et predicto patri nostro impensis ab hominibus supradictis tractatu prehabito diligenti, predictas franchizas, composiciones, donationes et concessiones factas et concessas a prefato domino Reginaldo de Ponte, quondam patre nostro defuncto ac etiam conventiones et alia universe et singula que in presentibus litteris continentur, laudamus, approbamus, concedimus ac eciam confirmamus hominibus supradictis pro nobis et heredibus nostris, et juramus super sacra sanctis Dei evangeliis a nobis corporaliter tactis quod predictas franchizias, composiciones, donaciones, concessiones, conventiones et alia uni versa et singula que in presentibus litteris sunt expressa observabimus inviolabiliter perpetuo et tenebimus, et quod contra ea vel aliqua de hiis in totum nec in partem non veniemus, facto vel verbo... etc. Et renunciamus scienter ….. etc. In quorum testimonium et munimen, supradictis hominibus Montiniaci has presentes litteras damus et concedimus, sigillo nostro perpetuo sigillatas. Datum die martis post festum epiphanie Domini, anno Domini millesimo ducentesimo septuagesimo sexto.
IX
1275, samedi avant la purification (1erfévrier 1276). — Vente par Pierre Foucaud et Pétronille Foucaude, sa femme, paroissiens d'Echebrunes (Echabrones), avec le consentement et l'investiture de Robert Brun, chevalier, seigneur de Chadenac, à Guillelme de Saint-Fortunat (Sancto Fortunato), femme de Pierre de Saint-Fortunat, au prix de 6 livres, payées, de deux pièces de terre : l'une située « coram mainili ous Ebrarderiys inter terram Fulcaudi Ebrardi et fratrum suorunt, ex una parte, et terram que quondam fuit Girauldi Ruphi …., et alia sita est juxta terram Arsendis Bocharde, deffuncte, ex una parte, et feodum de Las Vaus et ad caput terrarum que olim fuerunt Aleaydis Ademare, de Ponte » ; lesdites terres relevant de Pierre Brun. — Original sur parchemin, scellé originairement du sceau pendant de Robert Brun ; sceau et attaches absents.
X
1281, samedi après l'ascension (24 avril 1281). — Remise faite par Hylaire de « Lineriis », veuve de Guillaume « Testaudi », chevalier, fille et héritière pour un quart de Fine, dame de Montausier (Monteauserio), à Hélie Rudel, seigneur de Pons et de Montignac, de la quatrième partie de la quatrième partie (1/16) qu'elle prétendait dans la terre de Montignac. — Original sur parchemin, scellé par Pierre Vigier, archidiacre de Saintonge, et Hilaire, de deux sceaux pendant par cordelettes de chanvre ; sceaux perdus.
Universis presentes litteras inspecturis et audituris. Magister Petrus Vigerii, dei gracia Xanctonensis archidiaconus, et ego Hylaria de Lineriis, relicta domini Guillelmi Testaudi, militis, deffuncti, filius et heres in quarta parte domine Fine, quondam domine de Monteauserio, salutem, et gesta perpetue memorie commendare.
Notum fiat presentibus et futuris quod, cum ego dicta Hylaria peterem a domino Helia Rudelli, domino de Ponte et de Montyniaco, quartam partem quarte partis castri et pertinenciarum de Montyniaco, Petragoricensis diocesis, una cum redditibtis, exitibus, quia (ou quod) quarte partis dicte quarte partis de Montyniaco et pertinenciarum que omnia premissa ad me pertinere dicebam, jure successoris dicte domine Fine, matris mee defuncte, ad quam premissa dicebam, jure hereditario, pertinere, et dictus dominus de Ponte multas eficaces raciones et defensiones haberet per quas ab intencione mea me repellere niteretur.
Tandem de proborum virorum consilio, quare mihi constitit nullum vel modicum jus habere in premissis, ego dicta Hylaria, prudens et super hoc certificata, spontança, etc., gratanter quipto et remitto pro me et heredibus meis sive successoribus nobili viro domino Helie Rudelli, domino de Ponte et de Montyniaco pro se et heredibus suis et successoribus, etc., dictam quartam partem quarte partis cum reditibus dicte quarte partis castri et pertinenciarum de Montyniaco, dyocesis Petragoricensis, etc. (Suivent les formules de renonciation). Datum die sabbati post festum ascensionis Domini, anno ejusdem M° CC° LXXX° primo.
XI
1283, 31 décembre. — Testament d'Hélie Rudel, sire de Pons et de Montignac, instituant sa mère, Marguerite de Bergerac, tutrice de ses enfants mineurs, et un certain nombre de procureurs, en tête desquels le roi de France. — Original sur parchemin ; traces de cinq sceaux pendant par bandes de parchemin.
In nomine patris et filii et spiritus sancti, amen. Ego Helias Rudelli[13], miles, dominus de Ponte et Montiniaco, in bona memoria constitutus, hunc codicillum meum concedo et ordino in hunc modum. Volo enim et precipio quod testamentum meum seu extrema voluntas, quam feci sigillari sigillo venerabilis capituli Xanctonensis, sede et decanatu vacantibus, et magistri Petri Vigerii, archidiaconi Xanctonensis, et religiosorum virorum abbatis de Freyneta et abbatis de Tenalia, et prions fratrum predicatorum de Ponte, et gardiani fratrum minorum ejusdem loci, et prioris elemosinarie nove de Ponte, et sigillo nostro proprio, valeat et in suo robore permaneat, quanto ad omnia ibidem contenta, exceptis que in hoc presenti codicillo et tunc in alio codicillo qui de mea sepultura loquitur sigillalo sigillo meo proprio et sigillo magistri Petri Yigerii, archidiaconi Xanctonensis, plenius continentur. Volo et ordino quod nobilis domina Margarita, domina de Brageiriaco[14], mater mea, habeat et teneat ballium seu tutelam omnium liberorum meorum quousque pervenerint ad etatem quam debent solvi a jugo tutele de cousuetudine vel de jure. Si vero ipsam mori contigerit ante predictam etatem, vel agere negligentur, vel non possit esse tutrix de jureaut deconsuetudine, volo et precipio quod executores mei infra scripti possint, auctoritate mea et virtute presentis codicilli eisdem liberis de tutore seu luloribus idoneis providere. Item revoco in presenti codicillo omnes codicillos et litteras quas vel quos dedi Yolendi de Marchia[15] , uxori meae preter illos vel illas quos vel quas juravi inviolabiliter servaturos. Executores antem mei testamenti superius nominati facio et constituo illustrem regem Francie, et senescallum suum Xanctonensem Petrum Fulcaudi, et magistrum Heliam Fulcaudi, clericum, de Pontibus, et dominum Guillelmum de Turribus, archidiaconum Petragoricensem, et fratrem Guillelmum Bec, et fratrem Geraldum Arrauddi, et fratrem Robertum de Figeriis, de ordine fratrum minorum, quemlibet in solidum, ita quod non sit melior condicio occupants, dans eis omnibus et cuilibet sigillatim plenariam potestatem et specialem mandatum exigendi et repetendi omnia debit a mea in judicio vel extra, addendi, interpretandi, declarandi si in illo meo ultimo testamento seu extrema voluntate esset aliquid dubium vel obscurum ; et volo quod, statim post mortem meam, ipsi executores vel alter illorum vel eorumdem omnia bona mea tam mobilia quam immobilia apprehendant, habeant, possideant et explectent, quousque execucio predicti testamenti effectui plenario et laudabili mancipetur. Si vero omnes executores nollent vel non possent interesse execucionis predicte, volo quod unus vel duo possint exequi ac si omnes in simul convenissent, et do potestatem predictis executoribus quod possent alium substiluere loco sui quociensque eis videbitur expedire, qui substituti habeant eandem potestatem quamdiu placuit substituentibus quam habent vel habere possunt principales executores in presenti codicillo prelaxati. Do etiam de superhabundanti potestatem predictis executoribus et subrogatis seu substitutis ab eisdem, quam dedi illis qui in testamento meo sunt expressius nominati, quibus aufero potestatem quam dedi eis et revoco quantum possum, et transfero potestatem et do meis executoribus in presenti codicillo nominatis et eciam constituas, volens et decernens quod, quid per executores in testamento meo nominatis fieret, esset irritum et inane hunc autem codicillum volo valere jure codicillorum seu jure ultime voluntatis, vel de jure vel de facto vel de usu vel de consuetu-dine vel qualibet alia racione vel causa que melius valere poterit vel debebit. Ut etiam premissa ordinacio hujus mei codicilli perpetuam obstineat firmitalem, sigillum meum proprium huic presenti codicillo apposui et supplicavi viro venerabili magistro Hugoni Vigerii, archipresbitero de Archiaco, et viris religiosis custodi fratrum minorum custodie Xanctonensi, et gardienis fratrum minorum de Pontibus et de Montiniaco, ut sigilla sua apponere dignarentur in robur et testimonium veritalis. Nos vero predicti archipresbiter, custos et gardiani sigilla nostra apponimus in testimonium et munimentum. Datum apud Montiniacum in vigilia nativitatis virginis Marie, anno domini M° CC° LXXX° tercio.
Revers : Codicillum domini Helye Rudelli, militis, domini de Ponte et de Montiniaco.
Codicillus domini de Ponte, alius.
XII
1286, 5 avril. — Cession par Marguerite de Turenne, dame de Bergerac et de Gensac, à G. Raydre, de moulins situés dans les fossés de Bergerac. — Original sur parchemin.
Conoguda causa sia que la nobilh dona na Margarita de (ou da) Torenne, dona de Brageriac et Genssac aarendat ca-cessat eper nom darrendament edacessament, quittât an G. Raydre e son commendament (?) (tache) festa de pascas que sera entrusta ados ans en après veren continuadament complit edaissi aaquella meissa festa de pascar, tôt los molis ab las aygas que si apartenen que diss que airam els fossat de la vila de Brageriac sot lamaizo den Bernart Maulri, atener eauer eausar eaesplechar per lodih en G. eper son coman entrosca alafi del dih terme eper XL cesters deblat alamezura de Brageriac per meitat froment eper meitat meslura, dels quais reconoc ladicha dona que avia agut ereceubut del dih G. dos cesters de froment edos demestura et remanen del dih blat, lodihs en G. Raydre deu eestengut paguar ala dicha dona, cascun an els dos ans mentagut, soes asaber cascun an XVIII cesters, loquart ala festa de sen Johan Babtista, elquart ala lesta de senmiquiel, elquart ala festa de Nadal, elquart ala festa de la annuntiation de senta Maria. Elhen obliguet tôt sos bes presens eavenidors per tôt locs aladicha dona deu exstenguda garentir lo dihs molis al dih en G. Raydre eason coman entrosta alafi del dih terme. En es assaber que si mester avia dobrar els dahs molis quel dihs G. deu obrar los dihs molis al costdeladicha dona de V sol … en sus et de V sol …. en jos al cost del meiss G. Raydre. Acluui fuit hoc Va die ab exitu mensis martii, anno domini M° CC° LXXX° sexto, regnante lo senhor Audoait rey d'Anglater, R. ebesque de Peregort, en Alexandre de la Peureyra, senhor de Rrageriac. Testen son G. Escatilh, P. desenclar, Arnal Guinhet, en Arnal Rustat que aquesta carta enqueret, laquai. Heli... Leris escrius enlaqual lameiss Narnal Ruffat pauzet son senhal.
XIII
1286 ou 1287, le samedi avant la fête de saint Laurent. — Hugues Vigier, archiprôlre d'Archiac; Bernard, prieur de Saint-Vivien de Pons ; Marie, veuve de Guillaume X...; Guillelme, mère du même; Pierre, fils des mêmes ; Aleaydis, veuve d'Arnaud dit Lévêque, vendent à Rampnulfe « Saradoyna » une maison située « in mediate prope crecem dictant de Lopitau... », moyennant le prix de 8 livres et 15 sols payés. — Original sur parchemin, scellé originairement de deux sceaux pendant par bandes de parchemin, un très fruste et l'autre disparu.
XIV
1289, ler décembre. — Testament d'Yolande de La Marche, dame de Pons et de Montigniac[16]. — Original sur parchemin auquel pendent dix bandes de parchemin : 1» Fragment d'un sceau de cire vert-foncé; rien d'apparent ; 2° Idem : personne à gauche, mains jointes ; 3° Quatre lettres E. D. E. P. ; 4° Rien ; 5» Fragment de sceau de cire verte : base sceau ovale : personnage debout ; légende MPR.ED ; 6° Idem, ovale : personnage debout, tourné à gauche ; légende.... GILLMFRVM ; 7» Rien d'apparent ; 8° Rien; 9° Rien d'apparent ; 10° Rien.
In nomine sancte et individue Trinitatis, patris et filii et spiritus sancti, amen. Ego, Yolendis de Marchia, domina de Ponte, domina de Ponte et de Montiniaco, [sane] mentis existens per Dei graciam et in bona meraoria, licet egra corpore constituta, testamentum meum, ultimum seu ultimam ordinacionem sive voluntatem extremam condo et facio et de bonis meis in modum qui sequitur ordino et dispono. Quod vel quam valere volo et jubeo jure testamenti si possit vel jure codicillorum vel cujuslibet alterius ultime voluntatis vel eo modo quo melius valere poterit vel debebit de jure scripto vel non scripto, de facto, usu, statuto vel consuetu-dine seu eciam quavis alia ratione. In primis et enim Deo commendans animam meam, volo et precipio quod emende mee omnibus de me querelantibus plenarie fiant et debit a mea meis creditoribus integraliter persolvantur per manus exuquutorum meorum inferius nominandorum, prout inferius per eosdem fieri ordinabo. Sepulturam vero meam eligo in monasterio de Valencia, et ibi post mortem meam volo et jubeo corpus meum defferri et unacum meis parentibus sepeliri. Item cum heredis institucio sit fundamentum cujuslibet testamenti, idcirco ab heredis institucione incipiens, Reginaldum, Garmasiam[17] et Yolendim[18] , liberos meos, heredes michi instituo pro porcionibus infrascriptis. Legans dicte Garmasie, filie mee, videlicet pro institucione sua et jure institucionis sue, sive pro appanamento suo, sexaginta libras rendales in terra mea sibi locis competentibus assignandas. Item lego dicte Yolendi, filie mee, pro institucione sua et jure instituticionis sue, centum libras rendales sibi in terra mea locis compelentibus assignandas. Quas quidem filias meas predictas contentas esse volo et jubeo porcionibus supradictis, quamlibet earum, videlicet pro rata sua predicta scilicet pro institucione sua materna et jure institucionis sue materne et pro totali apanamento suo. Nec volo quod ipse vel earum altera possint agere ad aliquod supplementum. In totali vero residuo tocius terre et hereditalis mee prefatum Reginaldum, filium meum primogenitum, heredem michi instituo, salvis tamen et exceptis primo et principaliter que per captis infrascriptis meis ordinacionibus, donacionibus et legualis necnon emendis meis factis et debitis persolutis, si vero contingat, ipsas filias meas vel alteram ipsarum predictis porcionibus a me in assignatis pro institucionibus suis non esse contentas et posse seu velle petere virilem porcionem seu aliud supplementum, in eo casu, dunlaxat, volo et ordino quod idem Reginaldus habeat, et primo et principaliter percipiat et capiat, super tota terra mea, mille libras in proba pecunia numerata, quas, in casu jamdicto, eidem Reginaldo do, lego ultra virilem portionem suam, percipiendas ab ipso, antequam dicte filie mee aliquid percipiant ex pi^emissis. Item volo et ordino quod portio seu porciones decedentis seu decedentium ex dotis filiabus meis, sine liberis existentibus ex earum carne legitimis procreandis, statiin ad predictum Reginaldum, filium meum, integraliter devoluantur, hoc excepto quod exinde possint dicte filie mee testamentum facere, pro salute sua, et legare helemosinus coinpetenter. Item si de dicto Reginaldo, filio meo, humanitatem contingent, quod absit, sine liberis legitimis, uno vel pluribus, ex carne sua legitime procreandis, in eo casu, lego dicte Garmasie, filie mee, duas partes dicte terre, et heredilatis mee, salvis et exceptis legatis meis et ordinacionibus infrascriptis, et dicte Yolendi terciam partem. Item si, quod absit, contingent ipso liberos meos, scilicet Reginaldum, Garmasiam et Yolendim decedere sine liberis legitimis, ex ipsis seu eorum altero, vel altera procreandis existentibus, uno vel pluribus, in eo casu, qui absit, volo et ordino quod tota predicta hereditas mea ad heredes meos proximiores, qui michi ab intestato succedere potuerunt et debebunt, integraliter devoluatur, hiis tamen exceptis que ego et ipsi liberi mei, in testamentis vel extra testamenta, duxerimus relinquenda. Item volo et ordino quod dictus Reginaldus, filius meus, habeat et percipiat ac suum faciat anulum meum aureum cum maragdo, quem sibi do, pariter atque lego. Et Garmasie, filie mee, do, lego magnam coronam meam auream; et Yolendi, filie mee, do, lego sertum sive capellum meum aureum, quem domina illustris regina d'Englie michi dedit. Item prefato monasterio de Valencia ubi, ut dixi, elego sepeliri, lego quinquaginta solidos rendales super terra mea in locis ydoneis assignandos pro meo parentuinque meorum anniversario, ibidem annis singulis faciendo. Preterea si de dicto Reginaldo, filio meo, sine liberis contingent, ut est dictum, dictum anulum aureum cum maragdo volo, racione legati, ad dictam Garmasiam devoliri ac etiam devenire. Item si de dicta Garmasia contingent, predicta corona aurea cum jam dicto anulo ad predictam Yolendim devoluatur. Item si de dicta Yolendi contingent, antequam maritetur, dictum sertum sive capellum aureum ad dictam Garmasiam devoluatur. Item ecclesie de Gresses, sive sancti Johannis de Gresses, lego quinque solidos rendales pro meo ibidem anniversario, annis singulis, faciendo. Item lego domibus helemosinariis de Ponte, nove scilicet et vetere, lego cuilibet ipsarum domorum, pro prioribus et pauperibus ipsarum domorum, viginti solidos semel, in pecunia, persolvendos. Item fabrice ecclesie sancti Martini de Ponte lego viginti solidos semel, priori et capellano ejusdem ecclesie viginti solidos semel inter ipsos equaliter dividendos. Item priori et capellano ecclesie sancti Viviani de Ponte viginti solidos semel, inter ipsos equaliter dividendos ; capellano sancti Salvatoris de Ponte septennarium et trennarium, et viginti solidos semel fabrice ecclesie dicti loci. Item cuilibet capellano in castellania Pontensi constituto, lego septennarium et trennarium semel tantum. Item fratribus predieatoribus de Ponte, lego centum solidos semel. Item volo et precipio quod heredes mei teneantur perpetuo facere, penes fratres minores de Ponte, singulis annis, quatuor festivitales, scilicet testum conceptionis beate Marie, festum sancti Johannis evangeliste, testum beate Margarite et festum beate Katherine. Et nichilominus anniversarium meum singulis annis perpetuo, in die obitus mei ; et, pro dictis festivilatibus et anniversario meo, ut dictum est, faciendis, volo quod heres meus seu heredes mei qui pro tempore fuerunt, eisdem fratribus solvere et reddere teneantur, pro quolibet, triginta solidos super hereditalem meam, quam quidem hereditatem maam et bona terre mee de Segunziaco, Xanotonensis diocesis, volo, pro premissis, eisdem fratribus, etiam perpetuo, obnoxiam et affectam ac et specialiter obligatam. Item lego dicto conventui fratrum minorum de Ponte, annis singulis, perpetuo, decem lunicas habituales, sibi per manum heredum meorum, in festo beati Luche, evangeliste, annis singulis persolvendas. Item lego conventui fratrum minorum Engolisme perpetuo viginti solidos pro meo parentumque meorum anniversario, ibidem, annis singulis faciendo, die obitus mei, sibi annuatim perpetuo persolvendos. Et si forte heres sive heredes mei essent in premissis negligentes vel remissi, volo et precipio quod senescalus illustris regis Francie, qui pro tempore fuerit, in Xanctonia, statim, ad requestam dictorum fratrum minorum vel eorum procuratoris seu mandati sive juris vel judicis seu persone cujuslibet, offensa, ipsisque heredibus meis alias non committlis, non convictis seu ad judicium non vocatis, tantum de fructibus et exitibus dicte terre mee de Segunziaco capiat vel capi faciat, et dictis fratribus minoribus vel eorum procuratori seu mandato tradi et deliberari quod eis sufficiens pro faciendis quatuor festivitalibus et anniversario supradictis, necnon et pro aliis legatis a me in presenti testamento factis, eisdem fratribus minoribus et fratribus minoribus Engolisme necnon et pro expensis quas ipsas [in] fratres vel eorum procurator seu mandatum pro prosequucione premissorum, faeere contingerint seu quomodo libet sustinere. Item conventui fratrum minorum de Pictavis lego centum solidos semel. Item cuilibet conventui fratrum minorum in provincia Turonie, lego viginti solidos semel, excepta custodia Xanctonensi, ubi, singulis conventibus, lego centum solidos semel, excepto conventu Pontensi. Item quando celebrabitur capitulum provinciale fratrum minorum, in custodiis Pictavie et Xanctonensi, lego in qualibet custodia, semel dicto capitulo, quando ibidem celebrabitur, quindecim libras, semel, pro refectione fratrum ad capitulum confluentium in predictas, dum, pro meo servicio, in dictis custodiis, a dictis fratribus faciendo. Item volo et precipio quod fratri Gregorio de ordine fratrum minorum, confessori meo, provideatur ab herede in vestibus sibi necessariis quamdiu vixerit idem fratri (sic). Item sorori mee, moniali in Fonte Ebraudi, lego decem libras rendales quamdiu vixerit. Item lego servicialibus meis, inferius nominatis, pro servicio suo michi ab eisdem curialiter impenso, et in recompensacionem predicti servicii, michi ab eisdem curialiter impensi, tanquam michi bene meritis, videlicet domino Robberto Guillelmi, militi meo, viginti libras semel in pecunia persolvendas ; item Almodi, domicelle mee, decem libras rendales quamdiu vixerit; item Agneti, filie ipsius Almodis, quando nuptiis tradetur, quinquaginta libras semel in peccunia persolvendas ; item Robberto Gardradi, decem libras semel ; Rigaudo Mathei, decem libras semel ; Guillelmo Cellario, centum solidos semel ; Robberto Quarrailh, centum solidos semel ; item Audeardi de Sancto Sigimundo, domicelle mee, decem libras semel, vel meliores vestes quas me habere contingent, tempore mortis mee, data sibi, super hoc, optione. Relique vero vestes mee et jocalia mea, volo et precipio quod erogent vel distribuante per manus executorum meorum qui presentes menant, personis quibus ipsi viderunt expedire, aliis exequutoribus meis qui absentes fuerunt, ad hoc minime expectalis. Item lego centum libras semel, in peccunia persolvendas et rogandas et distribuendas per manus exequutorum inferius nominandorum, in civitate Engolisme et in castello de Ponte, ad ipsorum exequutorum meorum arbitrium, scilicet pauperibus puellis maritandis et aliis personis miserabilibus, prout ipsi exequutores viderint expedire. Item lego Marie, uxori Boudonis, servientis mei, centum solidos semel in peccunia persolvendos. Item volo et precipio quod per manus fratris Bernardi de Bonulhac et fratris Gregorii, de ordine fratrum minorum, solvantur et restituante sive reddantur ducente libre, semel in peccunia, illis personis quibus honerata et obligata sum, sicut eisdem fratribus, in mea sana et vera consciencia in foro penitencie revelavi et ipsarum nomina personarum. Et si forte de eisdem fratribus contingent humaniter quod, antequam ducente libre, ut dictum est, restitute fuerunt et solute, volo quod restituante per illum vel illos, quem vel quos, ipsi, vel eorum alter ad hoc faciendos duxerunt seu etiam deputandos vel etiam subrogandos.
Hujus autem ultimi testamenti mei seu ultime voluntatis mee exequutores meos facio et constituo nobilem virum dominum Guydonem de Marchia, dominum de Coyes, di-lectum avunculum meum, et venerabilem archidiaconum Xanctonensem, qui pro tempore fuerit, et gardianum fratrum minorum de Ponte, etfratrem Bernardum de Bonulhac, et fratrem Guidonem de Marchia, ejusdem ordinis fratrum minorum, magistrum Petrum Girardi, clericum de Ponte, et magistrum Dohardum Guillelmi, venerabilem archipresbiterum de Corma Regali, et Gauffridum de Ponte, valetum, dominum de Virollo, et eorum quilibet insolidum, ita quod non sit melior condilio occupantis, ita lamen quod si non omnes huic presenti exequucioni vacare non potucrunt aut noluerunt, très saltem,vel duo, vel unus aut ille, qui presentes fuerunt ex eisdem, premissa fideliter exequantur ; dans eisdem exequutoribus meis et eorum cuilibet plenain et liberam potestatem et spéciale mandatum premissa omnia et singula exequendi et exequucioni plenarie demandandi, necnon addendi, diminuendi, inlerpretandi, corrigendi et declarandi si quid in hoc testamento meo dubium emersserit vel obscurum. Et omnia alia et singula faciendi que veri et fidèles exequutores debent f'acere sive possint in judicio et extra judicium sive générale mandatum exigans seu etiam spéciale ; cedens eisdem exequutoribus meis et eorum cuilibet jus et actiones michi contra quascumque personas compétente ac etiam compétentes ut hujus mei testamenti exequutio compleatur. Insuper prefatis exequutoribus meis et eorum cuilibet do plenariam potestatem et spéciale mandatum alium vel alios loco sui subrogandi sive substituendi exequutores et eum vel eos revocandi, cum necesse fuerit vel eis visum fuerit expedire, dans substitutis illam et eamdem potestatem quam dedit predictis principalibus (formules)
Et ut mea presens ultima voluntas et omnia et singula suprascripta robur obtineant firmitas, ego prefata Yolendis supplico venerabilibus viris domino Gaufrido, Dei gracia Xanctonensi archidiacono, et domino Hugoni, archipresbitero de Archiaco, judicibus meis ordinariis, et religiosis viris prioribus domorum helemosinarum nove et veteris de Ponte, et priori fratrum predicatorum, et gardyano fratrum minorum de Ponte, et domino Achardo Guillelmi, venerabili archipresbitero de Corma Regali, et magistro Petro Girardi, clerico de Ponte, et domino Robberto Guillelmi, militi de Ponte, ut presenti ultimo testamento meo sigilla sua apponent; cuy ego sigillum meum apposui ad majorem robori firmitatem. Nos vero Gaufridus, Dei gratia Xanctonensis archidiaconus, Hugo Vigerii archipresbiter de Archiaco, prior domus helemosinarie nove, et prior domus helemosinarie veteris de Ponte, prior fratrum predicatorum et gardianus fratrum minorum, Achardus Guillelmi, archipresbiter de Corma Regali, et magister Petro Girardi, clericus, et Robbertus Guillelmi, miles, ad preces et instanciam dicte domine Yolendis, nobilis domine de Ponte et de Montiniaco, presenti testamento sigilla mea in premissorum testimonium duximus apponenda. Constat de aliquali rasura : modica facta in vocabulis que sequuntur, scilicet ; in litis... de dicto. — Datum die jovis ante festum beati Nicholay hyemalis anno domini millesimo CC° octogesimo nono.
Ce qui suit est un visa mis sur une copie. Nous avons renvoyé après cette note la description de l'original que nous avons aussi entre les mains, et sur lequel nous avons collationné la pièce.
Le IXe jour de mars l'an mil cinq cens et sept, la coppie dessus escripte a esté collationnée avec l'original dont en icelle est faicte mention, qui est sain et entier, non vicié ne corrompu en aucune manière, par nous Françoys Routin licencié en loix, lieutenant particulier au siège de Xainctes de monseigneur le séneschal de Xaintonge, et Guillaume Merceron, greffier de la dicte séneschaucie. A la requeste de nobles et puissans Guy, sire de Pons, et Françoys de Pons, sieur de Montfort, impétrans de certaines lettres royaulx contenant compulsoire et en absence du procureur du roy notre sire en Xaintonge, aiant à ce assignacion comme peubt apparoir par pièces sur ce faites en la dicte court de séneschaucie. En tesmoing de ce, nous en avons faict ceste présente collacion de noz seingz manuelz et fait sceller du scel de la dicte court de séneschaucie les jour et an sus dictz.
Une note au dessus de la mention de la collation : « En laquelle Iectre y a huit cordes, et cinq desquelles y a des seaulx, les ungs de sire verte et les autres de sire jaulne. Roulin. »
Au revers : Testament de dame Yoland de La Marche.
XV
1290, 26 janvier (v. s.). —Testament de Marguerite deTurenne, femme de Renaud de Pons [19]— Original sur parchemin, scellé originairement de quinze sceaux pendant par lacs de soie ; — un fragment du quatorzième subsiste ; — sceau ovale en cire jaune : dans le champ, un agnus Dei avec le labarum, sous ses pieds en exergue une fleur de lys ; lég. ?[20].
In nomine patris et filii et spiritus sancti, amen. Nos Margarita de Turenna, Brageyriaci et Genciaci domina, sane mente licet egra corpore cogitantes de suppremis testamentum nostrum seu ultimam voluntatem nostram condimus, ordinamus et facimus ni hunc modum : In primis damus et concedimus omnipotenti Deo, et beate virgini Marie et omnibus sanctis ejus animam nostram. Et pro salute anime nostre et parentum nostrorum legamus, volumus et ordinamus quod apud Brageyriacum fiat quedam abbatia monialium, ubi viginti quinque moniales et sex sacerdotes perpetuo morentur qui ibidem domino famulentur et celebrent divina pro vivis pariter et deffunctis.Et nisi nos in vita nostra ordinavimus de subjeccione et habitu dictarum monialium volumus quod de predictis subjeccione et habitu per executores nostros infra scriptos ordinetur. Et volumus et legamus quod de bonis nostris quinque milia solidorum rendualium assignentur dicte abbacie. Et legamus predicte abbacie duo millia librarum ad emendas reditus in feodis et retrofeodis nostris vel alibi, et ad fabricam ipsius abbacie legamus triamilia librarum semel solvendarum. Item legamus ad dotandas pauperes mulieres et ad sustentandos pauperes et ad edificanda pia loca et religiosa et ad satisfaciendis creditoribus nostris et de nobis querelantibus triginta milia librarum semel solvendarum, ita quod de predicta summa duo milia librarum nostris servitoribus per executores nostros infra scriptos dentur, inter quos ipsos executores intelligi volumus ac eciam numerari. Item volumus quod legata per patrem et avum nostros facta de quibus liquere poterit que soluta non fuerunt, compleantur et tria quondam eorum ad hoc obligetur. Item legamus, volumus et ordinamus quod in quolibet castrorum nostrorum fiat quedam vicaria et in qualibet vicaria quidam sacerdos instituatur perpetuo per heredes nostros dominos dictorum locorum qui celebrent ibidem divina officia pro salute anime nostre et parentum nostrorum et quod per heredes nostros infra scriptos provideatur competenter eisdem in victum pariter et vestilum. Et si contingeret dictos sacer-dotes vel aliquem eorum mori quod alius sacerdos vel alii sacerdotes loco deffuncti vel deffunctorum subrogetur seu subrogentur. Et nisi per heredes nostros infra scriptos provideatur eisdem prout superius dictum est, volumus quod cuilibet dictorum presbitorum de bonis nostris in locis com-petentibus assignentur decem libre renduales. Et ad hoc volumus heredes nostros per judices ordinarios locorum compelli ad premissa compellenda. Item legamus pro anniversario nostro conventui fratrum minorum de Brageyriaco qualibet septimana unam reffeccionem perpetuo vel viginti solidos pro qualibet reffeccione. Ita quod qualibet die reffeccionis dicti fratres celebrent pro anima nostra. Item legamus ecclesie beate Marie de Castro nostro Brageyriaci decem solidos renduales pro anniversario nostro. Et ibidem nostram eligimus sepulturam. Ita tamen quod, dum predicta abbacia constructa fuerit seu edifficata, volumus et precipimus nos transferri et sepeliri in predicta abbacia.Item legamus ecclesie sancti Stephani Petragoricensis pro anniversario nostro centum solidos renduales et quinquaginta libras semel solvendas pro ornamentis majoris altaris ejusdem ecclesie. Ita quod in die obitus nostri nostrum anniversarium fiat ibidem singulis annis. Item legamus ecclesie sancti Frontonis Petragoricensis quinquaginta solidos renduales pro anniversario nostro in die obitus nostri perpetuo faciendo. Item legamus ecclesie sancti Asterii viginti solidos renduales anniversario nostro in die nostri obitus perpetuo faciendo. Item legamus hospitali sancti Maxencii viginti solidos renduales pro anniversario nostro die qua supra perpetuo faciendo. Item legamus abbacie de Obasina... solidos renduales pro anniversario nostro, die qua supra perpetuo faciendo. Item legamus domino episcopo Petragoricensi unam marcham argenti semel solvendam. Item legamus prioratui sancti Martini de Brageyriaco... solidos renduales pro anniversario nostro ut dictum est faciendo. Item legamus omnibus abbaciis regularibus in Petragoricensi diocesi constitutis, cuilibet decem solidos semel solvendos. Item legamus pro salute anime nostre conventibus fratrum minorum et predicatorum in Petragoricensi dyocesi constitutis, cuilibet unam reffectionem semel solvendam. Item legamus omnibus ecclesiis terre nostre in quibus ordinarie et continue divina officia celebrantur, cuilibet unus … libre cere semel solvend
Item legamus omnibus sacerdotibus qui intererunt sepulture nostre cuilibet septinium et tricesinium. Omnibus clericis promotis in sacris ordinibus cuilibet quatuor denarios. Aliis vere … cuilibet duos denarios. Item milicie templi Jherosolimitani decem solidos semel solvendos. Hospitali sancti Johannis Jherosolimitani decem solidos solvendos. Item legamus conventui fratrum predicatorum Brageyriaci reffectionem quolibet anno pro anniversario nostro, in die obitus nostri faciendo. Item legamus in subsidium Terre Sancte sexcentas libras turonenses semel solvendas, quas tradidi volumus domino Aymerico Laporta, militi, ad transffretandum cum uno milite eligendo per eum vel si ipse non possetire vel nollet, quod predictus dominus Aymericus possit eligere duos milites qui transfretent pro salute anime nostre et ibidem morentur per annum, quibus dicta peccunie summa tradetur. Item volumus quod, si per predictam summam triginta milium librarum omnia legala nostra non possint compleri et emende nostre fieri et debit a nostra solvi executores nostri infra scripti tandiu teneatur, terram nostram universam quousque omnia et singula compléta sint et eciam executa. Item volumus quod si executoribus nostris infra scriptis legitime constiterit nos tenere minus juste bona, terras, possessiones aliquas, quod eisdem executoribus liceat ea vel eas restituere personis quibus esse debebunt non obstante contradiccione heredum nostrorum vel persone alterius cujuscunque. Item legamus domino Alexandre de La Pebreya, marito nostro, mille libras renduales ad vitam suam tantum assignatas in castris et castellaniis nostris de Genciaco et de Castro Maurone et in furnis et antiquis obbliis de Brageyraco. Ita tamen quod, si dictum dominum Alexandrum mori contingent ante quam testamentuin nostrum completum fuerit, premissa omnia et singula que de bonis nostris tenet dictus dominus Alexander ad manum dictorum executorum nostrorum nostri testamenti deveniantur et dicti executores nostri dictas mille libras tamdiu teneant quousque testamentum nostrum complelum fuerit et eciam executum. Item legamus Margarite filie nostre centum libras renduales et mille libras semel solvendas cum quibus volumus esse contentam de bonis nostris et hereditatibus. Item legamus Johanne filie nostre centum libras renduales et mille libras semel solvendas, cum quibus ipsam volumus esse contenaam de bonis nostris et hereditatibus. Et in premissis easdem Margaritam et Johannam heredes nobis inst[ituimus] Item legamus domine Geralde, filie nostre, uxori domini Arnaldi de Gironda, militi, quinquaginta libras renduales ultra dotem sibi promissam, Item legamus Margarite, filie dicti domini Arnaldi de Gironda, viginti quinque libras renduales. Item instituimus Heliam Rudelli, militem, filium nostrum heredem nostrum in castris et castellaniis nostris de Brageyriaco, de monte Leyderii et de Genciaco, salvis et retentis nobis aqquisicionibus et édifions per nos factis et solutis per nos factis et debitis nostris ad arbitrium executorum hujus testamenti nostri, et salvis porcionibus aliorum liberorum nostrorum per nos vel per executores nostros assignandis eisdem. Item .Gaufridum de Ponte, filium nostrum et institiumus in omnibus et singulis castris et castellaniis nostris videlicet de Castro Maurone, de Montemuro, de Montecuco, de Ribeyriaco, de Espeluca, de Monteforti, de Alhac, de Chaslucio, de (déchirure), de Martello, de Cunhac, de Montibus, et in tota terra nostra de Bayanesio et in omnibus juribus, homagiis, feodis, retrofeodis, deveriis, reditibus et pertinenciis, existentibus tam in vice comitatu Turenne quam et eciam in omnibus aliis bonis nostris, salvis et retentis nobis adquisicionibus et edifficiis per nos factis, et loco et parrochia sancti Vincencii, sitis inter Sarlatum et castrum de Caslucio, et inter Madalenam et ecclesiam de juribus et pertinenciis alta et bassa justicia, mixto et mero imperio dictorum loci sancti Viviani et parrochie. Item salvo et retento nobis repayrio nostro et parrochia de Maurenxs prope Brageyracum cum pertinenciis dictorum. Et salvis et retentis legatis per nos factis superius expressis, et solutis debitis nostris, et nostris restitucionibus faciendis ad arbitrium executorum cujusmodi nostri testamenti. Si vero dictum Heliam Rudelli vel filium suum sine herede masculo ab ipsis, mori contigerit, heredem eidem Helie alias filio suo substituimus dictum Gaufridum filium nostrum vel heredem ipsius Gaufridi masculum ab ipso legitime descendentem. Et volumus quod porcio ipsius Helie ad ipsum Gaufridum vel ad heredem ipsius ut dictum descendeniem integre devoluatur. Si vero dictum Gaufridum mori contigerit sine herede ab ipso legitime descendente, Raymundum nepotem nostrum filium quondam vicecomitisse Turenne quondam filie mee heredem eidem substituimus. Si vero idem Ray(déchirure) … substituimus eidem Raymundo heredem masculum domine Geralde filie nostre predicte uxoris domine Arnaldi de Gironda predicti. Item volumus et ordinamus quod omnia debita que nobis debentur quecumque personis debeantur nobis vel debere possint ex quacumque causa. Et specialiter debit a in quibus nobis tenetur dictus Relias Rudelli, filius noster, dominus de Ponte, vel nobis ex quacumque causa teneri possit, et eciam homines Brageyriaci solvantur executoribus nostris infrascriptis … ipsos pro emendis nostris distribuantur in piis locis in dyocesis Petragoricensi, Caturcensi et Vazatensi, vel in subsidium Terre Sancte domino regi Francie pro faciendum compleri testamentum nostrum presens prout executoribus nostris plene indebitur expedire. Item volumus et ordinamus quod si heredes nostri vel alter eorum contra presens testamentum nostrum venerint, quod de porcionem ipsum contingentem qui contra venerit, tantum per executores nostros vendatur quod legala per nos facta possint solvi et compleri. Item volumus quod si predictus Helias Rudelli predictum Gaufridum inquietaverit vel perturbant super premissis vel aliquo premissorum, sepedictus Helias sua totaliter porcione privetur, et in hoc casu eidem Gaufrido omne avantagium legamus quod legare possumus de consuetudine et de jure in quibuscumque villis et castris et aliis bonis nostris. Hujusvero testamenti nostri seu ultime voluntatis nostre executores facimus, constituimus et ordinamus discretos viros dominum Guillelmum de Turre, venerabile archidiaconum Petragoricensem, magistrum Heliam Galteri, canonicum. Petragoricensem, dominum Aymericum La Porta, militem, et dominum Petruin G. rectorem ecclesie (de) Beorona, qui omnes, etc.. Protectores autem hujusmodi testamenti nostri seu ultime volumplatis nostre esse volumus excellentissimum dominum nostrum regem Francie illustrissimum, ac nobile verum seneseallum Vasconie pro domino nostro illustri rege Anglie, duce Aquitanie, ac reverendos patres in Xpisto dominos Henricum, Dei gracia venerabilem archiepiscopum Burdigalensem, Raymundum, eadem gracia Petragoricensem episcopum, fratrem Armandum de Noalhac custodem fratrum minorum Petragoricensis dyocesis, et fratrem Heliam de Chalhavello, gardianum fratrum minorum de Brageyriaco et quemlibet eorumdem. Supplicantes eisdem etc. Testes autem bujusmodi testamenti nostri seu ultime volumplatis fuerunt ad hoc specialiter … etc., dominus Raymundus épiscopus Petragoricensis, et dicti custos, gardianus Brageyriaci, fratres Iterius de Vallesecura, de Albaterra, gardianus, Guillelmus Vigerii, gardianus Petragoricensis, frater Geraldus,venerabilis (abbas de Can)cellata, magister Jacobus de Ocrea, archipresbiter de Sarlato, dominus Seguinus, capellanus dicti domini episcopi, frater Petrus de Vernode, prior de La Fayota, dominus Poncius de Baynac, dominus ejusdem loci, Guillelmus Petri, presbiter rector ecclesie de Quaylhac, dominus Guillelmus Begonis, miles, Gaufridus de Ponte predictus, quibus nos dicta domina supplicamus ut sigilla sua unacum sigillo nostro proprio quo uti sunt presenti testamento nostro apponant. Nos vero dicti episcopus, custos, gardianus fratrum minorum Brageyriaci, videlicet frater Helyas de Chalhavello, supra nominatus, frater Iterius de Vallesecura, gardianus fratrum minorum de Albaterra, frater Guillelmus Vigerii, gardianus fratrum minorum Petragoricensium, abbas de Cancellata, archipresbiter de Sarlato, Seguinus de La Faya, capellanus dicti domini episcopi, prior de La Fayota, Poncius, dominus de Baynac, miles, Guillelmus Petri, presbiter, Guillelmus Begonis, miles, Gaufridus de Ponte, qui presentes presenti testamento per ipsam dominam vocati et rogati interfuimus in testimonium omnium premissorum ad instanciam ipsius domine presenti testamento sigilla nostra duximus apponenda. Insuper nos dicta domina supplicavimus venerabili officiali Petragoricensi ut ad majoris roboris firmitatem sigillum Petragoricensis curie huic testamento apponat in testimonium premissorum. Nos vero dictus officialis ad preces et instanciam dicte domine sigillum Petragoricensis curie duximus apponendum in testimonium omnium premissorum. Datum et actum vu» kalendarum februarii, anno Domini M° CC° LXXX° nono.
XVI
1290, août. — Vidimus du 5 janvier 1291, délivré par Geoffroi, archidiacre de Saintonge, du testament d'Hélie Rudel, sire de Pons. — Original sur parchemin.
Universis presentes litteras inspecturis, Gaufridus, Dei gracia Xantonensis archidiaconus, salutem. Notum facimus universis nos vidisse et diligenter inspexisse testamentum bone memorie nobilis viri domini Helie Rudelli[21] condam domini de Ponte et Brageriaco, non abolitum, non cancellatum nec in aliqua parte sua viciatum, sigillo ipsius nobilis una cum sigillo prepositure Parisiensis, sigillo curie reverendis patri domini episcopi Parisiensis, et quibusdam aliis sigillis sigillatum, cujus testamenti tenor sequitur in hec verba.
In nomine sancte et individue Trinitatis patris et filii et spiritus sancti, amen. Nos Helias Rudelli, dominus de Ponte et de Brageriaco, testamentum nostrum ultimum seu nostram ultimam voluntatem in modum qui sequitur ordinamus :
In primis volumus et precipimus quod emende nostre fiant et debita nostra persolvantur per exequtores nostros inferius nominandos, et specialiter precipimus quod, faciendis emendis, nemus nostrum deu Deffes a Salo supra incontinenti post mortem nostram vendatur. Dictum ejus nemus pro predictis emendis de Ponte faciendis specialiter assignamus. Item Reginaldum de Ponte, filium nostrum primogenitum, heredem nostrum nobis instituimus, in omnibus bonis nostris. Item Guarmasie filie nostre legamus, jure institucionis sue et pro appanamento suo ad eam maritandam, trescentas libras rendales cum duabus milibus librarum in pecunia vel quingentas libras rendales sine pecunia, quod istorum dictus Reginaldus filius noster magis duxerit eligendum. Et in premissis dictam Garmasiam heredem nobis instituimus et pro appanamento suo et jure institucionis sue, ipsorum Guarmasiam filiam nostram esse contentam volumus de premissis. Item legamus Yolendi filie nostre pro appanamento suo et jure institucionis sue ducentas libras rendales cum mille libras in pecunia vel trescentas libras rendales sine pecunia, opcione dicto Reginaldo quid istorum maluerit super hoc reservata. Et dictam Yolendim in premissis heredem nobis instituimus, volentes quod pro appanamento suo et jure institucionis sue, de premissis sibi legatis reputet se contentam. Si vero dictum Reginaldum, filium nostrum, in pupillari etate, quod absit, decedere contigerit, predictam Guarmasiam filiam nostram heredem sibi substituimus in omnibus bonis nostris. Et si dicta Garmasia sine liberis decesserit ab ipsa legitime procreandis, volumus quod Yolendis, filia nostra, heres nobis existat in omnibus bonis nostris. Et si ambe filie nostre sine liberis decesserint, bona nostra ad illos deveniant, ad quos de jure vel de consuetudine pertinebunt. Si vero dictas filias nostras vel alteram earumdem contrahere matrimonium contigerit, et sine liberis decedere, volumus et ordinamus quod legata, a nobis sibi relicta pro illis maritandis, vel legatum illius que sic decesserit ad dictum Reginaldum, filium nostrum, libere deveniant post mortem earum vel alterius sine liberis legitimis decedentis. Item volumus et ordinamus quod Yolendis uxor nostra habeat pro dote sua seu osclo de bonis nostris illud quod de jure et de consuetudine habere debebit. Item ordinamus quod, post mortem nostram, cor nostrum extrahatur de corpore et defferatur ad ecclesiam fratrum minorum de Brageriaco, in qua illud cor eligimus sepeliri, et corpus nostrum defferatur ad Pontem, in ecclesia fratrum minorum, in qua nostram eligimus sepulturam. Quibus fratribus minoribus de Ponte legamus quingentas libras in pecunia numerata. Item legamus cuilibet conventui fratrum minorum in dyocesi Xanctonensi centum solidos. Item legamus fratribus minoribus de Brageriaco unam pictanciam perpetuam in qualibet septimana. Item legamus cuilibet conventui fratrum minorum in dyocesi Petragoricensi. Item legamus fratribus predictoribus de Ponte quinquaginta libras et unam pictanciam in die sepulture nostre et aliam in die semptennarii nostri. Item legamus fratribus predicatoribus de Engolisma centum solidos. Item legamus fratribus predicatoribus de Bregeriaco quinquaginta libras et unam pitanciam in die sepulture cordis nostri. Item legamus fratribus minoribus de Montiniaco ducentas quinquaginta libras. Item legamus hospitali novo de Ponte decem libras. Item legamus hospitali veteri centum solidos. Item legamus tribus partibus ecclesie sancti Martini de Ponte sexaginta solidos. Item legamus cuilibet ecclesie de Ponte et de Pontensio tricennarum et septennarum. Item legamus Arnaldo Leguaduech, clerico, quinquaginta libras et victum in domo nostro de Montiniaco. Item legamus Perroto, condam coquo nostro, viginti libras. Item legamus Perroto, messagerio nostro, decem libras. Item legamus centum tunicas, singulis annis, usque ad valorem quinquaginta libras, apud Pontem, personis pauperibus erogandas. Item legamus domino Ademaro Gibrani, militi nostro, tanquam benemerito, pro serviciis nobis ab eodem fideliter impensis, viginti libras rendales, annis singulis, eidem persolvendas per manum heredis nostri, quamdiu vixerit magister Bernardus de Corn offic …. Burdegalensis ; post cujus mortem illas viginti libras rendales, quas dictus magister Bernardus ex donacione a nobis vel matre nostra, sibi facta percipit apud Montiniacum, dicto militi, perpetuo et hereditarie assignamus. Item legamus magistro Johanni de Mones, archipresbitero sancti Johannis Angeliacensis, perpetuo et hereditarie tamquam bene merito, decem libras rendales quas apud Montiniacum vel in castellania eidem precipimus in locis competentibus assignari. Item legamus magistro Fulcherio Johannis, clerico nostro de Ponte, perpetuo et hereditarie, tamquam benemerito, decem libras rendales, quas apud Pontem vel in Pontensio locis compelentibus eidem precipimus assignari. Item legamus domino Bertrando de Phileto, militi nostro, tamquam benemerito et pro serviciis nobis ab eodem fideliter impensis, quinquaginta solidos rendales quos apud Montiniacum vel in castellania in locis competentibus eidem precipimus assignari. Item legamus domino Guellelmo La Peyronya, militi nostro, tamquam benemerito quinquaginta solidos rendales quos apud Montiniacum vel circa in locis competentibus precipimus assignari. Item legamus Guillelmo Vassalli, clerico nostro de Ponte, scripturam prepositure nostre de Ponte quamdiu vixerit et eam per se vel per alium voluerit deservire. Item totam decimam per nos acquisitam apud Montiniacum capellanie nostre castri de Montiniaco amictamus, ita quod presbiteri qui ibidem celebrabunt pro anima nostra et parentum nostrorum dictam decimam percipiant annuatim. Item volumus quod Philippus, janitor noster de Montiniaco, sexaginta solidos a nobis sibi datos ad vitam suam percipiat quamdiu in illo servicio remanebit.
Predicti autem Reginaldi filii nostri tutelam et baillium commendamus nobilibus viris domino Viviano de Berbezillo et domino Arnaldo, domino de Gironda et domino Ademaro Gibra, militi, et cuilibet eorum insolidum, ita quod non sit melior conditio occupantis. Item nobilem virum karissimum fratrem meum, comitem Marchie, deffensorem facimus dicti filii nostri et filiarum nostrarum et tocius terre nostre. Exqsecutores autem nostros facimus hujus nostri testamenti predictos nobiles viros dominum Vivianum, dominum de Berbezillo, et dominum Arnaldum, dominum de Gironda et religiosos viros gardianos conventuum de Ponte, de Brageriaco et de Montiniaco, et dominum Hugonem Vigerii, venerabilem canonicum Xanctonensem et magistrum Johannem de Mones, archipresbiterum sancti Johannis Angeliacensis et magistrum Fulcherium Johannis, clericum nostrum de Ponte. Ita tamen quod si omnes executioni hujus nostri testamenti ultimi seu ultime voluntatis vacare non possint seu nolint, duo vel unus nichil hominus exequantur. Quibus executoribus nostris et eorum cuilibet damus plenariam potestatem substituendi alium vel alios loco sui quociens eidem videbitur expedire. Item volumus quod predicti exequtores nostri vel duo seu unus ex ipsis in continenti post mortem nostram, pro complenda exequcione presentis testamenti nostri, levent, percipient fructus et exitus terre nostre, tamdiu quousque exequcio sit completa. Presentis autem testamenti nostri deffensorem facimus illustrissimum dominum nostrum regem Francie, supplicantes regie majestati ut presens testamentum nostrum dignetur deffendere et heredem nostrum compellat ad satisfaccionem et complementum eorum que per exequtores nostros vel duos seu unum ex ipsis, exequendo voluntatem nostram, fuerunt ordinata. Item ordinamus quod in faciendis emendis nostris, credatur juramento illorum qui emendas peterint, dum tamen sint persone ydonee et eciam fide digne ; quorum ydoneitatem inspiciendam reliquimus arbitrio exequtorum nostrorum vel majoris partis, ut illi ydonei et fidedigni intelligantur, quos predicti exsequtores nostri vel major pars ipsorum repulaverint fidedignos.
Item ne predictis exequtoribus nostris officium sit dampnosum, volumus quod in redditione racionis et reliquorum prancione de datis et receptis, credatur eorum simplici juramento.
Item legamus domino Guillelmo modo capellano nostro quinquaginta libras. Item legamus Bernardo La Foya decem libras. Item legamus Michaeli, barbitonsori nostro, centum solidos.
Si autem in presenti testamento nostro aliquid ambiguum emerserit vel obscurum, volumus quod exequtores nostri vel duo ex ipsis ambiguitatem vel obscuritatem illam possint interpretari, corrigere vel eciam declarare.
Presens autem testamentum nostrum valere volumus, jure testamenti et, si, jure testamenti valere non possit, valere volumus jure codicillorum ; et jure codicillorum valere non possit, valere volumus jure ultime voluntatis. Item si in toto valere non possit, jure vel consuetudine repugnante, valeat saltem in parte illa que juri vel consuetudini non repugnat. Item presens testamentum nostrum seu ultimam voluntatem valere volumus pre [ou post] omnibus aliis testamentis nostris seu ultimis voluntatibus. Et si que testamenta alia seu ultimas voluntates, ut eciam codicillos, condam fecerimus, illa omnia in presenti testamento specialiter revocamus non obstante aliqua clausula contenta in aliis testamentis seu aliis testamentis seu ultimis voluntatibus. Ut autem presens testamentum nostrum majorem obtineat firmitatem, supplicavimus illustrissimo domino nostro regi Francie, ut sigillum suum presenti testamento nostro apponi facere dignaretur; supplicantes eciam viris venerabilibus officiali Parisiensi et domino Gaufrido, Dei gracia Xanctonensi archidiacono, et domino Bertrando, abbati de Moyssac, et religioso viro gardiano fratrum minorum et priori fratrum predicatorum Parisiensium, et rectori capellanie sancti Severini parisiensis, ut sigilla sua presenti testamento nostro apponerent in testimonium veritatis. Et nos sigillum nostrum presenti testamento nostro apposuimus, quod solum per se sufficere volumus, si nulla alia sigilla sint appensa. Si non aliqua de sigillis predictis appensa fuerint, alia non volumus et ordinamus quod sigilla illa que appensa fuerint cum sigillo nostro, per se faciant plenam fidem et sufficiant ad probacionem plenam et integram testamenti, solempnitate legali aliqua non obstante. Donaciones autem condam factas a nobis Yolendi uxori nostre, durante matrimonio inter nos, volumus habere roboris firmitatem, si ad hec juramentum a nobis prestitum nos astringat, et quia sigillum magnum dicti domini regis de facili in talibus non apponitur.
Supplicavimus Johannis de Montiniaco, custodi prepositure parisiensis, ut sigillum dicte prepositure presenti testamento nostro apponat, si dictum sigillum magnum appensum non fuerit.
Et nos dictus Johannes, ad instanciam dicti Helie, sigillum prepositure predicte presenti testamento apposuimus.
Supplicavimus eciam Aymerico de Biron et Radulpho de Castro novo, domicellis, ut sigilla sua apponant in loco sigillorum predictorum archidiaconi et abbatis, si dicti archidiaconus et abbas sigilla sua non apposuerint.
Nos vero prenominati, exceptis archidiacono et abbate, sigilla nostra presenti testamento apposuimus, rogati a testatore in testimonium veritatis. Datum die dominica ante festum beati Barthelomei, anno domini M° CC° nonagesimo.
Nos vero Gaufridus, Dei gracia Xanctonensis archidiaconus, quod vidimus id testamus, in cujusce inspectionis testamenti, presenti transcripto sive instrumento sigillum nostrum duximus apponendum. Datum in festo nativitatis beate Marie, die veneris, anno domini M° CC° nonagesimo.
Au revers : Copia testamenti domini Helye Rudelli, domini de Ponto de Brageriaco.
XVII
1291, 24 mars (n. s.). — Contrat de mariage de Geoffroi de Pons, vicomte de Turenne, et d'Isabelle de Rodez. — Original sur parchemin ; trace de dix sceaux pendants par lacs de chanvre.
Noverint universi presentes pariter et futuri quod illustris vir dominus Henricus, Dei gracia comes Rutherii pro se et Yzabella[22], filia sua legitima et naturali, ex una parte, et nobilis vir Gaufridus de Ponte, domicellus, dominus Ribariaci, necnon pro parte vicecomitatus Turenne, ex altera parte, conveniretur per stipulacionem ad invicem factam super contrahendo matrimonio inter ipsum Gaufridum et dominam Yzabellam, quod dictus dominus comes faciet et procurabit dictam Yzabellam in suam legitimam uxorem et predicte se facturos et curaturos promiserunt ad invicem, inter XL dies, ab amonitione ipsorum sibi ad invicem facienda, computandos. Convenerunt eciam ad invicem per eandem stipulacionem super dicto futuro matrimonio quod dictus dominus comes assignat et reddat eidem Ysabelle et dicto Gaufrido, suo marito futuro, IIII°r milia librarum turonensium nigrorum, quas idem dominus comes in et pro dote recepit, ut asseruit idem comes, cum nobili domina Marquesia de Baucio, olim uxore sua, matreque Yzabelle ejusdem, et heredis unice dicte matris sue, de quibus IIII°r milibus librarum promisit idem dominus comes eidem Gaufrido presenti et recipienti, nomine dicte Ysabelle uxoris sue future et ex causa qua supra infra annum quo dictum matrimonium erit factum et sollempnizatum inter predictos in facie ecclesie, solvere et reddere milia librarum turonensium ; residua vero tria milia librarum promisit idem dominus comes eidem Gaufrido presenti et recipienti ut supra post elapsum dictum annum quolibet anno solvere quingentas libras in festo pentecostis vel infra octabas, quousque de dictus tribus milibus librarum turonensium residuis eidem Gaufrido et dicte Yzabelle fuerit integre satisfactum. Item convenerunt per eandem stipulationem predictus dominus comes et dictus Gaufridus quod si contingeret, quod abscit, dictam Yzabellam sine liberis ex dicto futuro matrimonio procreandis premori, dicto Gaufrido supervivente, quod, pro dictis milia librarum eidem Gaufrido per dictum dominum comitem solutis, vel si in lotum dicte IIII°r milia librarum non essent eidem Gaufrido solute, pro ea parte que esset eidem soluta de predictis IIII°r - milibus libris dictis, dominus comes habeat et teneat castrum vocatum de Larcha cum juribus et jurisdiccionibus, redditibus et proventibus ejusdem ac eciam habitationem ejus, specialiter ypothecatum et obligatum, quod quidem castrum cum omnibus juribus et pertinenciis suis supradictis dictus Gaufridus, eidem domino comiti presenti et stipulanti in dictum casum pro se et successoribus suis ex nunc ut ex tunc, cum redditibus et omnibus juribus et pertinenciis suis tradidit seu quasi cum hoc presenti publico instrumento speciali et expresso titulo ypothece. Et amplius eciam redditus, proventus et obventiones castrorum suorum de Caslucio et de Alhaco et pertinenciarum ipsorum, sic tamen quod redditus et proventus et obventiones ipsorum, idem dominus comes habeat, teneat et levet seu levari faciat per se vel per alium, dictos redditus, proventus et obvenciones et eosdem suos faciat quousque de predictis IIII°r milibus librarum si in totum essent eidem solute vel de illa parte de eisdem que fuisset eidem Gaufrido exsoluta, fuerit eidem domino plenarie satisfactum. Et hoc idem eciam convenit et promisit eciam per eandem stipulacionem dictus Gaufridus eidem domino comiti stipulanti nomine dicte Yzabelle, si ipsum Gaufridum, dicta Yzabella superstite, mori contingeret sine liberis, exinde legitime descendentibus, dictum vero castrum de Caslucio est situm in dyocesi Caturcenci, et castrum predictum de Alhaco est situm in dyocesi Petragoricensi. Conventum etiam extitit per pactum, stipulationem vallaturam inter predictos, quod si Deus dederit dictum dominum comitem, liberum seu liberos masculos ex legitimo matrimonio procreare, quod dictus Gaufridus et dicta Yzabella uxor sua futura et heredes ipsorum, ex dicto matrimonio procreandi, tenebunt se pro contentis de omnibus bonis ipsius domini comitis cum ordinacione quam ipse super eisdem bonis suis duxerit faciendam, in et pro hiis maxime qui eidem Yzabelle et liberis ex eodem matrimonio procreandis in dicta ordinacione sua duxerit relinquendum. Et promisit dictus Gaufridus eidem domino comiti stipulanti ut supra quod contra ordinationem suam predictam non veniet per se nec per heredes suos et quod nichil contra eandem faciet vel fieri faciet in futura, et se facturum et curaturum dictam Yzabellam uxorem suam futuram et etiam liberos ex eodem matrimonio procreandos, cum locus afuerit ratificare et cum eficacia predictam ordinacionem super dictis bonis suis ad voluntatem omnimo-dam domini comitis antedicti. Promisit etiam dictus Gaufridus eidem domino comiti stipulanti ut supra, et pro libero seu liberis ex dicto matrimonio procreandis, quod ipse Gaufridus filium masculum qui ex dicto matrimonio procreatus sibi superstes fuerit, heredem universale et generale in omnibus bonis suis, juribus et accionibus et honoribus et dignitatibus quibuscunque faciet et instituet, salvis tamen legitimis et competentibus porcionibus liberis ex ipso Gaufrido legitime procreandis. Et predicta omnia universa et singula dictus Gaufridus attendere, complere et observare, et contra, aliquo tempore per se vel alium non venire promisit et juravit super IIII°r sancta Dei evangelia, a se corporaliter tacta. Et ibidem dominus Aymericus de Laporta, miles, promisit eidem domino comiti ut supra, ac eciam juravit ad sancta Dei evangelia, a se corporaliter tacta, se facturum et curaturum quod dictus Gaufridus omnia universa et singula supradicta observabit et complebit, et quod contra predicta vel aliquid, nunquam veniet, de predictis in futurum. Et pro predictis IIII°r millibus libris turonensibus solvendis eidem Gaufrido, terminis supra conventis constituerunt se penes dictum Gaufridum, stipulantem ut supra pro dicto domino comite, fidejussores et principales debitores et pactatores, et quilibet eorum insolidum: dominus Henricus de Benavento, dominus Durantus de Monte Alto, dominus Guido de Stagno, milites, dominus Bertrandus de Cardalhaco, miles, Austorgius de Auriliaco, domicellus, Geraldus de Escorralha, domicellus ; et renunciaverunt, ex certa scientia, predicti et singuli fidejussores, in et super predictis, juridicenti principalem debitorem prius debere convenire quam fidejussorem, et epistole divi Adriani et nove constitutioni de duobus reis et omni alio juri per quod contra predicta vel aliquid de predictis venire possent. Fuit tamen actum inter dictos fidejussores, ex una parte, et dictum Gaufridum ex altera, quod si cessaretur in solutione seu in solutionibus dictarum IIII°r milia librarum turonencium (sic), in terminis suprascriptis, quod dicti fidejussores et eorum quilibet debeant tenere hostagia in personis propriis eorumdem apud Martellum vel apud Solhacum. Dum tamen per octo dies antequam dicta ostagia tenere teneantur, fuerint comoniti per dictum Gaufridum vel per alium, ejus nomine, legitime ab ipso destinatum, et quod de dictis loeis predicti fidejussores seu eorum aliquis non debeant, sine licencia speciali dicti Gaufridi et permissu excire vel recedere ultra unam leucam vel duas, vel per totam diem, dum tamen in nocte qualibet in dictis locis in personis propriis revertantur, et quod possint eligere, in quo loco pre-dictorum possint et debeant redire et nocte qualibet remanere ibidem. Et predicta omnia universa et singula predicti fidejussores et quilibet eorumdem promiserunt et juraverunt attendere et complere et per se vel alium nunquam contravenire super IIII°r sancta Dei evangelia, a quolibet ipsorum corporaliter acta. Actum fuit apud Figiacum in viridario fratrum minorum. Testes ad hec fuerunt vocati et rogati : fratres Hugo de La Gerra, Adhemarius de Felzinh, R. de Molis, B. Goloci, de ordine minorum ; discretus vir dominus Adhemarius Vigerii, magister P. dels Fraus, jurisperiti, dominus Helias Geraldi, dominus Adhemarius de Rinhaco, milites, nobiles viri R. Peleti, Amalriorum [ou Amalriorus] de Narbona, domicelli; discretus vir dominus Girardus de Gregoriis, legum professor ; magistri Rigaldus Athonis et R. Burgencis, jurisperiti. Actum ut supra in presencia testium predictorum, anno domini millesimo ducentesimo nonagesimo, in crastina festi annunciacionis beate Marie.
Post hec, anno quo supra, die Mercurii post festum apostolorum Philipi et Jacobi, dictus Gaufridus non recedendo in aliquo a premissis, ex certa sua sciencia eidem domino comiti stipulanti et recipienti ut supra, cum hoc presenti publico instrumento, tradidit seu quasi castrum suum de Monteforti cum redditibus, proventibus et obventionibus suis, et maximo et mixto imperio, et omnimoda alia jurisdiccione, speciali pignori ac eciam ypothece habendum, tenendum et possidendum, et fructus, proventus et obyenciones exinde percipiendo et suos eciam faciendo, sub modis, condicionibus et formis quibus alia castra predicta de Caslucio et de Alhaco et de Larcha eidem domino comiti stipulanti et recipienti ut supra tradidit, acumulando dictum castrum de Monteforti et presentem obligacionem ejusdem aliis castris superius nominatis et oblicacionibus eorumdem, et predicta omnia universa et singula tenere, servare, attendere et complere et per se vel alium nunquam contravenire promisit, et juravit dictus Gaufridus super IIII°r sancta Dei evangelia, ab ipso corporaliter tacta. Actum fuit apud Montem Rozarium in camera predicti comitis. Testes ad hec fuerunt vocati et rogati: venerabilis pater dominus R., Dei gracia episcopus Ruthenensis, nobiles viri domini Guillelmus et Guido de Stagno, Bertrandus de Cardaliaco, Bertrandus Aldoyni, milites ; Austorgius de Auriliaco, Marquesius de Canilhaco [23], domicelli, dominus Gerardus de Gregoriis, legum professor. Et ego Bernardus de Vares, publicus notarius ville de Marcilhaco et ejus mandamenti pro illustri domino comite predicto qui predictis omnibus interfui et, rogatus a predictis contrahentibus, hanc cartam in publicam forrnam scripsi, et signo meo signavi. — Costat mihi notario supradicto de interliniaturis factis superius in loco ubi dicitur : ista dictio « librarum », in IX linea a principio computando ; — et eciam in loco ubi dicuntur iste dictiones : « quingentas libras » in X linea a principio computanda. — Dictum vero signum meum tale est ut sequitur (suit la signature).
Nos vero Henricus, Dei gracia comes Ruthenensis, et Gaufridus de Ponte, domicellus, dominus Ribayriaci, et dominus pro parte vice comitatus Turenne, supra nominati, ad majorem omnium premissorum firmitatem, lune presenti publico instrumento unusquisque nostrum, nostrum sigillum proprium duximus inferius apponendum; nosque Guillelmus de Turre, archidiaconus in ecclesia Petragoricensi, Aymericus La Porta, miles, Henricus de Benavento, Durantus de Monte Alto, Guido de Stagno, Bertrandus de Cardalhaco, milites, Austorgius de Auriliaco et G. de Escorralha, domicelli, in testimonium et fidem omnium predictorum sigilla nostra propria inferius duximus inserenda.
Place de six sceaux pendants par lacs de chanvre. Au revers, d'une écriture du XV0 siècle : Pacte de mariage de Guy de Pons et Isabel de Rhodez.
A cet original est jointe une copie, sur papier, de la pièce précédente. On lit à la fin : « La présente coppie des autres parts escripte a esté vidimée et collationnée par nous notaires royaux en Xaintonge, soubsignés, à son vray original, sain et entier, à nous représenté par Me- Jean de Brousset, maistre d'hostel de monsieur de Miossans, qui a retiré le dit original et remis au trésor, ce requerrant Simon Le Fevre, secrétaire de très noble et très illustre seigneur Jean-Jacques de Pons, seigneur de La Caze, auquel en avons octroyé acte. Fait à Pons, le septiesme jour de febvrier mil six cent quarente-sept. De Brousset, Lelevre ; Gressier, notaire royal; du Hamel, notaire royal. »
XVIII
1292, 15 mars (v. s.). — Vente par Robert de Saint-Georges au prieur et aux frères de l'hôpital neuf de Pons, avec le consentement d'Arsende, sa femme, du quart d'un pré ayant appartenu autrefois à Constantin Chavau et à El., sa femme, défunts, paiçonniers de ce pré, avec Hélie. Foucaud (Fulcaudi), de Chadenach, et Constantin Chavau (et Chiavau), clerc, présente et consentant, et à Guillaume Le Roi (Regis), prêtre de Pons ; pour le prix de 6 liv. 10s, payés. — Original sur parchemin, sous le sceau pendant, sur double queue de parchemin, de Geoffroi, archidiacre de Saintonge. Le mardi après le dimanche de la passion, dans lequel on chante « Judica me, Deus. » — 1292.
XIX
1303, mercredi avant la fête de saint Michel (25 septembre). — Acquisition par le prieur et les frères de l'hôpital vieux de Pons, de Guillaume, Hélie, Pierre, Geoffroy Richardi, frères, de trois quartières de froment de rente sous le domaine de Pierre Gouberti, valet, des sept que les dits frères Richardi devaient a feu Hélie Borruti, assignés sur un certain flef'appelé le fief de Pierre Aubert, paroisse de Saint-Léger, entre le fief de Guillaume de Saint-Léger, d'une part, le fief de l'évêque de Saintes, de l'autre, et le chemin qui conduit de. Pons à Berneuil, d'un autre. — « Et dictus valetus auctoritate statuti regis compelleret nos quod dictas tres quarterias frumenti rendales extra manum meam poneremus. Cum eas idem valetus diu est enparassus occasione predicta et adhuc emparatas etiam detinens, nec possemus gaudere nec habere aliquam recredentiam de eisdem. »
Et le dit prieur vend à M. Foucher de Purteuio, clerc, les dites trois quartières, au prix de C livres. — Original sur parchemin, scellé originairement des sceaux pendant par bandes de parchemin de Pierre « Gauberti » et de Bernard, archidiacre de Saintonge.
XX
1305, lundi avant la fête de saint Laurent (9 août). — Geoffroi Gibaudi, prêtre de Pons, avait donné en emphytéose à Jean Haut, sueur de Pons, une maison ruinée appartenant à Pétronille Gibauda, sœur de Geoffroi, épouse de Pierre Mourut, clerc, maison sous le dominium du seigneur de Pons, prope fontem Richent in rua aus Paradors, par devant; touchant au mesnil qui fut à Bernard Constantin, par derrière, moyennant 5 sous payables en quatre années, etc. Pierre Mourut et Pétronille Gibaude confirment. Sous le sceau de Bernard, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin; sceau pendant par bande de parchemin, absent.
XXI
1305, 18 septembre. — Testament de Renaud de Pons, sire de Pons, de Bergerac, de Montignac et de Gensac. — Vidimus sur papier non timbré.
In nomine Domini, amen. Nos Reginaldus de Ponte[24] dominus de Ponte, Brageriaci Montignaci et Gensiaci, sana mente licet aeger corpore, cogitanter de supremis et quod nihil est morte certius et nihil incertius hora mortis, nostrum facimus, condimus et ordinamus ultimum testamentum nostrum, ultimam voluntatem et dispositionem extremam valere volumus et precipimus sine juris solempnitate, jure modo et forma quibus magis valere poterunt, simpliciter et de piano tam de consuetudine quam de jure. Etsi quid minus expressum vel minus plene dictum per nos sit pro dicto et expresso volumus haberi. In primis commendamus omnipotenti Deo et gloriosissimaa virgini Mariae et omnibus sanctis animam nostram; et volumus et praecipimus quod de bonis nostris debit a nostra solventur et emendae nostrae fiant quibuscunque de nobis querelantibus per executores nostros infrascriptos. Item elegimus sepulturam nostram in eclesia hospitalis nostri novi de Ponte, ubi progenitores et predecessores nostri domini de Ponte sepeliri consueverunt ; cui hospitali legamus tria milia solidorum turonensium, pro salute animae nostrae semel solvendorum. Item legamus omnibus eclesiis de Ponte et de Pontesio quinquagnita libras semel solvendas dictae monetae inter easdem dividendas. Item legamus fratribus minoribus de Ponte centum libras turonenses semel solvendas. Item legamus fabricae ecclesiae beati Martini de Ponte viginti libras turonenses semel solvendas. Item legamus fratribus predicatoribus de Ponte quinquaginta libras turonenses semel solvendas. Item legamus fratribus minoribus de Brageriaco centum libras monetae currentis semel solvendas. Item legamus fratribus beatae Mariae de Carmelo de Brageiraco viginti libras monetae currentis semel solvendas. Item legamus hospitali sancti Spiritus de Brageriaco decem libras rnonetae currentis semel solvendas. Item legamus pro edificando hospitali beatae Mariae Magdalenoe de Brageriaco viginti quinque libras monetae currentis semel solvendas. Item legamus fratribus minoribus de Montigniaco centum libras semel solvendas monetae currentis. Item legamus omnibus eclesiis parrochialibus de Brageiraco et castellaniae dicti loci semel solvendas (sic) quas inter eas dividi volumus. Item legamus omnibus eclesiis de Montignaco et castellaniae dicti loci parrochialibus quinquaginta libras dictae monetae semel solvendas, quas dividi volumus inter eas. Item legamus pro dolandis pauperibus puellis, quae traxerunt originem in castris et castellaniis nostris de Ponte, de Brageiraco, de Montignaco ducentas libras monetae currentis semel solvendas ; et hoc reputamus certum et destinatum legalum, quovis privilegio nonobstante. Item legamus omnibus eclesiis castri et castellania de Gensiaco quinquaginta libras monetae currentis semel solvendas. Item dilectissimum et carissimum filium nostrum Heliam Rudelli facimus et constituimus heredem nostrum universalem in omnibus et singulis bonis nostris tum mobilibus quam immobilibus. Item Joannam de Ponte, dilectam filiam nostram, dotari volumus per dictum heredem nostrum ; et eidem Joannae damus et legamus quingentas libras monetae currentis renduales, quas sibi volumus et praecipimus assignari et assidi per dictum heredem nostrum in bonis nostris, in bonis et competentibus locis, nisi tamen carissima uxor nostra Isabella de Levis aliam prolem a nobis susceperit, quo casu dictae Joannae filiae nostrae jure institucionis legamus trecentas libras monetae currentis renduales in bonis nostris, ut dictum est, volentes quod de praemissis sit contenta de bonis et hereditatibus nostris una cum duabus mille libris monetae currentis, semel solvendis eidem Joanne per dictum heredem nostrum, si vero predictum uxorem nostram contingat esse gravidam et parere masculum eundem partum, masculum heredem nostrum instituimus in quingentis libris monetae currentis rendualibus, quas eidem masculo per dictum heredem nostrum de bonis nostris assignari et assideri volumus in bonis et competentibus locis; quem masculum eidem Helise Rudelli substituimus heredem nostrum universalem in omnibus bonis nostris si ipsum Helium Rudelli contingeret quod absit sine herede a carne sua legitime procreato ab hac luce migrari, et nisi dicta uxor nostra pregnans existeret et de dicto Helia Rudelli, ut premissum est humanitus contingeret. Nos, praedictam Joannam filiam nostram eidem Heliae, filio nostro herede, universalem substituimus in omnibus bonis nostris, si vero praedicta uxor nostra feminam pariat eidem partui, jure institucionis damus, legamus et assignamus ducentas libras monetae currentis renduales et duo millia librarum monete currentis, semel solvendarum in bonis nostris per heredem nostrum. Ita quod dictus partus femineus nihil aliud exigere vel habere possit in omnibus bonis nostris. Item si contingeret, quod absit, dictum Heliam Rudelli et Joannam decedere absque liberis ab ipsis vel eorum altero legitime procreatis, nos eisdem substituimus posthumum vel posthumam, nasciturum vel nascituram a dicta uxore nostra, et si decessis ut praedictum a dictis Helia et Joanna jam dictis posthumis vel posthuma sine herede a carne sua legitime procreato decederet, nos in hoc eventu eidem posthumo vel posthumae heredem substituimus dominant Garmasiam et dominam Yolandam de Ponte, sorores nostras omnibus bonis nostris de Brageiraco et de Ponte, et dictam Yolandam in residuae terrae nostrae. Item damus et legamus praefatae Isabellae uxori nostroe quingentas libras turonenses renduales ab ipsa, quandiu vixerit, levendas et percipiendas ubicunque elegerit in terra nostra ultra ea que sibi copulati, et ultra dotem suam, quandiu voluerit esse tutrix liberorum nostrorum et suorum predictorum quorum tutela sibi legamus et concedimus quandiu sine viro manebit, quo casu eidem de praedictis quingentis libris rendualibus legamus trecentas libras turonenses modo et forma praedictis nec non et praefatam uxorem nostram tutricem dantes eisdem liberis nostris et posthumo seu posthumae facimus et constituimus et ordinamus gubernatricem, dominatricem tocius terrae nostrae, quousque ad secundas nuptias ipsam contingent convolare ; quo casu eisdem liberis et posthumo seu posthumae nostris tutores damus et ordinamus nobilem virum dominum comitem Marchiae, avunculum nostrum, Petrum de Levis, legum professorem, Ademarum de Bainaco, Heliam de Blanhaco et Galterum Praepositi aut duos ex ipsis qui circa tulelam hujus modi melius vacare potuerunt cum consilio dictas uxoris nostroe et aliorum parentum et amicorum dictorum liberorum nostrorum. Item legamus servitoribus nostris quingentas libras turonenses, semel solvendas de bonis et haereditatibus nostris distribuendas per executores nostros infrascriptos. Item legamus trecentas libras monete currentis, quas pro salute animas nostrae ac parentum nostrorum volumus et praecipimus pauperibus erogari in castris et castellaniis nostris de Ponte, de Brageraco et de Montignaco distribuendas per executores nostros. Item legamus quinquagenta libras monetae currentis semel solvendas, quas in castris et castellaniis nostris de Gensiaco et de Castromaurone pauperibus ut supra praecipimus elargiri. Item facimus et ordinamus et constituimus executores hujusmodi testamenti nostri seu ultimae voluntatis nobiles et potentes viros dominum comitem Marchise, Guidonem de Lesignaco, dominum de Coyet, fratrem Guidonem de Levis, ordinis fratrum minorum, dominum Petrum de Levis, legum professorem, dominum Ricardum de Feletz, militem, dominum Guillelmum Pari, rectorem ecclesiae de Cayssaco et Raimundum Buada. Et nisi omnes prefati possint vel nolint exequi praemissa, volumus quod tres illorum praemissa exequantur et quod, nobis sublato de medio, executores praedicti vel tres ex ipsis statim percipiunt quingentas libras monetae currentis renduales in terra nostra, et eas tandiu levant et colligant quousque emende nostrae factae fuerint et legala nostra predicta integre soluta; ita quod in perceptores et levatores dictarum quingentarum librarium per aliquam nullatenus molestitur.
Testes vero hujusmodi testamenti nostri seu ultimae voluntatis quod seu quam valere volumus et praecipimus tam de consuetudine quam de jure sunt per nos vocati rogati : frater Guillelmus Roberti, prior sancti Martini de Brageriaco ; dominus Helias Vaisserre, capellanus dicti loci ; dominus Petrus Basterii, capellanus de Lestinhaco; dominus Johannes de Bosco, capellanus beatae Mariae Magdalenae Brageiraci ; dominus Helias Bartholomei, sub cappellanus eclesiae beatee Mariae castri Brageiraci ; dominus Petrus Serpol, cappellanus sancti Laurentii, dominus Guillelmus Hugonius, miles ; Petrus de sancio Claro, et plures alii qui per nos prius aposito huic presenti instrumento nostro sigilo nostro proprio, sigila sua propria ad nostram instantiam apposuerunt in perennem memoriam praemissorum.
Actum et datum Brageiraci mense septembri die sabbati post exaltationem sanctae crucis, anno domini millesimo tricentesimo quinto.
Nos vero testes prenominati per dictum tutorem voccati et rogati ad ipsius instantiam ad subscriptiones presentarum litterarum sigila nostra propria duximus apponenda.
Collalionné per moy soubsigné, détenteur et commis à la garde des titres d'Albret, Périgort et Limousin, a esté la coppie cy dessus escripte, extraicte d'un grand vieux instrument en parchemin qui est au trésor de Pau et en l'inventaire général de Périgort et Limousin au chappistre unziesme dudit inventaire soubz la cotte 23 ; dans lequel vieux instrument y a deux testamens de Renaud de Pons, seigneur de Pons et de Brageirac, l'un de l'année 1302 et l'autre de l'année 1305 ; la coppie duquel comme estant le dernier, a esté seullement cy dessus extraicte et non celle du premier. Et au commencement dudict instrument est l'ordonnance du lieutenant du séneschal de Périgort au notaire détenteur des dictz testamens d'en expédier coppie aux procureurs d'Archambaud, comte de Périgort, et de Jeanne de Pons, sa femme, fille dudit Renaud de Pons qui en avoit faict demande devant ledit lieutenant, en datte du mois de février 1318. Et ce, à la réquisition du sieur de Garsolière, administrateur (?) général de l'ancien domaine de Navarre, et suivant l'ordonnance de la chambre du 42 décembre 1633 ; signée: Bordenave. Et après ledit extraict fait, ay remis ladicte pièce en son lieu. Fait à Pau le cinqiesme avril mil VIe trente quatre ; signé : Capot, commis.
Collation et vidimus a esté faict par nous notaires soubz signés de la coppie cy-dessus prinse sur autre coppie de mesme teneur saine et entière en papier à nous exhibée par monsieur Me Jean Dumonsteil, conseiller du roy esleu en Périgord, et à l'instant par luy retirée. Ce requérant Simon Le Febure, secrétaire du seigneur de La Caze. Faict à Ribérac, ce sixiesme novembre mil six cens quarante sept. Dumonteil, pour avoy exhibé et retiré l'extrait dont coppie est cy-dessus. V. Guillaumin, notaire. Lefebure, ce requérant. D. Guillaumin, notaire royal héréditaire.
XXII
1308, 13 avril. — Donation par Guy de Lusignan, comte de La Marche et d'Angoulême, seigneur de Fougère, à Hélie Rudel, seigneur de Bergerac, fils de Renaud de Pons, son neveu, de ses comtés et baronnies. — Vidimus du 2 octobre 1646. Pièce sur papier non timbré.
In nomine Domini, amen. Noverint universi quod ego Guido de Luzigram, comes Marcharum et Angolismi, dominus Fulgeriorum, alias ordinavi de presentibus et omnibus bonis meis in dominum Bragerias, et pro ipso volui ac volo et dispono quod Helias Rudelli dominus Bragerias, filius Reginaldi, de Ponte nepotis mei, etiam domini Bragerias, sit heres meus in commeatibus et baroniis presentibus et in omnibus castris, locis et rebus et bonis meis aliis quibuscunque et omnibus rebus, juribus ad me pertinentibus seu pertinere valentibus quoquo modo, et eundem Heliam Rudelli in presentia testium infra scriptorum, vocatorum et rogatorum heredem meum mihi facio seu instituo in presentas et in omnibus qua habeo aut habere possum ubicunque sint et quorumque nomine censeant; et volo quod sigillum meum apponatur in cujus rei testimonium. Nos fratres Helias Lambert, gardianus, et Helias de Castronovo, lector fratrum minorum, Johannes Vigerii, miles, Rampnulphus Croanelli, rector ecclesiae de Sercis, Helias de Cygomis trimiger, Petrus Andraud, scolastichus, Guillelmus — Joannes, mosnerus — de Campanis, et Gaufreldus Gruelli, presbiter, qui presentes promissis cum pluribus aliis, vocati et rogati, sigilla nostra, quibus utimur, presentibus hiis curavimus apponenda. Datum Teluere, die sabbati in mane ante festum dominicum[25] anno domini millesimo centesimo [26] octavo.
Vuidimé et collacionné a été le testament dont la coppie est sy dessus treuvée de mesme teneur sans aulcung vice ne rature, sur son vray original, sans avoir pu remplir les blancs les trois androictz sy dessus pour n'avoir pu faire lecture des noms employés audit original, treuvé scellé de cincq seaux de lacqs de soye, représenté par Me Gédeon Godet, procureur fisqual de monsieur le conte de Marennes, es mains duquel il a remis le dit original.
Faict par devant nous Jean Martin, seigneur de Redon, juge acesseur du dit conté et bailliage de Marennes et des chastellanies et annexes, ce second jour d'octobre mil six cent quarante six. Martin. Godet.
XXIII
1308, mercredi avant l'ascension (22 mai). — Helias Tardiu et Aleayde Vidala, fille de Gumbert Vitalis, dit Rei, de Chassaignes (Chassaighes), femme dudit Hélie, paroissiens de Meschers, de Meclierio, reconnaissent avoir reçu de Pierre Vitalis et Gumbert Vitalis, de Chassaignes, père et frère d'Aleayde, à titre de dot et mariage, 40 sous...? — Sceau de Bernard, archidiacre de Saintonge, pendant par bandes de parchemin, absent. Original sur parchemin.
XXIV
1308, 18 août. — Transaction entre Elie Rudel, damoiseau, seigneur de Pons et de Bergerac, et Renaud de Pons, seigneur de Ribérac et du Virouil, à propos de la succession de Marguerite de Bergerac, leur mère. — Copie du XVe siècle, non authentique, sur papier.
Universis presentes litteras inspecturis et audituris, Menardus Macherali, clericus, tunc custos sigilli seneschallie, constituti supra pontem Xanctonarum pro illustri domino nostro Francie regi, salutem in Domino. Noverint universi quod cum inter nobiles et potentes viros Heliam Rudelli, domicellum, dominum Pontis et Bregeriaci, ex parte una, et dominum Regnaldum de Ponte, dominum Riberiaci et de Virollo, ex altera, super et de hereditate et bonis defuncte domine Margarite, quondam domine Brageriaci et de Ponte, et testamento facto per ipsam, scilicet tam super bonis et legatis factis in dicto testamento per dominam supradictam quum aliter quoquomodo questioni materia verteretur inter partes predictas, per bonorum virorum amicorum specialium utriusque partis intervenientium consilio ad pacem, inter ipsas partes, perpetuo conservandam, super premissis et singulis, praedictarum parcium consensu et voluntate spontanea, in modum qui sequitur extitit ordinatum, scilicet quod de omnibus debetur, racione testamenti dicte domine, tam redditibus quam legatis perpetuis, vel ad tempus vel alio quoquomodo, dictus dominum Pontis et Bregeriaci solvat et solvere teneat ex pacto videlicet de quingentis libris trecentas libras, et dictus dominus Regnaldus solvat et solvere teneat, ex pacto predicto, ducentas ; et de mille libris, dictus dominus Pontis et Brageriaci solvat sexcentas libras et dictus dominus Regnaldi quatorcentas libras, et sit per consequens pariforma de aliis debitis universis.
Item fuit ordinatum quod dicti domini debent et ex perpetuo tenentur computare communiter et simul cum executore vel heredibus testamenti dicte domine vel cum quibuscumque aliis quorum interest, vel poterit intéresse delegatis et debitis supradictis. Et si ita sit quod alter eorum plus, secundum ordinacionem predictam, solverit de premissis, et secundum modum et formam superius nominatos, sive in redditibus vel mobilibus vel aliis debitis quibuscumque, quod facto dicto computo, unus emendet et satisfaciat alteri secundum quod plus solveret de premissis.
Item fuit ordinatum quod, factis et observatis premissis et singulis inter ipsas partes ordinatis, dictus dominus Pontis et Brageriaci consultus comperitis vel aliis sapientibus consiliaris, debet facere et dare, ex pacto, quictanciam dicto domino Reginaldo de omni hereditate quam idem dominus Reginaldus tenet et quem quondam fuit dicte domine Margarite et eciam de facto loci de Virollio. Et dictus dominus Reginaldus debet et tenetur facere homagium dicto domino Pontis et Brageriaci, racione dicti loci de Virollo, voluntate dicti domini nostri regis Francie super hoc primo habita et obtenta, et ipso domino Reginaldo quictato et penitus absoluto per dominum regem predictum de homagio olim eidem domino regi facto per dominum Gaufridum de Ponte, militem, patrem dicti Reginaldi, tempore quo vivebat, racione dicti loci de Virollio, et hoc debent et tenentur procurare pro legitimo posse suo dicti domini, et promiserunt quod, de hoc, faciant, in omnibus, legitimum posse suum.
Item fuit ordinatum quod, si contingeret quod dictus dominus Reginaldus moreretur sine herede vel heredibus ex carne sua legitime procreato vel procreatis, quod, in illo casu, omnes donationes licterarum, cessassiones, legata vel alia quacumque, dicto domino Reginaldo valent et juva et possent, et que preteritis temporibus facta et concessa essent a dicta domina Margarita vel ab antecessoribus suis domino Helia Rudelli, milite, quondam domino Pontis et Brageriaci, avo dicti moderni domini Pontis et Brageriaci, nec non omne et aliud jus et accio quod et quam dictus modernus dominus Pontis et Brageriaci habet et habere posset et debeat in bonis et rebus dicti domini Reginaldi, habeant roboris firmitatem et valeant domino Pontis et Rrageriaci si dictum Reginaldum mori contingeret, ut est dictum, et quod bona et res dicti domini Reginaldi in casu predicto per modum supradictum dicto domino Pontis et Brageriaci vel heredibus suis ex carne sua legitime procreatis sint et libere revertentur. Et quod adveniente condicione predicta, omne jus et actio, quod et quam dictus dominus Reginaldus habet et habere potest in hereditate quam habet et tenet dicto domino Pontis et Brageriaci libera remaneant atque salva, et vice versa ; in casu quo contingeret dictum dominum Pontis et Brageriaci mori sine herede vel heredibus, ex carne sua legitime procreato vel procreatis, vult et concedit, item dominus Pontis et Brageriaci quod omnes donaciones litterarum, concessiones et omne aliud jus et actio, quod et quam dictus dominus Reginaldus per se vel predecessores suos, tam racione successionis quam quacumque alia racione seu jure habet et habere potest et debet super hereditatem dicti domini Pontis et Brageriaci, habeant perpetuam roboris firmitatem, sicut dictum est, in isto casu, et forma et condicionis suprascriptis ; et hoc idem vult et concedit dicto domino Reginaldo dictus dominus Pontis et Brageriaci advenientem condicionem predictam de omni hereditate, quam idem dominus habet et tenet,videlicet quod bona et res et hereditates dicti domini Pontis de Brageriaci in casu predicto se contingeret ipsum dominum mori sine herede vel heredibus ex corpore suo legitime descendente vel descendentibus ad diqtum dominum Reginaldum de Ponte vel heredes suos, ex carne sua, legitime descendente vel descendentibus libere deveniat et revertentur, quoque adveniente condicione predicta, omne jus et accio,quod et quam vel idem dominus Pontis et Brageriaci habet et habere posset et debet in bonis et hereditatibus quem sibi obvenerunt, mediantibus personis domini Helie Rudelli et Reginaldi de Ponte patris et avi quondam suorum, dicto domino Reginaldo vel heredibus suis ex carne sua legitime procreatis, ut est dictum, libere remaneat atque soluta, et quod nichilominus omnes substituciones, donaciones et legata seu quevis alie disposiciones concesse et facte per dictam dominant Margaritam domino Gaufrido de Ponte, militi, patri dicti domini Reginaldi, vel heredibus suis in testamento vel codicilis vel alio quoquomodo, valleant et habeant perpetuam roboris firmitatem. Et eo causu predicto veniente, dictus dominus Pontis et Brageriaci ratificat et aprobat ad utilitatem et comodum dicti domini Reginaldi et heredum suorum. Hoc acto et in pactum deducto inter partes predictas quod, si in premissis vel aliquo premissorum debatum aliquid emerserit, promiserunt stare dicto et ordinacioni domini d'Alebreto. Quibus sic actis inter dictas partes et, ut predicitur, rite et solempniter ordinatis, constituti personnaliter et presentes propter hoc predicti dominus Pontis et Brageriaci et dominus Reginaldus de Ponte, coram Guillelmo Gyrauldi clerico de Ponte, jurato, notario et audilore confessionum curie dicti sigilli dicte seneschallie Xanctonensis, vice auctoritate nostrae et dictorum curie sigilli predictas ordinaciones et convenciones omnes et singulas atque pacta modo, forma, casibus et concidionibus quibus superius in suis capitulis continentur, scilicet eorum quelibet, prout eorum quemlibet tangit et tangere potest …. ; confirmaverunt …. , etc.
Actum testibus presentibus Bernardet de Lebreto, Remundo de Boeglo, domicello, domino Guillelmo Seguini, milite, Galterio de Ayntibus et magistro Fulcherio de Pretono. Et datum die dominica post assumpcione beate Marie, anno domini millesimo trecentesimo octavo. Ego dictus Guillelmus Giraudi hoc audivi et sigillum presentavi. Signé et scellé en cire verte.
XXV
1310 (5 octobre), lundi après la fête de saint Michel. — Hélie Michaelis, prêtre, donne à Pierre Guillelmi, clerc, deux maisons sises dans le dominium du prieur et du couvent de Saint-Eutrope de Saintes, dont l'une est située près la maison qui fut autrefois à feu Geoffroi Le Vitrier, Robert Charleiz, et à la maison dans laquelle habite Jean de Bonberico ; l'autre est près de la maison de feu Geoffroi Le Vitrier et de feu maître Thomas Le Vitrier, au cens de 50 sous. Sous le sceau de Reynier, doyen de Saintes. Témoins : Adémar de Nieul, clerc, et Hélie et Pierre Bobini, frères. « Gonstantinus Bastit audivit. » — Sceau absent, pendant par bande de parchemin.
XXVI
1311 (21 janvier), jeudi après la fête de saint Hilaire (n. s.). — Contrat de prêt par Jean Tetbaudi, paroissien de Saint-Nicolas des Essarts (de Exartis), à Aymericus Guillelmi, clerc, de 5 sous de cens de rente payable annuellement à sa maison ou à celle de Pierre Guidonis, au prix de 60 sous monnaie courante, qu'il reconnaît avoir reçu d'Aymeri Guillaume in bona pecunia numerata; scellé par Pierre, archiprêtre de Corme-Royal. Témoins : Geoffroi de Bosco, Pierre Guidonis, Jean Faurati. « Aymericus Seguini audivit. » — Sceau absent, pendant par bandes de parchemin.
XXVII
1311 (21 mai), le jeudi avant la Saint-Eutrope de mai. —Vente par Jean Chasac, fils de feu Guillaume Chasac, à Pierre Guillemi, de Pons, autrefois ballivus de supra pontem Xanctonensem, de 7 sous de rente que lui doit Guillaume Meynardi, de l'hôpital vieux de Pons, payable en deux termes, sur certaines vigne, terre et motte (mota) sises sous le dominium de Pierre de Ferreria, chevalier, de Pons, entre la motte comitisse de Scannis vocatam, ou Vivyer, tenant d'une part à la terre, vigne et motte de Pierre de Balanzac, qui fut autrefois à Guillaume Rup ; d'autre part et d'un chef à la terre de feu Guillaume Monrini et le pré (pratum) des héritiers d'Aymeri Gay de las Chartre, au prix de 70 sous payés comptant ; sous le sceau de Bernard, archidiacre de Saintonge. Pas de témoins. « Guillelmus Giraudi, presbiter hec audivit. » — Original sur parchemin; sceau absent, pendant originairement par bandes de parchemin.
XXVIII
1311 (15 novembre), le lundi après la fêle de saint Martin d'hiver. — Vente par Hélie Domenxs, Aremburge, sa femme, et Aymeri leur fils, paroissiens de Saint-Porchaire (Sancti Porcarii), à Aymeri Guillelmi, clerc, paroissien de Chermignac (Charmagnac), de 13 boisseaux de froment et 12 boisseaux « mesclade » à la mesure de Pont-Labbé (Ponto Labio), au prix de 30 livres monnaie courante, assise sur tous ses biens.
Les presentes lettres faites par « Raymundum, cappellanum sancti Machuti, Xanctonensis, auditorem curie sigilli constituti apud Xanctonas pro domino nostro rege Anglie, duce Aquitaine, illustri (ou illustrissimi) custoditi per magistrum Johannem Borrelli, clericum. » Témoins : Guillaume et Geoffroi Coquat de Niolio, frères, o Cappellanus sancti Machuti audivit confessionem. » —Scellé originairement d'un sceau détruit, pendant par bande de parchemin; original sur parchemin.
XXIX
1313, 26 novembre. — Contrat de mariage entre Archambaud, comte de Périgord, et Jeanne de Pons[27] fille de Renaud, seigneur de Pons et de Bergerac. — Copie de copie sur papier.
Presens intrumentum serie universis et singulis ignotescat quod, cum tractatus et colloquium fuissent alias habiti per communes amicos, de matrimonio contrahendo inter nobilem virum Archambaldum, comitem Petragoriensem, ex una parte, et nobilem domicellam Joannam, filiam inclitae recordationis nobilis viri Reginaldi de Pontibus, domini de Ponte et de Bragairaco, ex altera, congregatis ad hoc et existentibus in Castro Mirapensi, Helia Rudelli, fratre dictae domicellae, cum pluribus amicis de genere et de affinitate ipsius domicellae, ex parte una, et nobili domina Brunissenda, matre dicti comitis, et ipso comite cum pluribus aliis amicis suis de genere et de eorum affinitate, ex altera; idem Helias, ut fîlius et hasres, ex testamento dicti patris sui, volens attendere super matrimonio antedicto, quod super eo promiserat, ut dixit, proprio juramento in hoc, ut dixit, evidenter cognoscere utilitatem, commodum et honorem suam et dictae sororis suas, in aperto, de consilio et voluntate dictas domicellae et amicorum suorum predictorum, eandem Joannam, sororem suam, in uxorem dedit et concessit Archambaldo, comiti antedicto, et cum ea promisit se daturum, soluturum et assignaturum, pro ejus parte hereditate legitima et fratrisca, et omni eo jure quod dictae Joannae competebat seu competere poterat, in bonis paternis et maternis, tam ratione ordinacionum parentum suorum quam ex successione eorundem, tam etiam de jure quam consuetudine, seu alio ullo modo et etiam propria voluntate quingentas libras monete Petragoriensis annui reditus quas idem Helias Rudelli sibi constituere et assignare promisit, ad usus patrias Petragoriensis, in Petragorillo, in terra sua et quae quondam fuit dicti patris sui in locis et rebus competentibus, pro dicti quingentis libris rendualibus assignandis cum jurisdictione alta et bassa, mero et mixto imperio, notitiae communium amicorum eligendorum, unum (sic) qualibet dictarum partium quotiescumque una pars duxerit aliam requirendam. Et ultra hoc sibi dedit in dotem pro ejus parte haereditate legitima et fratrisca et omni eo jure, quod dictae Joannae competebat seu competere poterat, in bonis paternis et maternis, tam ratione ordinationum parentum morum quam ex successionis eorumdem, tam etiam de jure, usu vel consuetudine gallicana seu alio quoquomodo summam pecuniae contentam in testamento domini quondam patris sui sibi legatam in dotem sive datam in eodem una cum quingentis libris reditus supradictis et etiam ultra hoc partent et portionem sibi dictae Joannae debitam et contingentent, de jure, usu vel consuetudine gallicana in bonis mobilibus dictae matris suae, et terram de Podiolis olim datam dominae condam matri suae cum eorum patre suo (sic) omnia et singula supradicta cum dictis pactis et conceptionibus (sic) se daturum et completurum promisit ut, dum simul vixerint, simul praedictae habeant et teneant, et post eorum decessum, liberi qui ex eis duobus procreati tuerint, sive nati; et quod si tales liberi nos exstarent et dictus comes eidem Joannae supravideret, et quod idem comes dictam dotem teneat, possideat et expletat in omni vita sua, et post finem suam dicto Helia, vel ejus haeredibus, dicta dos et omnia supradicta libere revertantur. Et dicta Joanna, de dictorum suorum amicorum voluntate praedicta, omnia voluit et concessit et se ipsam dicto Archambaldo, comiti, in uxorem legitimam concessit et dedit. Et ideo dictus Archambaldus, comes predictus, de voluntate et assensu dictae matris suae et aliorum amicorum suorum praedictorum, dictam Joannam, recipiens in uxorem legitimam, se ipsum Joannae in virum legitimum concessit et dedit, et tenuit se pro contento, pariter et paccato et satisffacto de praemissis ex hiis et pro hiis omnibus quas cum ipsa Joanna in dolem suam per dictum Heliam promissam et conventam ; et quia dos, donationem propter nuptiam meritur (?), idem Archambaldus dictae Joannae uxori suae dedit, de voluntate et assensu dictae dominae matris suae ejus tutricis ibidem pressentis et consentientis, constituit et assignavit in donationem propter nuptias, quod sponsalitium vulgariter appellatum, septingentas libras turonenses annui redditus, tali quid pacto, quod, dum simul vixerint, simul eas habeant, teneant et expletent et post eorum decessum liberi qui ex eis duobus simul procreati fuerint sive nati;si vero tales liberi non supraviverent et dicta Joanna dicto viro suo supravivens, voluit et concessit idem Archambaldus et matre sua prasdicta quod dicta Joanna dictas septingentas libras turonenses omni redditus tenens habeat, percipiat et expletet in omni vita sua in et de terra dicti comitis in castris seu villis et redditibus tutis et situatis cum omni jurisdictione alta et bassa et dominio locorum seu villarum, castrorum terras seu comitatus prasdicti quas sufficiant summas septuagintarum librarum annui redditus praedictarum nisi idem comes seu ejus mater in certis locis seu castris hanc valentibus notitia communium amicorum dictas septingentas libras turonenses cum jurisdictione alta et bassa et dominio locorum seu villarum ipsarum, duxerit assignandas, constituendas ; quas quidem septagentas libras turonenses annui redditus idem comes et ejus mater posuerunt, constituerunt et assignaverunt dictae Joannae in et super tota terra sua seu comitatu suo Petragoriensi, quam pro eis ipsi Joannae fore voluerunt specialiter obligatam, donec eas sibi assignaverunt in certis benevalentibus locis seu castris seu redditibus, tutis et situatis cum jurisdictione, ut prasmissum est, alta et bassa et dominio, notitias communium amicorum quas quidem septingentas libras turonenses donationis seu sponsalitii prasdictorum dicti comes et ejus mater facere, habere et in pace percipere anno quolibet vixerit, dicta Joanna, post dicti viri sui decessum, et cetera facere, attendere et complere prout superius dictum est et expressum. Dictus Archambaldus, de dictas dominas suas matris assensu et voluntate, et ipsa eadem domina Brunissendis super sancta quatuor Dei evangelia, dextris manibus corporaliter tacta, sponte juraverunt; et renunciavit super eo dicta domina Brunissendis beneficio senatus consulti Velleiani, et dictus Archambaldus beneficio minoris aetatis et in integrum restitutione et omni alii juris canonici et civilis seu consuetudinarii auxilio et beneficio per quas predicta seu totum aliqua infingi, annulari seu retractari possent vel in aliquo seu deffendere vel tueri. Fuit tamen actum et expresse conventuni inter partes predictas quod dictus Helias Rudelli non teneatur dictas quingentas libras petragorienses annui redditus constituera nec assignare dictas sorori suas nec ejus viro, donec idem Helias Rudelli aetatem completam habuerit viginti annorum ; qua completa, dictas quingentas libras annui redditus sibi dare et assignare teneatur, ut est dictum in Petragorio, notitia communium amicorum, et inferius quousque assignatas sibi fuerint. Idem Helias Rudelli promisit et ad sancta quatuor Dei evangelia juravit dare et solvere anno quolibet dicto comiti et Joannae predictae quingentas libras Petragorienses predictas et sibi dare bonos fidejussores pro solucione de eis facienda anno quolibet et certo termino, cum per eumdem fuerit requisitus. Promisit insuper dictus Helias dictas sorori suas et viro suo praedicto quod, cum aetatem habuerit perfectam viginti annorum prasdictorum, idem Helias quod summam pecunias sibi datam in dotem et supra promissam contentam in testamento dicti domini patris sui quondam, tradet et solvet eisdem, videlicet anno quolibet quingentas libras quousque tota summa sibi relicta in testamento dicti domini patris sui quondam, fuerit integraliter persoluta. Inde se et omnia bona sua obligando sub renunciacione juris qualibet et cautela et ita omnia et singula super dicta tenere et servare et nunquam contrafacere vel contra venire dictus Helias Rudelli promisit, et ad sancta quatuor Dei evangelia, manu sua dextera tacta, sponte juravit, et renunciavit omni juri tam canonico quam civili quo posset venire obviare supradictis. Illorum omnium sunt testes nobiles viri dominus Thomas de Braeriis, dominus de Podio, ….di, dominus Petrus de Vicinis, dominus de Regnis, dominus Theobaldus de Bordis, dominus de Castlario, dominus Androadus Dieulessal, legum doctor, magister Guillelmus de Farisio, magister Petrus Auriols, jurisperiti de Mirapensi, Petrus de Nogarallo, domicellus, senescallus terras domini Mirapensi, Bertrandus de Mariis, notarius de Macip... Et ego Petrus Tierma de Mirapensi, notarius publicus domini nostri Franeorum regis in seneschallia Carcassonensi et Biceriensi, qui in castro Mirapensi requisitudine de partibus supradictis cartam istam recepi in anno domini millesimo trecentesimo decimo tertio sexto calendarum decembris, illustrissimo rege Francise regnante, et in formam publicam redegi, scripsi et signo meo signavi.
Collationné par moy soubzsigné, commis à la garde des tiltres d'Albret, Périgord et Limosin, a esté la coppie cy-dessus escripte estraicte de la pièce originalle qui est dans le thrésor de Pau et en l'inventaire général de Périgord et Limosin au chappitre Xe dudit inventaire soubz la cotte 24, et ce à la réquisition du sieur de Garsanlay, adjudicataire général de l'ancien dommaine de Navarre et suivant l'ordonnance de la chambre du 42e décembre 1633. Signée Bordenave. Et après ledit extraict faict, ay remis ladicte pièce originalle en son lieu. Faict à Pau, le 4e may 1634, ainsy signé : Capot, commis.
Collation et vidimus a esté faict par nous notaires soubz-signez de la coppie cy-dessus prize sur autre coppie en papier, saine et entyère et de mesme teneur, à nous exhibée par monsieur Jean Dumontrez, conseiller du roy et esleu en l'eslection de Périgord, et à l'instant par luy retirée; ce requérant Simon Lefebure, secrétaire du seigneur de La Caze. Fait à Ribérac, le 6e novembre 1647. Dumonteilz, pour avoir exhibé et retiré l'extrait dont coppie est cy-dessus. Guillaumes, notaire; Leleuvre, requérans. Guillaume, notaire royal héréditaire.
XXX
1314, 28 janvier (n. s.), (lundi avant la fête de la purification). — Vente par Constantin Laurent, fils de feu Julien Laurent, paroissien de Saint-Saturnin de Séchaus (Sancti Saturnini de Sechaus), à Aymeri Guillelmi, clerc, de 12 boisseaux de froment de rente et 43 boisseaux bone mesclade à la mesure de Pont-Labbé (Pontolabio), au prix de 30 livres de monnaie courante, payées comptant ; assiette sur tous leurs biens.
Lettres reçues par « Hier Borrel, clerc, garde du sceau établi à Saintes, par l'illustre roi d'Angleterre, duc d'Aquitaine, à la relation de Raymond, chapelain de Saint-Macout de Saintes, auditeur, délégué par nous à cette fin ». Témoins : Pierre Boffaudi, Raymond Mol-heret, clerc, et Hélie Domeno, paroissiens de Saint-Porchaire (Sancti Porcharii). « Cappellanus sancti Machuti audivit confessionem. » — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau perdu, pendant par bande de parchemin.
XXXI
1314, 20 août (mardi après l'ascension de la vierge Marie). — Hélie de Carlu … et Pierre de … , frères, paroissiens de Javarzac, accensent à Guillaume Bertrandi, clerc de Pons, une maison située à … tenant d'une part à … , de l'autre à notre maison, qui fut autrefois à messire Achard Guillermi, sous le dominium du prieur de l'hôpital neuf, au cens de 30 sous monnaie courante … ; sous le sceau de Bertrand, archidiacre de Saintonge, pendant par bandes de parchemin.
XXXII
1314, 29 août. — Codicille par Yolende de Lusignan, comtesse de La Marche et d'Angoulême, dame de Fougères et de Pons. — Original sur parchemin.
Universis presentes litteras inspecturis. Hyolendis de Lezinghiaco[28], comitissa Marchie et Engolisme, dominaque Fulgeriarum et de Pontesio, salutem in Domino. Noveritis quod, cum nos in testamento nostro legaverimus Helye Rudelli, dilecto nepoti nostro, omnia jocalia nostra, exceptis capellis et coronis, item voluerimus quod dolia magna et parva, arche et lecti, et omnia superlectilia, excepto veysselamento, que sunt in domo nostra de Corcorrillo, ibidem remaneant ad faciendum de predictis a dicto nepote nostro suam plenariam voluntatem, exceptis quatuor lectis garnitis ; nos predicta, eidem nepoti nostro aucmentantes, damus, legamus eidem cappellam nostram meliorem cum omnibus ornamentis suis cum quibus ornabatur, quando faciebamus missam in festis solempnibus celebrare. Item damus legamus eidem omnes armaturas nostras que condam fuerunt karissimorum fratrum nostrorum, domini Hugonis Bruni et Guidonis de Marchia, condam comitum Marchie et Engolisme, volentes quod premissa et premissorum possessionem dictus nepos noster, quando sibi placuerit, absque juris offenssa et judicis licencia auctoritate propria apprehendat. Cetere autem cappelle nostre cum omnibus ornamentis suis, volumus quod remaneant apud Gorcorrillum pro divino officio in cappella nostra ibidem constructa celebrando. Volentes quod presens ordinatio nostra valeat jure donacionis causa mortis vel jure codicillorum vel jure ultime voluntatis, videlicet illo meliojure quo valere poterit ad utilitatem dicti nepotis nostri, ita tamen quod sortiatur nature ultime voluntatis. Nec per presentem ordinacionem volumus contenus in dicto testamento nostro in aliquo derogari, premissa autem et singula servare promictimus et in contrarium non venire, fide super hoc prestita corporali. Et in testimonium premissorum damus et concedimus prefato nepoti nostro has presentes litteras sigillo senescallie Xanctonensis per illustri domino nostro Francorum rege supra pontem Xanctonensem constituto, per manum magistri Petri Perrotini, clerici, custodis dicti sigilli, ad preces nostras et instanciam sigillatas. Et ego Guillelmus Giraudi, clericus de Ponte, juratus dicti sigilli dicte senescallie Xanctonensis et dicti magistri Petri Perrotini, vice et auctoritate sua, dictam dominant Hyolendim presentem coram me et omnia premissa et singula confitentem per judicatum curie dicte sigilli, adjudicavi et condempnavi ad omnia premissa et singula tenenda, servanda fîrmiter, fideliter et complenda. Nos vero Petrus Perrotini clericus, custos dicti sigilli dicte senescalie Xanctonensis, ad supplicacionem dicte domine Hyolenis et ad relacionem dicti Guillelmi Giraudi, clerici, jurati nostri et dicti sigilli, cui in hac parte credidimus et fidem adhibuimus, litteris presentibus sigillum predictum apposuimus in testimonium omnium premissorum. Actum testibus presentibus magistro Guillelmo de Condato, clerico, Helya de Oumangha et Guillelmo Bauba, valetis. Datum die Jovis post festum beati Barlholomei apostoli, anno domini M° CCC° quartodecimo. Guillelmus Giraudi, clericus de Ponte, hec audivit et scripsit.
Au revers : Legaz et ordenances faictes par dame Yolent de La Marche.
Codicille de Yolan de Lezinham de l'an 1314, par lequel apert que son petit filz s'apeloit Hélie Rudel.
XXXIII
1315, 9 janvier (n. s.), (jeudi après l'épiphanie). — Accensement par Arnaud de Borrio et Jeanne, sa femme, paroissiens de Plassay (Plazsayo), à Aymericus Guillelmi, clerc, de six boisseaux de froment, de rente, mesure de Taillebourg (Talheburgo), deux bons chapons et trois oboles de rente, au prix de six livres de monnaie courante, payées in bona , proba et legali pecunia numerata , assises sur tous leurs biens. Itier Borrel les reçoit. (Voir pièces de 1311.) Témoins: frère Hélie Martelli, prieur de Saint-Porchaire, et Geoffroi Boniay, clerc. Cappellanus sancti Machuti audivit. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau détruit pendant par bandes de parchemin.
XXXIV
1315, 12 mai. — Donation par ileynard Ayraudi de Huyssono, paroissien de Echebrunes (de Eschabronis), à Pierre Guillelmi de Ponte, de 4 sous de rente annuelle dus par Jean de Cognac (de Compniaco) et Maria, sa femme, sur un hospicium placé in Castro dePonte, dans la rue de Molendino comitali, confronté d'une part à la voie appelée Podium Grinhos, d'autre à la maison de messire Fulcherii de Pretorio, d'autre à la maison de Guillaume Benedicti ; sous le sceau d'Itier Reinardi, archiprêtre d'Archiac, à la relation de Maynard Mascarelli, clerc juré de sa court. « Meynardus Mascharelli clericus audivit. » — Original sur parchemin, sceau jiendant par bandes de parchemin, absent.
XXXV
1311, 29 mars (mardi après l'annonciation). — Arnauld de Boys, paroissien de Plassay (Plassayo), reconnaît devoir à Hélie Bruni, valet, fils de Guillaume Bruni de Pereria, 2 sous de monnaie royale ayant cours, savoir: 12 deniers sur un arbergement, vulgairement appelé l'arbergement Pochini, et 12 deniers sur tous ses autres biens. Hélie Bruni vend alors à Aymeri Guillelmi, clerc, ces 2 sous de rente au prix de 24 sous monnaie courante payés in bona numerata pecunia; sous le sceau de Constantin Bastit, garde du scel du roi d'Angleterre, à Saintes ; auditeur, Pierre de Broda. — Original sur parchemin; sceau absent, pendant originairement par bandes de parchemin.
XXXVI
1311, 4 juin (samedi après la Trinité). — Josselin de Sirea vend à messire Pierre Guillelmi, clerc de Pons, au prix de 50 sous monnaie courante, payés in bona pecunia et legali, une quartière de froment de rente mesure de Saintes, payable à Courcoury (Quoquorillum) sub gatgio quindecim solidorum. (Sans doute valeur du boisseau de froment).
Bernard de Chamino et Meynard Boquac, paroissiens de Quoquorillo, vendent au même Guillaume une autre quartière de froment, au prix de 50 sous, etc., mômes conditions; assiette sur tous leurs biens; contrat reçu par Jacobus, cardinal prêtre du titre des saints Jean et Paul, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau absent pendant par bandes de parchemin.1317, 20 septembre (mardi avant la fête de saint Mathieu). — Donation par Guillaume Lauberti et Guillelme, sa femme, paroissiens de Courcoury (Corcorillo), a Pierre Guillelmi, d'une pièce de vigne située entre les terres du vénérable abbé de La Frenade (Freyneta) et le mesnil de Lempnia, mouvant des héritiers de Meynard de Balodes, valet : laquelle vigne est de la mouvance du seigneur de Pons. Les donateurs sont tenus envers le seigneur de Pons de l'agrière et de la dîme ancienne envers l'évoque de Saintes, plus un boisseau de froment et un boisseau d'orge envers Pierre Garin et ses parçonniers à la mesure de Saintes. Le dévestissement a lieu en présence de Pierre de Beynac, clerc, lieutenant de Pierre Bermundi, valet, châtelain du chasteau de Pons, qui investit Guillaume. — Original sur parchemin, scellé à la fois du sceau de la cour de Pons et de celui de Arnaud Jacobus, archidiacre de Saintonge ; pendant par bandes de parchemin.
XXXVIII
1317, 13 octobre (jeudi avant la Saint-Eutrope d'octobre)[29]. — Vente par Arnaldus Bertaudi et Egidia Bertaude, sa femme, paroissiens de Saint-Saturnin de Seschaus, à Aymeri Guillelmi, clerc, d'une quartière de froment, mesure de Saintes, de rente, rendable à Saintes, en la maison de Guillaume, au prix de 60 sous monnaie courante, payés ; assignés sur tous les biens. Reçu à la cour anglaise à Saintes. (Voir pièces précédentes). —Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau absent, pendant par bandes de parchemin.
XXXIX
1317, 20 et 24 octobre. — Pierre Raberii et Pétronille Eyraude, sa femme, paroissiens de Saint-Saturnin de Seschaus, fille de feu Guillaume Eyraudi, chacun pour le tout, vendent à Aymeri Guillaume, clerc, « unum tonellum vini clari, boni, puri et mercabilis, legitime modiacionis, cum fusto novo, cohoperto et bene parato, annui et perpetui redditus, conductum Xanctonis, propriis sumptibus nostris, annis singulis, perpetuo, infra festum beati Luche evangeliste, ad domum dicti Aymerici et heredum seu successorum suorum, super tigna, ad periculum nostrum et heredum nostrorum … precio triginta et sex librarum … in bona pecunia numerata » ; sous le sceau de Pierre de Brocia, clerc, auditeur juré de la cour du scel du roi d'Angleterre, duc d'Aquitaine in Xancionia constitutum in terra ducatus et per magistrum Constantinum Bastit, clerc du scel ; à deux dates: 1° pour les donateurs, le jeudi après la fête de saint Luc, témoins Hélie Cotent, de Saintes, et Pierre Aboneti de Cormione (ou Corcorione), et 2° pour Guillaume, le lundi avant la fête des saints Simon et Jude, témoins Geoffroi Peyraudi de Taleburgo, Raoul Le Sueur de Saint-Saturnin de Séchaus. — Original sur parchemin; sceau absent, pendant originairement par bandes de parchemin.
XL
1317, 29 octobre (le samedi avant la toussaint). — Pierre regis de Areis, de Pons, vend à Pierre Guillelmi, de Pons, au prix de 60 sous payés comptant in bona pecunia numerata et legali, 5 sous de cens dus par Hélie Regis, du même lieu, sur le tiers d'une maison située près de la rue par laquelle on va vers Biron (Diro) et vers Avy (Avis), proche la maison de Robbert Bernardi, d'une part, et la maison de Rampnulphe Sazi, d'autres ; sous le sceau d'Arnaud[30] cardinal diacre de Saint-Eustache (Eustachii), archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin ; sceau absent, pendant originairement par bande de parchemin.
XLI
1318, 17 janvier (n. s.), (mardi après la fête de saint Hilaire). — Arnaud Bicoardi, fils de Guillaume Bicoardi, et Arsende, sa femme, du bourg Saint-Vivien de Saintes, vendent à Aymeri Guillaume, clerc, demeurant à Saintes, une quartière de froment de rente, mesure de Saintes, au prix de 70 sous monnaie courante, payés comptant; la rente est assignée sur tous ses biens. Donné en la cour commune de l'évêque, du doyen et du chapitre de Saintes, en présence de l'auditeur de la cour ; témoins Pierre Balotii, clerc, et Rampnulphe Foucaud. « Capellanus Sancti Machuti audivit. » — Original sur parchemin ; sceau absent, pendant originairement par bande de parchemin.
XLII
1318, 13 février (lundi avant la fête de saint Valentin). — Vente par Pierre Oujolli et Pétronille Gazelle, sa femme, paroissiens de Saint-Sulpice près Pont-Labbé (Pontolabium), à Aymery Guillelmi, clerc, de 5 boisseaux de rente, mesure de Pont-Labbé, au prix de 6 livres et 5 sous monnaie courante, payés in bona pecunia numerata; reçue par l'auditeur de la cour commune de l'évêque, du doyen et du chapitre de Saintes ; en présence de Margarita La Cosdurieyra et Bona Griffeyra[31]. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin, absent.
XLIII
1318, 15 avril (samedi avant l’Osanna). — Vente par Guillaume Textoris, Arnaud Novelli et Aleayde, sa femme, paroissiens de (le nom est en blanc), à Pierre Guillelmi, clerc, de Pons, au prix de 40 livres de petits tournois payes in bona pecunia numerata, d'une quartière de froment, mesure de Pons, de rente, rendable à Pons, à la maison de Pierre Guillelmi, fête de saint Vivien ; assise sur tous leurs biens. Pièce faite sous l'autorité d'Arnaud, archidiacre de Saintonge, et Guillaume Béraud, clerc, alors garde du scel de la cour du seigneur de Pons. Guillaume de Morluc clerc, notaire juré, reçoit la pièce. — Original sur parchemin ; sur le côté un seul sceau pendant par bandes de parchemin, celui d'Arnaud, archidiacre de Saintonge ; l'autre n'a jamais été pendu.
XLIV
1318, 19 juillet (mercredi avant la fête de sainte Marie-Madeleine). — Vente par Robert de Pérignac (de Perighac), et Marie, sa femme, à Pierre Guillelmi, clerc, de Pons, au prix de 4 livres de petits tournois, payées, de deux quartières de froment de rente, mesure de Pons, à nous dues par maître Hélyas Rose et Agnès, sa femme, sur une pièce de terre située près Las Chartres, entre la terre de Reynaud Melegrini, de Pons, et la terre que lesdits époux tiennent de Pierre Guillelmi, de l'autre. Sous le sceau de maître Arnauld, archidiacre de Saintonge, et de la cour du seigneur de Pons. « Guillelmus Giraudi, clericus, hec audivit et scripsit. » — Original sur parchemin ; sceaux originairement pendants par bandes de parchemin, absents.
XLV
1319, 4 février (n. s.), (dimanche après la purification). — Devant Pierre Colini, bourgeois (civis) de Saintes, garde du scel du roi d'Angleterre, duc d'Aquitaine, a comparu dans le prétoire (in prepositoria ou prepositorio) de Saintes, Jean Blanchard et Jeanne, sa femme, paroissiens de Plazczay, qui vendent à Aymericus Guillelmi, clerc, 2 boisseaux de froment, de rente, mesure de Saintes, au prix de 30 sous tournois, payés in bona et legali pecunia numerata, portables à Saintes, maison de Guillaume, fête de saint Vivien, et assignés sur tous leurs biens ; à la relacion de Guillaume Guidonis. Témoins, Pierre Fayolli de Charmagnac, Pierre Henrici, clerc. Signature de Guillaume Guidonis. — Original sur parchemin, sans trace de sceau.
XLVI
1319, 3 septembre (lundi avant la nativité de la vierge Marié). — « Universi presentes litteras inspecturis, auditor curie communis episcopi, decani et capituli Xanctonensis, salutem et fidem presentibus adhibere. Noveritis quod in nostra presentia constitutis, Guillelmo Mazsonis, dicto Doucin, et Johanna, filia sua, dicente et asserente se annum etatis sue quintum decimum complevisse, parrochiani sancti Saturnini de Sechaus, prefatus Guillelmus dictam filiam suam volentem et petentem quantum ad infrascripta solempniter emancipavit et a paternis nexibus totaliter liberavit et sibi auctoritatem prestitit super hiis que in presentibus litteris continentur. Quibus sit actis...» Jeanne, de sa propre autorité, vend à Aymeri Guillelmi, clerc, demeurant à Saintes, une quartière de bon froment, mesure de Taillebourg (Talheburgo), de rente ; ce froment dû, du chef de la succession de sa mère, fête de saint Vivien, par Rampnulphe Salomonis, fils de feu Jean Salomonis, valet, sur un arbergement dudit clerc, situé à Conchamp, paroisse de l'église de Plazsaye (Plazsayo), au prix de 4 livres et 16 sous, monnaie courante, payés comptant... Témoins, Guillaume Vithalis, clerc, Hélie Arnei et Hélie Vithalis. « Cappellanus sancti Macuti audivit.» — Original sur parchemin ; sceau originairement pendant par bande de parchemin, absent.
XLVII
1320, 26 janvier (n. s.). — Contrat de mariage de Renaud de Pons, chevalier, seigneur de Ribérac et vicomte de Turenne pour partie, et de Jeanne d'Albret. — Original sur parchemin; trace d'un sceau pendant par lacs de soie verte ou bleue et blanche.
In nomine Domini, amen. Noverint universi et singuli hoc presens instrumentum publicum inspecturi, quod, anno incarnationis Domini M° CCC° decimo nono, die sabbati proxima, ante festum purificacionis beate Marie virginis, apud castrum Gelosium, Vazatensis diocesis, in presentia mei notarii et testium inferius nominandorum ad infrascripta specialiter vocatorum et rogatorum, nobiles viri domini Amaneus, dominus de Lebreto, miles, ex parte una, et Reginaldus de Ponte[32] , miles, dominus Ribayriaci et vicecomitatus Turenne, pro parte, ex altera... Cum, prout dixerunt et asseruerunt partes predicte, matrimonium esset contrahendum inter dictum dominum Reginaldum et nobilem domicellam Johannam[33], filiam legitimam et naturalem dicti domini Amaneui, emancipatam, prout idem dominus Amaneus asseruit contineri in quodam publico instrumento inquisito et confecto per magistrum Raymundum Guillelmi Mezalha, notarium Castri Gelozii, et sigillo curie venerabilis viri domini officialis Vazatensis sigillato, cujus instrumenti tenor inferius est insertus ; cui quidem domino Reginaldo idem dominus Amaneus dedit in sponsam et uxorem dictam Johannam filiam suam. Et ipsam et Johanna, cum concensu et voluntate dicti domini patris sui, per verba mutuum concensum exprimencia et demonstranda de presenti, se dedit et constituit in sponsam et uxorem eidem domino Reginaldo... Et idem dominus Reginaldus eidem domicelle se dedit in sponsum et maritum per verba mutuum concensum exprimencia et demonstrancia de presenti. Cum qua quidem domicella idem dominus Amaneus, pater suus, et nobilis domina Roza de Burgo, uxor dicti domini Amaneui et mater dicte domicelle, presens ibidem et cum voluntate licencia et expresso consensu dicti domini Amaneui, viri sui, dederunt, promiserunt, costituerunt et assignaverunt eidem domino Reginaldo, in dotem et nomine dotis, decem milia librarum, bonorum turonensium parvorum, et arnesium competens nubciale juxta conditionem et statum conjugum predictorum : videlicet septem milia et dictum arnesium per dictum dominum Amaneum et tria milia per dictam dominam Rosam, pro porsione legitima, per dictos conjuges donatores de bonis et rebus domini Amaneui et domine Rose conjugum predictorum; quas quidem decem milia librarum et arnesium predictorum idem dominus Reginaldus recognovit, ex causa predicta, et confessus fuit se habuisse et integre recepisse a conjugibus predictis, et eosdem conjuges et quemlibet eorumdem et omnia bona sua de predictis decem milibus libris et arnesio absolvit in perpetuum et quittavit, faciens pactum solempne, validum et expressum, idem Reginaldus, de non petendo aut peti per aliquo faciendo, a modo, in perpetuum, aliquod, a conjugibus memoratis, ocasione predicta, nec heredibus seu successoribus suis, et renunciavit, idem dominus Reginaldus exceptioni non habite, non tradite, non recepte et non numerate dotis et arnezii predictarum. Pro qua quidem dote solvenda et restituenda, in casu in quo dotis restitutio vendicatsibi locuni, idem dominus Reginaldus obligavit et ypotecavit specialiter et expresse castrum suum de Ribayriaco, Petragoricensis diocesis, cum omnibus jurisdictionibus, redditibus, exercitibus, emolumentis, proventibus et pertinentiis ac juribus universis, eidem Johanne et successoribus suis ; volens et expresse consenciens, idem dominus Reginaldus, quod si contingeret ipsum premori, quod dicta Johanna vel ejus successores, seu habens causam ab ipsa castrum cum omnibus juribus et pertinenciis universis teneant et possideant, et fructus, redditus, emolumenta, exitus et proventus tenent et percipiant ac suos faciant quousque de dicta dote eisdem fuerit integro satisfactum, acto expresse de concensu parentum predictorum, qui in casu predicto restituende dotis, si contingeret, heredem vel heredes dicti domini Reginaldi velle solvere, de dote predicta duo milia librarum turonensium parvorum, vel ultra, que dicta Johanna seu ejus heredes vel ab ea causam habentes dictam solutionem particularem recipere teneantur semel et pluries quousque de dicta dote esset plenarie et integre satisffactum, salvo et retento eidem Johanne que per hujusmodi solutiones particulares non prejudicaretur eidem vel heredibus suis seu ab ea causam habentibus quo minus possessione dicti castri de Ribayriaco et castellanie haberet et teneret et fructus et exitus et proventus provenientes exinde perciperet et suos faceret, insolidum prout superius est expressum, videlicet quousque foret eidem de dicta dole plenarie satisffactum. Et nichilhominus idem dominus Reginaldus dedit in donatione propter nubtias seu racione osclii sive osculi, castrum suum de Virolio cum ejus jurisdiccionibus, redditibus, emolumentis, exitibus, proventibus et aliis pertinentiis suis universis ad vitam duntaxat ipsius Johanne, acto et expresse convento per dictum dominum Reginaldum quod si redditus, exitus et proventus dicti castri et castellanie de Virolio non valerent quingentas libras turonenses annui redditus, ad assisiam fieri consuetam, in dyocesi Petragoricensi, et heredes dicti domini Reginaldi dictas quingentas libras assignare, perficere, suplere et integrare tenerentur dicte Johanne de propinquiorum et oportuniorum redditibus, quos idem dominus Reginaldus habet et possidet alibi extra castrum et castellaniam dicti loci de Virolio, exceptis redditibus castri Ribayriaci predicti. Et mox dicta Johanna cum dicti patris sui concensu et voluntate ac dicte domine Rose, matris sue, licet legitime emancipata, ut supradictum est, dedit eidem domino Reginaldo, in donatione propter nubcias, seu pro osclio sive osculo dictis, decem milia libras turonenses et arnesium, in casu in quo dictam Johannem premori contingeret sine liberis, ex dictorum domini Reginaldi et Johanne corporaliter legitime descendentibus, ac voluit et expresse concenciit, de voluntate et expresso concensu dictorum parentum suorum, quod, in casu predicto, idem dominus Reginaldus dotem et arnesium lucretur et suum faciat, quodque heredes et successores dicte Johanne vel ab ea causam habentes nichil possint petere a dicto domino Reginaldo vel heredibus predictis ocasione predicta. Acto etiam et expresse convento et per dictam Johanham retento quod, predictis pactis ac donacionibus per ipsam factis non obstantibus, ipsa possit testare et de dicta dote ordinare et disponere ac testando legare usque ad summam dumtaxat mille et quingentarum librarum, turonensium parvorum, et non ultra. Item fuit actum inter dictum dominum Reginaldum et Johannam quod, si contingeret ex matrimonio inter ipsos contracto nasci masculum virum vel plures, quod illi masculi nascituri vel ille quem idem dominus Reginaldus duxerit eligendum succedat ut heres universalis eidem domino Reginaldo ex testamento vel ab intestato, et si sic electus vel primus descedet sine liberis de legitinio matrimonio procreatis quod alius masculus frater premortui eidem domino Reginaldo ut heres universalis succederet, et quod quatuor filie dicti domini Reginaldi quas habet ex primo matrimonio mariteretur, prout eidem domino Reginaldo videbitur faciendum. Acto quod filie primogenite det et costituat et assignet dumtaxat centum quinquaginta libras turonensium parvorum annui redditus et duo milia librarum turonensium parvorum semel solvendarum in dotem et dotis nomine, et cuilibet aliarum filiarum centum libras petragorenses renduales dentur et assignentur, et mille libras turonensium parvorum semel solvendas in dotem et nomine dotis, si vero ex matrimonio predicto inter dictos dominum Reginaldum et Johannam contracta, femellam unam vel plures nasci contingat sine masculo vel masculis, quod, in casu predicto, dicta femella seu femelle una cum aliis filiabus dicti domini Reginaldi succedant eidem domino Reginaldo et quod hereditates ipsius domini Reginaldi inter dictas filias utriusque matrimonii, in stirpe, non in capita dividatur, scilicet quod si ex presenti matrimonio esset unica filia sive plures in medietate tocius hereditatis predicte succedant, dum tamen ipsum non contingeret sine liberis masculis ex presenti matrimonio vel alio descendentibus et legitime procreatis.
Et consequenter dicta Johanna, certiorata de jure et facto suis, et consulta, ut dixit, recognovit dictis parentibus suis se fore per dictos parentes dotatam et porcionatam legitime de bonis dictorum parentum suorum, sic quod de et super predictum, se tenuit et reputavit pacatam et conpletam; et quod omne jus, deverium, frayresquiam, porcionem, accionem seu exercissum accionis contingentem vel contingere valentem, ipsam dictis parentibus suis solempniter et legitime quittaverat et remiserat, salvo jure successionis seu deffragii, in deffectu omnium masculorum seu legitime descendencium ex eisdem eidem Johanne in posterum competituro in bonis et hereditate dictorum parentum suorum et dictaz quittacionem et remissionem ut legitime et solempniter factam per dictam Johannam, ipsa Johanna cum auctoritate dicti domini Reginaldi, viri sui, laudavit, aprobavit, ratificavit ac etiam emologavit, et de novo, ut filia legitime et solempniter emancipata per dictum dominum fratrem suum, ut supra dictum est, jus predictum sibi competens si quod esset, in bonis et hereditate parentum predictorum, et pro predictis tenendis, complendis et inviolabiliter observandis, dicti dominus Reginaldus et Johanna conjuges obligaverunt se ad invicem et omnia bona sua. Et renunciaverunt super hoc beneficio restitucionis in integrum et generali clausule restitucionis, si qua justa causa mihi videbitur, et juri dicenti pactum de futura successione fieri non posse, et juri dicenti equalitatem debere servari in donacionem propter nubcias vel osclio vel dote lucranda, et omni beneficio juris vel consuetudinis patrie sive loci, et juri dicenti fructus rei obligate seu ypothecate in sortem computari debere, et omnibus aliis juribus, auxiliis et beneficiis per que possent contra predicta vel aliqua de predictis tacite vel expresse venire aut se deffendere in posterum, vel juvare, voluerunt etiam dicti dominus Reginaldus et Johanna quod generalis renunciatio tantum valeat quantum si in quolibet casu suo specialiter esset facta et eandem efficassiam obstineat, in presenti, hac si omnes casus legum et decretalium seu decretorum et consuetudinis per quos contenta in presenti publico instrumento possent infringi vel viciari, enumerati vel expressati fuissent, quibus ex nunc ut ex tunc, et ex tunc ut ex nunc renunciaverunt expresse. Juraveruntque dicti conjuges, videlicet dicti dominus Reginaldus et Johanna predicta, omnia et singula, prout superius sunt expressa, tenere, complere et inviolabiliter observare et in contrarium non venire per se vel per alium aliqua ratione vel causa, nec causam, oecasionem vel materiam alicui contraveniendi pretestare, quod si lacerent, quod absit, voluerunt et expresse concenserunt et hanc legem sibi imposuerunt quod omnis audiencia et omnis judicialis adhitus denegetur et precludatur eisdem.
Et pro predictis tenendis, atendenctis, complendis et servandis, supposuerunt se et heredes suos et omnia bona sua presencia et futura foro ordinacioni, compulsioni et cohercioni sigilli illustricimi principis domini Philippi, Dei gracia Francie et Navarre regis, in Montedorne positi et statuti, quod huic presenti publico instrument cum instancia postularunt apponi ; quo apposito vel non apposito, apparente vel non aparente, fracto vel integro, vel aliter propter vetustatem consumpto, voluerunt dicte partes quod hujusmodi instrumentum perpetuam obtineat roboris firmitatem elfieassiam et virtutem. Volueruntque eciam, prenominati parentes ac dicti dominus Reginaldus et Johanna ejus uxor, quod de predictis tria fiant publica instrumenta, duplicata unius et ejusdem thenoris facti scriba non mutata, videlicet tercia per me notarium infrascriptum, sub sigillo regio memorato, et quod per me unum reddatur dictis parentibus, et aliud dicto Reginaldo, et aliud dicte Johanue seu eorum serto mandato.
Acta fuerunt hec, anno, die et loco predictis, regnante inclito principe domino Philippo, Dei gracia Francie et Navarre rege ; testibus presentibus venerabilibus et discretis viris dominis Raymondo Ricardi, dicti domini regis clerico, Johanne Descoteto, officiali Vazatensi, Bernardo Ezii de Ladials, cive Vazatensi, Petro Godalh, rectore ecclesie de Ribayriaco, nobilibus viris dominis Arnaldo Bernardi de Preychaco dicto Soldan, Amaneuo Ententon, Bertrando de Pompeiaco, Helia Pelagos, militibus, Raymondo de Montaldo, domino de Moychuerano, Johannem de Mauleun, Raymondo de Blocgomo, Galhardo de Pinsaco, Raymondo de Quantamerle, domicello, et magistro Raymundo Guillelmi Mezalha, notario predicto, et pluribus aliis ibidem astantibus, et me Raymundo Pedauco, publico, auctoritate dicti domini regis, notario, qui una cum dicto magistro Raymundo Guillelmi Mezalha hoc presens publicum instrumentum inquisivi et notavi, scripsi, signoque meo solito et consueto signavi. Sequitur tenor emancipationis predicte : In nomine Domini, amen. Noverint universi quod constitutus in presencia nostri officialis Vazatensis ac magistri Raymundi Guillelmi Mezalha, notarii Castri Gelosii, et testium subscriptorum, nobilis vir dominus Amaneus, dominus de Lebreto, miles, non vi, non dolo, non metu, sed sano et deliberato proprio motu suo, et mera liberalitate, ac spontanea voluntate ad hoc inductus, nobilem, providam et discretam Johannam de Lebreto, filiam meam legitimam et naturalem, presentem, volentem et petentem majorem quatuordecim annis, ut ipsi pater et filia asseruerunt et prout eciam nobis per aspectum corporis videbatur, emancipavit et extra inanum suam et potestatem posuit, et a sacris paternis nexibus liberavit, exemit penitus et absolvit, dans et concedens eidem Johanne quod deinceps testare, legare, donare, ordinare, disponere de rebus suis, emere, vendere, contrahere, agere, se deffendere et in judicio et extra esse valeat, et in quocumque foro ecclesiastico vel civili et omnia alia et singula facere et libere exercere sine auctoritate vel licencia ipsius emancipantis, que quilibet pater familias sive sui juris existens facere potest cui emancipationi sic facte, ut dictum est. Nos officialis predictus, ad instanciam et requisicionem dictorum emancipantis et emancipate, auctoritatem nostram interposuimus, et decretum et inde fieri fecimus per dictum notarium domino publico instrumenta unius et ejusdem thenoris de quibus unum remaneat penes emancipantem et aliud penes emancipatam predictos, et sigillo nostre curie sigillari in testimonium premissorum ita quod sigillo apposito vel non apposito, fracto vel integro, apparente vel non apparente, vel propter vetustatem vel aliter defficientem presenti publico instrumento plena fides adhibeatur. Actum sexta die exitus januarii, anno Domini M° tricentesimo decimo nono, regnante domino Edoardi, illustri rege Anglie duceque Aquitanie, Guillelmo, Dei et appostolice cedis gratia electo episcopo Vazatensi, presentibus religiosis viris fratre Petro Sarere, custode fratrum minorum in Agenesio, fratre Sancio del Tiriquet, gardeano Castri Gelosii, fratre Vitale del Bosquas, fratre Gerardo de Lavellis, et nobilibus domi-nis Arnaldo Bernardi de Preychaco dicto Soldan, Amaneuo Ententon, milibus, Petro Godalh, presbitero, Bernardo Ezii de Ladials, cive Vazatensi, Raymondo de Blotgomo, domicello et magistro Guillelmo de Juveniartigo, notario Castri Gelozii, vocatis ad predicta testibus specialiter et rogatis ; et ego Raymundus Guillelmi Mezalha, notarius predictus, qui in premissis omnibus et singulis una cum dicto domino officiali et testibus suprascriptis presens interfui, et ea omnia et singula propria manu scripsi, et in publicam formam redegi signoque meo signavi, vocatus, rogatus et requisitus.
Nos vero Bernardus La Landa, custos sigilli predicti, illud ad fidelem relationem dicti notarii huic presenti publico instrumento apposuimus, salvo jure dicti domini nostri regis, in fidem et testimonium omnium premissorum.
xlviii
1321, 26 avril (dimanche après la fête de pâques). — Marguerite Vigier (Vigerii), veuve de Pierre Vigier (Vigerii), valet, et Geoffroi, leur fils, paroissien d'Allas-Bocage (de Alasboscayio), « vendent à Pierre Guillaume (Guillelmo), clerc de Pons, au prix de 24 livres monnaie courante, payées in bona pecunia numerata et legali, six quartières de froment, mesure de Pons, trois rasses d'avoine, mesure de Saintes, et C sous, le tout de rente, dus par Constantin de Bomo, de Vilareto, paroissien de Pérignac (de Perygniaco), pour la part qu'ils ont dans les agrières (agreriis) du fief appelé deus Augeax, paroisse de Saint-Seurin de Paleines (Severini) : rendables, le froment et l'avoine, à la fête de saint Vivien ; les sous, à la fête de l'Hosanna. — Original sur parchemin, scellé originairement du sceau du roi de France, à Saintes, par les mains de Meynard « Macharelli », clerc ; sceau absent.
XLIX
1321, 21 mai (jeudi avant la fête de l'ascension). — Geoffroi « Loubardi ou Lonbardi », valet, paroissien de Saint-Vivien de La Chaise (de La Chesa) dans la châtellenie d'Archiac, a vendu à Pierre Guillaume, senior, clerc de Pons, au prix de 24 livres petits tournois, 40 quartières de froment de rente, ainsi qu'il ressort de lettres données sous le sceau royal de Saintes. Geoffroi confirme cette vente, pour le prix de 30 livres petits tournois, payées in bona pecunia numerata, 10 quartières de froment mesure de Pons et 20 sous de rente, fête saint Vivien, assignés sur tous ses biens ; sous le sceau du roi de France, à Saintes, par les mains de Jean Ardellyonis, prêtre, à la relation de Guillaume Beraud, clerc auditeur de ladite cour. Témoins : P. Rigaud et Hélie Fabri, senior, de Ponte. — Original sur parchemin; sceau absent.
L
1321, 5 juin (samedi dans la vigile de la pentecôte). — Comparants Pierre Johannis et Jean Johannis, son fils, de Bucciaco. Le fils vend, avec l'assentiment de son père, à maître Foucher de Pretorio, clerc, de Pons, au prix de 10 livres, moins la moitié d'une, payées, 12 sous et 6 deniers de rente, avec 6 boisseaux de froment également de rente, les 12 sous et 6 deniers qu'il avait sur le moulin de Sarmadela, et le froment sur un autre moulin, situé près de Pons, hors les murs, dans un lieu appelé communément molendina comitalia. Il demande l'investiture du seigneur pour son acquéreur. Sous le sceau d'Arnaud, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin; sceau de cire rouge, brisé, pendant par bandes de parchemin.
li
1321, 12 septembre (samedi avant l'exaltation de la sainte Croix). — Guido Gombaudi et Aleayde, sa femme, paroissiens de Antogniac, vendent à Pierre Guillelmi, junior, de Pons, au prix de 4 livres, monnaie courante, payées in bona pecunia, numerata et legali, 2 quartières de froment mesure de Pons, de rente, fête de saint Vivien, à Pons, assignées sur tous leurs biens; ils chargent spécialement du service de la rente Pierre Guberti de Marginac. — Original sur parchemin, scellé originairement du sceau d'Arnauld, archidiacre de Saintonge, pendant par bande de parchemin.
lii
1321, 6 décembre (dimanche dans la fête de saint Nicolas d'hiver). — Vente par Pierre Arnaud de Conchamp, valet, paroissien de Plassay (Plassayo), à Aymeri Guillelmi, clerc, de 15 boisseaux de froment de rente, mesure de Taillebourg (de Talheburgo), assignés sur tous ses biens, et rendables à Plassayum, fête de saint Vivien, au prix de 6 livres payées in bona pecunia numerata ; en présence de Ramnulphe Salomonis de Plassayo, valet, Bobino de Terac, sergent de l'auditeur, et Pierre de Brocia, clerc, auditeur juré « confessionum curie sigilli domini regis Anglie ducis Aquitanie in Xanctonia constituti, in terra ducatus, et per Johannem Rosseloti clericum Xanctonis custoditi. » — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bande de parchemin; sceau absent.
liii
1322, 26 juillet. — Donation par Renaud de Pons, alias Hélie Rudel, damoiseau de Pons et de Bergerac, à son cousin, Renaud de Pons, chevalier, seigneur de Ribérac et vicomte de Turenne, de son château de Pons et de ses dépendances, avec réserve d'usufruit. — Vidimus incorrect sur papier non timbré.
In nomine Domini, amen. Noverint universi et singuli presentes pariterque futuri, formam, seriem et tenorem hujus presentis publici instrumenti inspecturi, visuri ac etiam audituri, quod, in presentia magistri Johanni de Podio quondem notarii regi vita functi, tunc habitatoris de Viturio, et testium infrascriptorum ad subsequencia specialiter vocatorum et rogatorum, personaliter constitutus magnificus vir Reginaldus de Ponte[34] , domicellus Pontis et Bragayraci, dominus major viginti duobus annis licet minor viginti quinque, prout asseruit per suum proprium juramentum corporaliter tacto libro, et per aspectum sui corporis aparebat ; et discretus vir magister Bertrandus de Massanco, jurisperitus procurator, ut dixit, et nomine procuratis nobilis viri domini Reginaldi de Ponte[35] , militis, domini Riberiaci et vicecomitatus Turenne, pro parte, attendens et considerans idem Reginaldus de Ponte, ut dixit, devotionem omnimodam et fidei probate constentiam, quam idem dominus Reginaldus consanguineus suus et ejus predecessores actuenus habuerunt, et idem dominus Reginaldus incessanter habebat, et qua dictum Reginaldum et ejus hospitium nolens, ut dixit, ingratus existere et qua dictum dominum Reginaldum seu pocius ingratitudinis vicium evitare in recompensationem et remunerationem servitiorum, curialitatum, amorum et honorum acthenus factorum et impensorum eidem Reginaldo et predecessoribus suis per dictum dominum Reginaldum et ejus predecessores certus de jure et de facto suo ad plenum instructus habita deliberatione et consilio pleniarius cum nonnullis amicis suis et aliis amicis communibus ipsius domini Reginaldi et dicti domini Reginaldi consanguinei sui, idem Reginaldus dedit et assignavit donatione pura et simplici inter vivos facta irrevocabiliter et nullo pretextu revocanda cum conditionibus et retentionibus infrascriptis eidem domino Reginaldo de Ponte, milliti, absenti, et heredibus suis ex suo proprio corpore decendentibus, me notario infrascripto recipiente et stipulente, ad opus et commodum ipsius et heredum suorum et vice et nomine dicti domini Reginaldi, ratione mei publici officii, et dicto magistro Bertrando procuratore dicti domini Reginaldi, ut dixit, et nomine procuratorio ipsius, presente, recipiente et stipulante pro ipso domino Reginaldo et heredibus supradictis, castrum suum de Ponte, diocesis Xantonensis, cum omnibus et universis deveris, juribus et pertinentiis suis universis, et totam castellaniam, et districtum dicti castri cum omnimoda juridictione alta, bassa et media, et omnia jura et deveria ad dictum Reginaldum donatorem pertinentia et pertinere debentia, ratione castri predicti et castellanie ejusdem, sive sint fortalicia, domus, turres et quecumque alia hedificia, homines, feodatani seu vassalli, homagia, reditus, census, exitus, prata, pascua, nemora, molendina, pedagia, vectigalia quecumque tam in aquis que extra, lande, terre culte vel inculte, vinee seu ripera et quecumque alia deveria sive bona ad dictum Reginaldum spectancia racione castri, castelanie et districtus predictorum et pertinentiarum eorumdem, et jura omnia quecumque et actiones quascumque habebat et habere poterat idem Reginaldus contra quascumque personas racione castri, castellanie, districtus et ceterorum omnium bonorum predictorum ad habendum, tenendum, petendum et possidendum pro suo libito voluntatis, salvis tamen et exceptis infra scriptis nihil juris, rationis, actionis, in predictis donatis; idem Reginaldus, donator, retinens sibi ususfructus bonorum predictorum, dumtaxat quamdiu vixerit in humanis, et si contingeret dictum Reginaldum donatorem habere liberos ex uxore sua quam nunc habet vel ab alia de legitimo matrimonio procreatos que super vixerint dicto Reginaldo donatori, in quo casu seu casibus existentium liberorum predictorum, presentem donationem nullius esse voluit efficacie seu valoris. Et hoc acto quod donator predictus fecerat donationem aliam ante presentem donationem quam fecit dicto domino Reginaldo, quod donationem presentem, si vellet, et non aliter, posset revocare, quod non fecit nec unquam cogitavit, ut dixit donator predictus, constituens dictus donator bona omnia supradicta, per ipsum donata, predicto domino Reginaldo precario, nomine ipsius domini Reginaldi, tenere et possidere quousque idem dominus Reginaldus pocessionem castri, castelanie et districtus et pertinenciarum eorumdem adeptus fuerit corporalem. Quam adhipicendi et napicendi idem donator eidem donatori dedit et concessit propria auctoritate sua licentiam et auctoritatem et mandatum intrandi et nactam et adeptam tenendi et retinendi ad suum proprium comodum et ad libitum sue voluntatis proprie et suorum heredum supradictorum. Promittens nichilominus idem donator malum dolum abesse abfuturumque esse, et res et bona predicta habere licere, cedens item donator jura, actiones reales et personales, utiles et directas, donatorio supradicto, sibi competentes et competentia, ratione bonorum predictorum dicto domino Reginaldo ut premititur donatori; quam donationem cum summam quingentorum aureorum exedat plurium donationum, idem donator vires obtinere voluit quo omnis infra predictam quantitatem sive summam existant, promittens si super donator supradictus stipulantibus et recipientibus personis supradictis nominibus quibus supra predicta omnia et singula perpetuo et irrevocabiliter, firma grata et valida habere et tenere, nec per se nec per alium in contra non venire de jure vel de facto... etc.
Acta fuerunt hec apud Bragayracum, palam et publice, die lune post festum beate Marie Magdalene, anno domini millesimo trecento viginto secundo, regnante domino Carolo, Dei gracia Francie et Navarre rege.
Et scellé du scel dudit roy en lacs de soye verte.
La coppie cy-dessus et de l'autre part escripte a esté par nous, notaires royaux en Xanctonge, vidimée et collationnée à son original trouvé sain et entier, à nous représenté par Jean de Brosset, maistre d'hostel de monsieur de Miossens, qui a retiré ledit original vers luy, et ce requérant Simon Lefebure, secrétaire et ayant charge de très noble et très illustre Jean-Jacques de Pons, seigneur de La Caze, qui a requis ledit vidimus que luy avons octroyé pour luy servir ce que de raison. Faict à Pons le vingtiesme Janvier mil six cent quarente sept. De Broussel. Lefebure. Clavyer, notaire royal. Paboul, notaire héréditaire en Santonge.
LIV
1323, 6 avril. — Petrus Houdoyni et Guillelma, sa femme, paroissiens de Saint-Georges de Cubillac et de Uysello, vendent à Guillaume de Pons, le jeune, mercator pannorum laneorum, au prix de 40 sous petits tournois, payés comptant in bona predicta pecunia numerata et legali (sic), une quartière de froment de rente, mesure de Pons, assise sur tous leurs biens; contrat reçu par Guillaume Borauti, clerc, garde du scel de Pons, pour le seigneur. — Scellé originairement d'un sceau en cire brune, pendant par deux bandes de parchemin.
On distingue, dans le sceau, quelques lettres de la légende : ....ie de pon …. ; dans le champ, le commencement d'un ornement gothique.
Le mercredi après le dimanche dans lequel on chante Quasimodo, 1323. Guillelmus Beraudi, clericus, audivit.
LV
1323, 5 septembre (lundi après la fête de saint Vivien)[36]. — Guillelme Borelle, veuve de Giraud Johannis de Moysac, et Hélie, son fils, paroissiens d'Echebrunes (de Chabrones), vendent à Pierre Guillaume, junior, mercator de Ponte, au prix de 40 sous tournois, payés in bona pecunia numerata, 1 quartière de froment, mesure de Pons, rendable à la fête de saint Vivien, assignée sur tous leurs biens. Devant Arnaud, archidiacre de Saintonge. « Helias Jouberti, clericus, hec audivit. » — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin.
Au dos : Eschebronnes.
LVI
1324, 5 janvier (n. s), (mardi après la fête de la circoncision). — Devant Arnaud, archidiacre de Saintonge, et Vivien, seigneur de Barbezieux (de Berbezillo), comparaissent Hélie Maluceti, fils de feu (prénom en blanc) Maluceti, et Pétronille Maluceta, mère dudit Hélie, paroissiens de Saint « Severini », qui vendent à Hélie Pelini, de Barbezieux, au prix de 48 sous tournois payés in bona pecunia numerata, « unam eminam frumenti » de rente, mesure de Barbezieux, payable à Barbezieux, à la Saint-Michel, assise sur tous leurs biens. — Original sur parchemin, scellé originairement de deux sceaux pendant par bandes de parchemin, aujourd'hui absents, d'Arnaud et du seigneur de Barbezieux.
Il reste encore quelques fragments du sceau et du contre-sceau, en cire rouge, de l'archidiacre; on aperçoit le haut du corps de la vierge et le personnage de gauche; au contre-sceau on aperçoit un a gothique.
LVII
1324, 20 février (n.s.), (lundi avant la fête « cathedre sancti Petri »). — Ysabelle de Pierre-Brune (Petra Bruna), damoiselle, veuve de feu Geoffroi de Pierre-Brune, valet, de Pons, et Jean de Pierre-Brune, valet, son fils, donnent en emphithéose à Pierre Guillame, junior, mercator de Pons, une pièce de vigne et une pièce de terre situées proche l'église des frères mineurs de Pons, devant le manoir et le mesnil (maynile) de Pierre de Campis dit Gardra, située, la vigne, entre la via par laquelle on va de la maison et du mesnil, un mur entre deux, vers Las Chartres, d'une part, et la terre qui suit d'autre part, et un verger des héritiers Itier de la Valada, et celles de Guillaume Comitis, clerc, tenues par Pierre Guillaume, clerc, de Pons, senior.... etc., au cens annuel de 5 quartières de froment, mesure de Pons, payables à Pons, fête de saint Vivien ; devant Arnaud, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin ; sceau absent.
LVIII
1324, 7 avril (samedi avant l'Hosanna). — Robbert Guibert, carnifer, et Pétronille, sa femme, vendent à Pierre Guillaume, junior, mercator de Ponte, deux sous et demi de rente, au prix de 30 sous monnaie courante — date du paiement en blanc, — à l'occasion d'une motte possédée par Pierre Aymeri, demeurant rue Saint-Jacques à Tons, à Codena, au milieu d'autres mottes; devant Arnaud, archidiacre de Saintonge. Helias Jouberti, clericus, hec audivit. — Original sur parchemin ; sceau absent.
LIX
1325, 25 mars (n. s.). — Testament d'Aymeric Guillaume, clerc de Barbezieux. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par deux bandes de parchemin.
In nomine, etc. Ego Aymericus Guillemi, clericus, oriundus de Berbezillo, filius quondam Guillelmi, quondam burgensis de Barbezillo, deffuncti, accedens et considerans … etc. animam meam recommendans altissimo Creatori … corpusque meum terre ; meam eligo sepulturam penes fratres minores conventus Xanctonensis in sepultura Ilylarie, quondam matris mee deffuncte … heredes meos michi instituo Petrum Guillelmi, burgensem de Ponte, minorem, et Guillelmum Guillelmi, clericum, carissimos nepotes meos, in omnibus bonis meis … et lego prefatis fratribus minoribus quinque solidos rendales … — Item lego ecclesie de Plassayo sex solidos et octo denarios rendales michi debitos et solvi consuetos ab Osanna Lagua, relicta Petis Lagu, de Plassayo, pro anniversario meo et meorum parentum in eadem ecclesia anuatim faciendo, etc.
Sous le sceau d'Arnaud, archidiacre de Saintonge, en présence du « rectore dicte ecclesie de Plassayo, Rampnulpho Salamonis, Johanne Blanchardi, Guillelmo Blanchardi, Johanne Teyssonis, clerico, Rampnulpho Salamonis de Plassayo, Helia de Clusello aliter dicto Rege, de Ponte » ; le lundi dans la fête de l'annonciation, 1325. « P. Basterii clericus juratus noster, hoc, loco nostri, audivit. »
LX
1325, 19 juillet. — Exécution de la donation d'Isabelle de Rodez, veuve de Geoffroi de Pons, chevalier, seigneur de Ribérac et vicomte de Turenne, en faveur de Renaud de Pons, son fils, et remise de la vicomte de Carlat[37]. — Original sur parchemin.
Noverint universi et singuli hoc presens publicum instrumentum visuri et audituri quod, anno domini millesimo CCC° vicesimo quinto, die veneris ante festum beate Marie Magdalene, regnante illustrissimo principe domino Karolo, dei gracia Francie et Navarre regi, in presentia mei notarii infrascripti et testium subscriptorum ad hoc specialiter vocatorum at rogatorum, personaliter constituta nobilis domina domina Yzabellis de Ruthenna, relicta nobilis viri domini Gaufridi de Ponte, militis, domini Ribayr(iaci) et pro parte sua vicecomittatus Turenne, quondam deffuncti, gratis et sponte recognovit et confessa fuit nobili et (emin)enti viro domino Reginaldo de Ponte, militi, filio suo et quondam dicti deffuncti, ibidem presenti et recipienti, quod ipsa ex sua certa scientia dederat donatione pura et simplici ac irrevocabili facta inter vivos in perpetuum et nullo tempore revocanda, eidem domini filio suo tanquam benemerito atque grato, totum vicecomitatum Karlatensem et totum jus et totum deverium quod ipse habebat in dicto vicecomitatu, cum omnibus suis juribus, deveriis et pertinentiis universis prout hanc donacionem asseruit contineri in quodam publico instrumento, sigillo regio Montisdome sigillato; et volens, ut dixit, complere dictam donacionem dicto suo filio factam de dicto vicecomitatu et aliis bonis suis contentis in dicto instrumento, prefatum nobilem dominum Reginaldum, filium suum presentem et recipientem in possessionem corporalem et realem castri de Carladesio cum omnibus suis juribus, deveriis et pertinentes universis et tocius vicecomitatus, per tradicionem clavium porte principalis dicti castri aperiende et claudende per dictum nobilem, dictum castrum pacifice et quiete posuit et induxit. Quibus sic actis, presente ibidem dicta domina, Hugo Rossinhol, serviens regius in baylivia Montaneari, ad requestam discreti viri Petri de Givarzaco, exsequtoris sigilli regii Montisdoure, virtute cujusdam mandati sibi directi per ballivum Montanear... 1[38], cujus tenor talis est : Petrus Desperiis, domicellus, servus armorum domini nostri Francorum regis, baillivus Montanear... Arvernie, pro eodem domino nostro rege, Hugoni Rossinhol, servienti regio et aliis servientibus, salutem. Cum per venerabilem virum Petrum de Guarzaco[39], domicellum, castellanum Montisdoure et exsequtorem sigilli regii ibidem constituti, in juris subsidium, cum iterata instancia requisiti quod nobilem dominam vice-comitissam Carladesie, prout nobis subest, ad tenendum et complendum domino Raynaldo, filio ejusdem domine, quandam donacionem latius declaratam in quadam littera seu instrumento prefato, sigillo regis sigillato, factam et concessam, nosque cupientes requestam dicti castellani favorabiliter adimplere , potissime cum sit justa , vobis et vestrum cuilibet precipimus et mandamus quod ad dictam nobilem accedentes et eidem ex parle regia precipientes, et, si necesse sit, compellentes, quod contenta in dicta littera regis compleat et conservet nec non et omnes alios quorum interest seu interesse potest, obligante littere antedicte, verum si ipse donatrix seu alii quorum interest seu interesse potest continentia littere antedicte aliquid proponere seu probare voluerint, propter quod dicte littere exsequtio debeat impediri, eos coram exequtori predicto apud Montemdoure ad eam diem seu dies quam post octo dies idem exsequtor duxerit eligendas, remittatis ac eciam ajorneris, pro faciendo illuc super contentis in dictis litteris quod fuerit rationis. Datum die jovis ante festum Magdalene, anno Domini M° CC° XXV°. Dictam nobilem presentem et recipientem posuit in possessionem dicti castri et dicti vice-(comitatus ad conservationem juris dicti nobilis, et manutenuit ad conservationem, ut supra, juxta potestatem sibi attributam, et inhibuit dicte domine et omni maneriei gentium ne in possessione predicta dictum nobilem impediant seu perturbent sub omni eo quod possent forefacere dicto domino nostro regi (vidimus: de) quibus premissis omnibus et singulis, dictus nobilis petiit sibi fieri publicum [instrumentum]. Actum in dicto Castro de Carladesio, presentibus testibus nobilibus viris dominis Bertrando de Petraforti, Raymundo de Montaldo, Sicard(o. vidimus : de Casnaco) Vosiano de Rupe, militibus, discretis viris magistris Amaluino de Be (vidimus : de Besolio, Johanne de Besso), Petro de Fagii, clericis, jurisperitis, et me notario infrascripto, postque anno et regnante quibus supra, die sabbati inmed[iate se]-quinti, videlicet die sabbati ante festum beate Marie Magdalene (constitutus discretus vir magister Ray)mundus de Gardel(ia), clericus jurisperitus, procurator et nomine procuratorio dicte domine et habens super hoc mandatum speciale a dicta [domina], prout continetur inquodam publico instrumento per me notarium infrascriptum [inquisito accedens una] mecum notario et discreto viro magistro Petro de Fagu, clerico, jurisperito, procuratore et nomine procuratorio dicti nobilis, unaque etiam cum dicto exsequtore et castellano Montisdoure et dicto regio serviente [ad locum et] castrum de Mureto, dyocesis Sancti Florz de pertinentiis dicti vicecomitatus, possessionem corporalem et realem tradidit et liberavit dicto magistro Petro, nomine procuratorio nobilis predicti, presenti et recipienti per tradicionem clavium prime porte principalis et aliarum clavium dicti castri aperiendo et claudendo, per dictum procuratorem dicti nobilis et intrando dictum castrum. Quibus actis, dictus Hugo Rossinhol, serviens predictus, virtute dicti mandati, invento et reperto dicto procuratore dicti nobilis in possessione pacifica ad requestam ipsius procuratoris et dicti castellani, tuendo et deffendendo ipsum in dicta possessione, inhibuit ibidem palam et publice omni maneriei gentium ne in possessione predicta dictum nobilem seu ejus gentes impediant seu perturbent, sub omni eo quod possent forefacere domino nostro regi. Actum in dicto loco, presentibus testibus Bertrando La Conqua, castellano dicti loci, Bertrando Lagarriga ejusdem loci, magistro Petro Flexorii, clerico, et me notario infrascripto. Postque, anno, die et regnante quibus supra, deinde accedentes ad castrum de Muro, dyocesis Ruthenensis, dictus magister Raymundus, nomine procuratorio, quo supra et modo et forma quibus supra, tradidit et liberavit possessionem corporalem dicti castri et pertinenciarum suarum dicto magistro Petro de Fagu, procuratori nobilis predicti, prsesenti et recipienti per tradicionem clavium portae principalis dicti castri, intrando et exeundo pacifice et quiete ; et dicta possessione sic habita et obtenta, dictus castellanus, virtute quarumdam litterarum venerabilis et discreti viri domini Rotberti de Campo Moreti, judicis majoris, auctoritate regia, senescalis Ruthenensis et locum tenentis nobilis viri domini Dalmazii de Marziaco, militis dicti domini regis ejusque senescalis Ruthenensis, eidem castellano dati, ut dixit, et concessi, posuit quantum potuit et induxit et ad manum regiam posuit ad conservacionem juris nobilis predicti, et inhabuit omni manierei gentium ne dicto nobili in dicta possessione faciant, inferant aliquas violentias seu excessus. Actum in dicto castro, testibus presentibus domino Johane Valelh, presbitero, dominis Raymundo Regnarii, Durando de Petraforti, presbiteris, Gerardo Rigaldi, Johanne Cuelhilhirgas, Guillelmo Lopoysscho et me notario infrascripto. Eadem die in castro de Carlucio[40], dyocesis Sancti Flori, dominus Johannes Valhes, presbiter, procurator et nomine procuratoris dicte domine, dictum procuratorem dicti nobilis, nomine procuratorio ejusdem presentent et recipientem posuit et induxit in possessionem corporalem et (déchirure) dicti castri cum pertinenciis suis, tradens eidem in signum dicte possessionis quandam barram porte principalis dicti castri ; qua possessione sic adepta, dictus Hugo Rossinhol, tam ad requestam dicti procuratoris quam (déchirure) ad requestam dicti castellani inhibuit, ut supra. Actum in dicto loco, testibus presentibus magistro Petro Fleyerii, clerico, Arnaldo Loguer, domicello, Geraldo La Roffinia dicti loci, Ademaro Savani de Muro, Aymerico Bombelli, parrochiani sancti Amandi Sarlatensis dyocesis, et me notario infrascripto.
Et die dominica immediate sequenti, accedentes ad locum de Pogeto, dictus dominus Johannes, procurator et nomine procuratorio dicte domine, tradidit et liberavit dicto procuratori dicti nobilis presenti et recipienti, possessionem corporalem et realem, pacificam et quietam dicti loci, cum suis juribus et pertinentiis universis, per tradicionem clavium hostii domus ruparii[41] dicti loci, intrando et exeundo exinde. Qua possessione habita, dictus serviens, manumittendo dictum procuratorem dicti nobilis in possessionem predictam, ad requestam ipsius procuratoris et dicti castellani, inhibuit omni manierei gentium ne dictum nobilem in dicta possessione aliquathenus impediant vel pertubent, sub omni eo quo possent facere dicto domino nostro regi. Actum in dicto loco, presentibus testibus Arnaldo Loquer, Gerardo de Malaplanha, domicello, magistro Petro Fleyerii, clerico, Hugone de Vico, Bernardo Porterii, et me notario infrascripto.
Postque, dictis die, anno et regnante quibus supra, accedentes, ut supra, ad locum de Boysscheto, dyocesis Sancti Flori, pro dicto loco et pro castro et castellania de Taorssagnezio, dictus procurator dicte nomine domine procuratorio ejusdem, tradidit et liberavit possessionem corporalem et realem dicto procuratori dicti nobilis stipulanti et recipienti de loco predicto et pertinenciis suis, et pro castro et castellania predictis per tradicionem clavis porte cujusdam domus dicti loci quam inhabitant et in qua morantur Minoresse dicti loci, intraneo et exeundo exinde; et eadem possessione sibi tradita et per ipsum procuratorem nomine procuratorio quo supra, retenta, dictus serviens ad requestam procuratoris dicti nobilis et dicti castellani, tuendo et deffendendo dictum procuratorem dicti nobilis in dicta possessione inhibuit in omni manierei gentium, ex parte dicti domini nostri regis, ne dictum nobilem in possessione predicta aliquathenus impediant vel perturbent, sub omni eo quo possent forefacere dicto domino nostro regi. Secendum tamen est quod in qualibet tradicione possessionem predictarum (déchirure) dictis possessionibus adeptis per procuratorem dicti nobilis, idem procurator dicti nobilis nomine procuratorio quo supra et dicto nobili retinendo dictas possessiones, tradebat et tradidit pro (déchirure) dicte domine petenti et requirenti quantum ad usum fructum dicte domine tantum claves castrorum predictorum. Acta sunt hec ullimo in dicto loco de Boysscheto, anno die et regnante quibus supra, presentibus testibus ad hec specialiter vocatis et rogatis, Arnaldo Loguer, domicello, Guillelmo Malapna, dicti loci, Petro et Guillelmo ejus filiis, Aymerico Bombelli Sancti Amandi, dyocesis Sarlatensis, Ademar (déchirure) Savani de Muro, et me Stephano Gaii, clerico, auctoritate regia notario publico, qui premisis omnibus et singulis presens fui, una cum testibus et personis suprascriptis; et hoc presens instrumentum seu instrumenta inquisivi, scripsi et signo meo solito signavi, requisitus et rogatus. Au revers : Perigort .
LXI
1327, 30 août (dimanche avant la fête de saint Vivien). — Guillaume Bouchard, du bourg (vicus) de Gemozac (Jamozac), et Pierre Bouchard, paroissien de Chénac (Champnac), frères, vendent à Hélie Sovignoine, paroissien de Conzac, 4 sous et 6 deniers de rente payable à la Saint-Michel, au prix de 54 sous monnaie courante payée in bona pecunia numerata, assiette sur un mesnil situé entre le mesnil As Sovigniez et le mesnil Baniolis et le defez domini de Rocilhone, sous le dominium du seigneur de Saint-Léger. Devant Arnaud, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin scellé originairement d'un sceau en cire rouge, pendant par bandes de parchemin. — Sceau perdu.
LXII
1328, 5 septembre (lundi après la fête de saint Vivien). — Robert Tornerii et Embria, sa femme, paroissiens de Saint-Georges de Cubillac (de Curbiliaco), vendent à Pierre Guillaume, le jeune, marchand à Pons, une pièce de terre sise dite paroisse, sur la Seugne, in riperia Seonie, sous le dominium de messire Itier de Orniaco ou Orinaco, chevalier; touchant, d'un côté, à l'eau qui court vers les moulins d'Emery Gombaud ; — au prix de 20 sous tournois, monnaie courante ;
— et deux pièces de pré, même paroisse, sous le dominium du segneur de Cordis, l'une en un lieu nommé Tras Vilam, entre le pré d'Arnaud de Brie de Anchoniato et le pré de Rampnulphe Richard de Clam ; et l'autre au lieu appelé A Fagers, au prix de 25 sous, payés.
— Sceau d'Arnaud, archidiacre de Saintonge, pendant par bandes de parchemin ; absent. Original sur parchemin.
LXIII
1. Un vidimus de cette pièce est donné, le 21 mars 1399, par Arnaud Charpentier (Carpentarii), garde du scel royal sur le pont de Saintes, en présence de Bernard Borbolont, clerc, Pierre de Prato, de Pons, et Arnaud Gombaud de Saint-Genis (Sancti Genesii prope Plassacum), du diocèse de Saintes. « Johannes de Rupe, clericus, ita est pro copia seu vidisse. » Vidimus sur parchemin, sans sceau.
1328, 5 novembre (samedi après la fête de tous les saints). — Pierre Bernard, valet, paroissien de Saint-Dizant du Gua (Sancti Bicencii de Vado), vend à messire Pierre Guillaume, clerc, demeurant dans la paroisse de Saint-Vivien de Pons, 12 boisseaux de froment, mesure de Cosnac, de rente, au prix de 12 livres monnaie courante, payées in bona pecunia et legali ; — rente assise sur tous les biens de Guillaume Alachat et Embria, sa femme, paroissiens de Saint-Dizant ; — portables, à la fête de saint Vivien, à Pons. Devant Arnauld, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin, absent.
LXIV
1329, 21 mai (dimanche avant la fête de saint Urbain). — Helie de la Mote et Marie, sa femme, veuve auparavant d'Aimeri Guillaume, clerc, demeurant paroisse de Plassay (de Plassay), réclament de Pierre Guillaume, clerc, de Pons, la moitié des conquêts faits par Aimeri durant le mariage de par le droit et la coutume de pays « patrie consuetudo ». Pierre s'y refuse pour des raisons non exprimées. — Survient une transaction. Les époux susdits reconnaissent ne pas avoir de droit dans les conquêts ; mais bénévolement Pierre leur donne 50 livres, monnaie courante, payées « in bona pecunia et legali », moyennant quoi, les dits époux renoncent à tous les droits qu'ils pourraient avoir. Devant Jean Ardelhonis, prêtre, garde du scel royal établi sur le pont de Saintes. Témoins : Messire Jean Menelli, prêtre, et Pierre Aymeri, marchand de Pons. P. Basterii, presbiter, hec audivit. — Original sur parchemin scellé originairement d'un sceau royal pendant par bande de parchemin ; absent.
LXV
1329, 18 septembre (lundi avant la fête de saint Mathieu, evangeliste).— Jean Arnauld, clerc, autrement dit Balhangeti, originaire de Cosnac, fils de feu Hugues Arnauld, également dit Balhangeti, clerc, de Cosnac, — en considération des services rendus par Pierre Guillaume, le jeune, et maître Guillaume Guillaume, clerc, ses oncles, — leur donne, par disposition entre vifs, tous ses biens meubles et immeubles. A la cour d'Arnauld, archidiacre de Saintonge. P. Basterii, presbiter, hec audivit. — Original sur parchemin. Sceau pendant par bandes de parchemin ; absent.
1330, 10 mai (jeudi après la fête de la translation de saint Nicolas). — Guillaume Rulphi, clerc, paroissien de Saint-Martin de Pons, vend à maître Pierre Guillaume, clerc, demeurant à Pons, « unam pipam vini, boni, puri, clari et mercabilis, legitime modiacionis, rendalem », rendable au temps des vendanges, à lui due par Benoît, Pierre et Jean Jalet, frères, et Jean Jalet, leur neveu, paroissien de Tanzac, (de Tenzaco) ; — et assignée sur tous leurs biens. A la cour d'Arnauld, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin, scelle originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin; absent.
LXVII
1332, 3 avril (vendredi avant la fête de saint Ambroise). — Geoffroi Alard, valet, paroissien de Esperina ou Espernia, vend à Pierre Begaud, marchand, de Pons, paroissien de Saint-Vivien de Pons, tout ce qu'il possède lui et sa femme Pétronille, dans les agrières en blé, vin et autres choses, dans un fief parçonnier » avec Pierre prepositi[42] de Jonzac, situé paroisse de Saint-Germain, près de Jonzac, entre l'église de Saint-Paul de Bordanes, d'une part, et la rivière du même lieu, d'autre, sous le « dominium » du seigneur de Jonzac, au prix de 18 livres petits tournois payés in bona pecunia fideliter numerata. A la cour d'Arnauld, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin ; sceau absent ; scellé originairement d'un sceau pendant par bande de parchemin.
LXVIII
1332, 27 décembre. — Testament de Renaud de Pons, chevalier, vicomte de Carlat et seigneur de Ribérac. —Original sur parchemin ; sceau absent.
In nomine sancte et individue Trinitatis, patris et filii et spiritus sancti, amen. Anno ejusdem Domini millesimo trescentesimo triscesimo secundo, die dominica post festum nativitatis ipsius Domini, que fuit die vicesima septima mensis decembris, serenissimo principe domino Philippo Francorum rege regnante, in presencia mei notarii publici et testium subscriptorum ad hec specialiter vocatorum et rogatorum, personaliter constitutus egregius vir dominus Reginaldus de Ponte, miles, vicecomes Carlatensis et dominus Ribariaci, sciens, prudens et spontaneus, suum fecit et ordinavit in modum qui sequitur, testamentum : Quoniam testamentum est testatio mentis de eo quod, quis, post mortem, sibi fieri vult, idcirco ego Reginaldus de Ponte, miles, vicecomes Carlatensis et dominus Ribariaci, sanus mente et intellectu et corpore per Dei graciam, et in mea bona et sana memoria constitutus, attendens quod nichil magis debetur hominibus quam, ut supreme voluntatis liber sit, salus, et quod iterum non redit arbitrium, quodque nichil est certius morte et nichil incertius ejus hora ; attendens etiam quod ego, concedente Domino, me habeo ad partes ytalicas transportare et, pro majori parte, in remotis et longinquis partibus, expendere tempus meum ; et ideo volens et cupiens, cum Dei adjutorio, disponere et ordinare de bonis et rebus meis, michi adeo collatis, et diem mei obitus prevenire, ubicumque decedam, ne moriar intestatus, ne forte inter liberos meos et alios de genere meo possit, occasione bonorum meorum, oriri aliqua materia contestationis ; videns mortis jacula ex improviso ferire undique et ejus pericula accidere, tota die, meum facio et ordino testamentum nuncupativum seu meam ultimam voluntatem, quod et quam volo et requiro in scriptis redigi per vos infrascriptum notarium, ad eternam memoriam rei geste. Et in primis reddo et commendo animam meam vero et proprio sanguine Jhesu Xpisti redemptam, et corpus meum altissimo creatori celi et terre, domino nostro Jhesu Xpisto, et gloriose beate Marie Virgini, matri ejus, et toti collegio supernorum, et eligo sepulturam corpori meo, ab anima cepato, in ecclesia hospitali novi castri de Ponte; et si contingeret me in remotis partibus decedere, volo et ordino quod corpus meum adportetur et transfferatur ad dictum locum, si bono modo possit tunc fieri, alioquin dicto corpore resolutto, ossa mea ad dictum locum absque more dispendio adportentur et in dicta ecciesia inhumentur. Et volo et jubeo quod, ubicumque decedam, de bonis et rebus meis fiat meum honorifice furmimentum juxta persone et status meorum decentiam, et hoc idem fieri volo in translatione corporis seu ossorum meorum, si fierit, ut est dictum. Et lego, pro anima mea et parentum meorum, duo milia libras turonensium parvorum, semel tantum, quas erogari et distribui volo per exequtores meos inferius nominatos, videlicet mille libras turonenses, ultra marino passatgio generali, cum fiet, et residuas mille libras turonenses, pauperibus servitoribus meis et aliis pauperibus Jhesu Xpisti, prout discretioni ipsorum exsequtorum videbitur faciendum, salvo tamen quod si ego metas (metipse ?) transfretarem, in illo casu nichil lego dicto ultramarino passatgio, ymo legatum mille librarum turonensium ipsi passatgio factum, in dicto casu, casso penitus et anullo. Item volo et jubeo quod instrumenta dotalia facta inter me et amicos et parentes Johanne de Lebreto, carissime uxoris et consortis mee, et recognitiones et donaciones per me facte et alia universa et singula in eisdem contenta sint et remaneant firma et stabilia, et quod infringi non valeant nec cassare, quin dicta consors mea eisdem, cum voluerit, uti valeat et gaudere absque objectu et diffugio quibuscumque. Item volo et ordino quod dicta consors mea sit domina et gubernatrix et administratrix liberorum et bonorum meorum et usufructuarium tocius terre mee, quamdiu vixerit et noluerit ad secundas nupeias convolare, et nolo ymo expresse et nunc eandem relevo et relevatam esse volo a redditionne compoti et factione inventarii et a prestatione cautionum quarumcumque confidens ad plenum de bonitate et fidelitate ipsius, et si contingeret, quod ipsa consors mea non se posset cum herede meo universali infrascripto futuris temporibus concordare, lego eidem consorti meo, in dicto casu, castrum meum et totam castellaniam de Monteforti et redditus et proventus omnes et singulos earumdem, quamdiu ipsa vixerit et vitam duxerit vidualem, et ultra hoc totum illud quod jure dotalicii debet habere dicta uxor, mea prout in instrumentis dotalibus continetur.
Item lego jure institucionis Margarite[43] dilecte filie mee legitime et naturali, quinquaginta libras turonenses semel, et ea omnia que sibi dedi et constitui in dotem et pro dote et cum eis volo ipsam esse contentam de bonis meis et quod nichil plus possit petere in eisdem.
Item lego jure institutionis Yolenti[44], dilecte filie mee legitime et naturali, quinquaginta libras turonenses semel, et ea omnia que sibi dedi et constitui in dotem et pro dote et in predictis ipsam michi heredem instituo et non in plus, et nolo quod amplius possit petere in bonis meis, set cum predictis debeat contentari.
Item lego Ysabelli[45], dilecte filie mee legitime et naturali, ad opus maritandi, duo milia libras turonensium parvorum semel ; si tamen dicta filia mea non posset desponsari comode cum predictis duobus milibus libris turonensibus, volo et jubeo quod ejus dos augmentetur ad voluntatem dicte consortis mee et heredis mei universalis infrascripti, et in predictis eandem filiam meam michi heredem instituo et non in plus, et quod cum predictis debeat esse contenta de bonis meis et quod nichil plus possit petere in eisdem.
Item lego, jure institutionis, dilecte filie mee legitime et naturali Marquesie, ordinis sancte Clare, trescentas libras turonensium parvorum semel, et in ipsis trescentis libris ipsam et ejus religionem facio heredes meas et non in plus, et nolo quod amplius possint petere in bonis meis, set cum predictis debeant contentari.
Item lego, jure institucionis, dilectis filiabus meis legitimis et naturalibus Matte[46], Johanne et Seride, cuilibet duo milia libras turonenses semel ad opus maritandi, ita vero quod si ipsa aut earum altera non possent cum dictis duobus milibus libris comode desponsare, volo quod dotes augmententur eisdem ad voluntatem et arbitrium dicte consortis mee et mei universalis heredis ; et dictas filias meas Mattam, Johannam et Seridam in predictis mihi heredes instituo et non in plus, et nolo quod amplius possint petere in bonis et rebus meis, set cum hiis debeant esse contente.
Item lego, jure institucionis, postumis masculis ex me et dicta uxore mee nascituris un vel pluribus, castrum meum de Virol cum suis juribus et pertinenciis universis, et, in predictis, ipsos postumum seu postumos masculos michi heredes instituo et non in plus, et nolo quod amplius possint petere in eisdem bonis meis, set cum predictis debeant contentari ; si vero sit postuma una vel plures, lego cuilibet ipsarum jure institucionis duo milia libras turonensium parvorum et in ipsis earum quamlibet michi heredem instituo et non in plus, et nolo quod amplius possit petere in bonis meis, sed cum hiis debeat esse contenta.
Item volo et jubeo quod legata, clamoresque et raucure (ou rancure) dominorum patris et matris meorum, solvantur juxta eorum voluntatem ultimas, simpliciter et de piano.
Item volo et ordino quod conquerentibus de me satisfiat ad voluntatem et arbitrium exsequtorum meorum simpliciter et absque figura judicis, et ipsos exsequtores et eorum conscientias, onero et me exonero de predictis, recepto primitus juramento a dictis conquerentibus, dum tamen sint tales persone quod ab eis juramentum requiri valeat et haberi. Et in omnibus aliis bonis et rebus meis, castris, villis, terra, redditibus, homatgiis, fidelitatibus, juribus, accionibus realibus, personalibus, utilibus, directis, pretoris sive mixtis, et in omnibus que habeo et habere possum et debeo et que michi competur et competere poterunt in futurum, facio, nommo et instituo heredem meum universale videlicet Reginaldum de Ponte, filium meum dilectum legitimum et naturalem ; et si contingeret, quod Deus avertat, quod idem filius et heres meus quandocumque decederet sine prole ab ejus corpore et legitimo matrimonio descendente, substituo sibi vulgaliter, pupillariter et per fideico missum in tota terra mea et in omnibus que habeo, postumum masculum nasciturum ex me et dicta uxore et consorte mea. Et in casu in quo non haberem poslumum masculum, substituo vulgaliter, pupillariter et per fideicomissum dicto Reginaldo, filio meo, et heredi meo in toto vicecomitatu Carlatensi, dictam Margaritam, filiam meam, si tunc esset in humanis; si vero tunc in humanis non esset, substituo eidem filio meo Reginaldo, in casu jam dicto, Yolentam filiam meam predictam, si et esset tunc in humanis, alioquin dictam Ysabellem filiam meam, et in facio et volo fieri decensive de aliis filiabus et postuma meis, si primogenite gradatim non existerent in humanis, et in casu in quo hujusmodi substitutio veniret ad dictam Margaritam filiam meam et contingeret ipsam mori sine prole, ex legittimo matrimonio descendente, substituo sibi in dicto vicecomitatu predictam Yolentam, filiam meam, si tunc viveret, alioquin dictam Ysabellim aut alteram de primogenitis filiabus meis supervivente descensive. Et in omnibus aliis bonis et rebus meis juribusque et accionibus et in omnibus que habeo, excepto dicto vicecomitatu Carlatensi, substituo dicto Reginaldo, filio meo, in casu predicto vulgaliter, pupillariter et per fideicomissum, dictam Johanetam filiam meam, si viveret; alioquin si tunc non viveret, dictam Seridam filiam meam si viveret, et si non viveret dictam Mattam vel alteram de filiabus meis superviventem ascendendo gradatim. Et in casu in quo hujusmodi substitutio dicte Johanete locum haberet et ipsa Johaneta decederet quandocumque sine prole legitima et naturali, in casu illo substituo eidem Johanete vulgaliter, pupillariter et per fideicomissum, dictam Seridam, si viveret, alioquin dictam Mattam si tunc etiam viveret, aut postumam meam, si viveret alioquin et alteram de dictis filiabus meis superviventem ascendendo gradatim. Et si contingeret quod altera de filiabus meis intraret in religionem seu ordinem, lego sibi, jure institucionis, trescentas libras turonensium parvorum semel et nichil plus, et nolo quod alia legata et substitutiones sibi facte per me hic superius valeant, ymo sint casse et nulle penitus illo casu.
Consequenter ego dictus testator dono tutores et in tutores liberis meis impuberibus (en renvoi à la fin : postumo seu postumis, masculo seu masculis) dictam Johannam de Lebreto, conjugem meam, dominos Johannem de Sancto Genezio doctorem legum, Petrum de Porta et Sicardum de Casuaco, milites, ac Guibertum de Theminis, dilectum consanguineum meum, et super omnes, magnificos viros Reginaldum, dominum de Ponte et Braiayriaco, ac Bernardum de Lebreto, dilectum sororium meum, quos facio rectores, protectores et gubernatores, super omnes, liberorum meorum et tocius terre mee.
Et volo quod ipsi tutores petant aut requirant aut petere et requirere teneantur a quocumque judice seu presidente, confirmationem hujusmodi tutele neque declaracionem administrationis bonorum meorum nec aliquas alias solemnitates juris vel consuetudinis lacere super istis deinde facio et ordino guardiatores meos et exsequtores meos hujus mei ultimi testamenti (Suivent formules).
Et in fidem et testimonium premissorum, volo et requiro cigillum regium Figacensem apponi et appendi huic meo ultimo testamento, rogans et requirens testes infrascriptos ut de premissis perhibeant loco testimonium veritatis, et vos et notarium infrascriptum ut de premissis conficiatur michi unum vel plura publica instrumenta.
Acta fuerunt hec omnia in Castro de Muro, dyocesis Ruthenensis, anno, die et regnante quibus supra, testibus presentibus vocatis et rogatis, dominis Johanne de Sancto Genesio, legum doctore, Sicardo de Casuaco, Raimundo Masffredi, militibus, Guiberto de Theminis, condomino dicti loci, et Gastone de Casuaco, domicello, magistris Geraldo Las Salas et Arnaldo Vigerii, jurisperitis, domino Ramundo Guillelmi, presbitero dicti testatoris, et me Bertholomeo de Vyco, clerico, auctoritate regia notario publico, qui premissis interfui et ea in notam recepi et hec scribi feci per Durantum Burgensem, eadem auctoritate notarium coadadjutorem meum in hac parte juratum.... etc. (Suivent les rectifications pour ratures).
Et nos Petrus Arcoleni,domicellus vicarius ville, Figaci (ou Figacensis) et ressorti, custos sigilli regii apud Figacum constituti, ipsum sigillum ad veram relacionem dicti notarii et in fidem et testimonium quod dictus magister Bertholomeus sit notarius regius publicus et adipsum ut ad notarium regium pro conficiendo processibus, testamentis seu quibuscumque aliis instrumentis publice recurratur et instrumentis per ipsum signatis fides publica adhibeatur huic instrumento publico, salvo jure regio, duximus apponendum.
LXIX
1333, 3i mars (n. s.). — Transaction entre M« Guillermus Guillermi, clerc, neveu de Aymeri Guillermi, de Guillaume Guidonis, fils de feu Pierre Guidonis, de Eyssertis. Le premier réclamait au second deux fois douze-vingt boisseaux, partie froment et partie en mesclade, mesure de Pontilabio, pour raison d'arrérages de rentes. Guyon promet à Guillaume une quartière de froment et une rase d'avoine, mesure de Saintes, de rente, tous les ans à la fête de saint Vivien, pour les choses réclamées et les frais. Donnée le mercredi avant la fête de pâques 1333, devant Arnaud, archidiacre de Saintonge. a P. Basterii, presbiter hec audivit. » — Original sur parchemin, scellé d'un sceau en cire rouge pendant par double queue de parchemin. Le sceau est fruste ; on aperçoit les pieds de trois personnages, dont les vêtements ne vont pas jusqu'aux pieds, mais seulement jusqu'aux genoux. Au contre-sceau un a gothique avec un fragment de légende, cont aldi.
LXX
1334, jeudi après la fête de saint Grégoire[47]. — Messire Pierre de Ferrières (Ferreria), chevalier, demeurant maintenant dans la paroisse de Saint-Martin de Pons, fait donation entre vifs à Guillaume Guillaume, clerc, de Pons, pour le récompenser de services rendus, de 5 sous de rente, monnaie courante, à lui dus à l'occasion d'une pièce de terre située dans la paroisse de Saint-Vivien de Pons; voisins : feu messire Guillaume Bossillolli, clerc, feu Geoffroy de Petra Bruna; la terre autrefois appelée lo Perchatz, de Jean Biron; la rue qui va de la maison des frères mineurs ad pereriam prepositi. A la cour d'Arnauld, archidiacre de Xaintonge. — Original sur parchemin, scellé originairement du sceau de l'archidiacre, pendant par bande de parchemin en cire rouge.
LXXI
1334, 20 septembre. — Lettre du secret de Philippe, roi de France, à ses justiciers pour faire l'applègement de la cause en saisine des châteaux de Pons et autres, pendante entre Renaud de Pons et Robert de Matha, et procéder, s'il y avait lieu, à la main-mise de ces terres[48]. — Original sur parchemin, sans trace de sceau.
Philippe, par la grâce de Dieu roys de France, au sénéchal de Xantonge, ou à son lieutenant et à touz nos autres justicers[49], salut, à nous a signifié nostre amé et feaul Renaut de Pons, chevalier, disant que, cumbien que il soit en possecion et en saizine pour son bon droit des chastiaus et chastelenies de Pons, de Rancenes et de Chastiau-Renaut et dez appertenancez d'yceulz, et ont esté por plusors jours par tant de temps qu'il souffist à bonne saisine, acquise, et dez chastiaus et lieus ait esté par nous receu à foy et en hommanage, avant et après que Jehanne de Pons, comtesse de Pieregort, alast de vie à trespassement, et cumbien aussi que la dicte Jehenne n'eust onques saisine ne possecion corporele, au temps de sa vie, des diz chastiaux et appartenences d'yceulz, ne se pourtast pour hèritierre comme plus prochaine ne autrement de feu Renaut de Pons, chevalier, jadiz sires de Brageirac, frère de la dicte Jehanne, et par aussi droit de succession du dit son frère, jadiz, ne de avoir possecion pour raison de elle, ne peut à autruy transporter en son decces, et par conséquent quelconques plus prochain de elle ne se peut dire saisi des choses dessus dictes, desquelles elle ne fut onques en possecion ne saizine, si comme dessus est dit, néantmoins Robert, sires de Maestez, chevalier, cumbien que par la costume du pais ou cas de opposition par aplegement fait pour cause de novele escheute là où le mort ne morut saisi de fet, notre main ne doit estre mise comme souverainne, a empêtrer lettres de nous ou de notre court, que il, comme plus prochain hoir de la dicte Jahane soit induit et mis en la possecion et saisine des diz chastiaus et appertenencez, et se aucun si oppose que pris de li aplegament, vous metes les diz chastiaus et appertenencez à notre main comme chose contenciose, lequelle chose le dit signifiant aferme estre contre droit et contre la costume du pais, disans soy avoir pluseurs causes et raisons par lesquelles pour débat du dit sire de Maestez ni d'autre nostre main ne y doit estre mise; si nous a requist et supplié que sur ce, li voulhons pourvoir de remède convenable; pour quoy nous vous mandons et commandons que vous oyés à plain le dit Regnaut à proposer les dictes causes et raisons, et le dit sire de Maestez, au contraire ,si et en la manière que vous verres qu'il sera à faire selonc la costume du pais; et si, eulz oys, vous appert que, par reison et la costume du pais, notre main ne doit estre mise es choses dessus dictes, ne ly metés pas par vertu des dictes lettres empêtrées de la partie du seigneur Maestez, mes se mise li mez, len ostés, non contestant lettres empêtrées ou à empêtrer subreptissement au contraire. Donné à Joiannal, le XXe jor de septembre souz le scel de:nostre secret en l'absence du grant, l'an de grâce mil ccc trente et quatre. — Par le roy, à la relacion monseigneur R. Saquet, absenz les autres de la cour.
LXXII
1334, 24 mars (n. s.). — Procès verbal du sénéchal de Saintonge donnant à Renaud de Pons acte de son contrapplègement à rencontre de l'applègement de Robert de Matha, dans le procès pendant entre eux. — Original sur parchemin, scellé originairement, sans doute, sur bande de parchemin, aujourd'hui disparue.
Nous, Hugues de Saumur, clerc, lieutenent de noble etpuyssant homme, monseigneur Robbert de Puiquigny, seingneur de Fluy, chevalier, notre sire le roy de France, et son sénéchal en Xanctonge, faisons assavoir à touz que, le jeudi avant la Notre-Dame de mars, entent louhe d'entre terce et medi, en la présence de plusieurs dignes de foy, Guillaume Roll, clerc, procureur de noble et puyssant homme monseineur Renaut de Pons, chevalier, fondé d'une procuration scellée du scel de excellent prince, monseigneur Phelipes, par la Dieu grâce roy de Navarre, compte d'Avreux et d'Engolesme, establi on dit lieu de Engolesme, se contrapplegea comme procureur dudit noble de celle fourme et manière de contrapplege, c'est assavoir : Faite protestation par Guillaume Roll, procureur de noble homme monseigneur Renaut de Pons, chevalier, que pour rien que il propouset, il n'enient à prover un applègement que monseigneur Robert seingneur de Mastaz, a fait, selon que l'on dit, par cause de la nouvelle eschoesle à luy obvenue, selon que il dit, par le décès de noble dame dame Johanne de Pons, jadis comptesse de Pierregort, affin que le dit monsieur Robbert soit receuz à la saizine et possession de touz les biens non meubles reseduz en la sénéchaucée de Xanctonge, et de certaine quantité de meubles, desquieux selonc que il dit monseigneur Renaut de Pons, jadis seingneur de Pons et de Bregerac rnorut vestuz et saiziz, entent ledit applègement si einsi puit estre dilz impugn … en funne et en matière, et autrement si requiert rescris, li sera, afin de mostrer et maintenir que, par vertu dudit applègement, le chastel et chastellanie de Pons, arbergement et rentes de Corcorui, Ranczanes et de Chastel Renaut, droit, juridictions, revenues ob émolument et autres appartenances d'iceulx ne devent estre mis ni detenuz, mises ou détenues à main de de court, par vertu dudit applègement, comme il soit hors les termes ou la fourme es quieux lui a acostumé de recevoir applègement de nouvelle eschoeste que par vertu de celli, ledit mons. Robbert ne doit estre receuz à la saizine et possession des dictes chouses, desquelles ledit nions. Renaut a et avoit possession et saizine et titre ou titres, comme il offre à déclairer en lieu et temps que ladicte comptesse alla de vie à mort, et encores au temps du décès dudit mons. Renaut, jadis seigneur des diz lieux, et par plusieurs raysons que ledit mons. Renaut offroit à déclairer en lieu et en temps, se contrappleget ledit mons. Renaut ob meilleure fin et efect que contrapplegement peut ne doit, selon costume de pais, et, pour ce, donne pièges le dit procureur par nom que dessus, mons. Robbert Gonbaut et Guillaume Seguin, escuier, ob protestacion de croître, appeticer, déclairer aucun contrapplegement et de user de toutes raysons et faux, tout ce qui appartiendra, ob protestacion de monstrer des chouses avant dites et autres que entent à metre en fait tant que li sufira, si et quant mestiers sera ne soy astreingnant, en tout lis quieux mons. Robbert Gombaut et Guillaume Seguin furent présens pardevant nous a ceu et de leurs bons grez, eals et chacun d'eaux se establirent contrepleiges pardevant nous, par le dit procureur, au dit contrapplegement fournir et maintenir encontre l'appleigement que ledit mons. Robbert, seingneur de Mastaz contre ledit mons. Renaut se dit avoir fait, euls et chescun d'eaux en obligèrent leurs biens. Et du consentement dudit procureur et des diz contreppleges, nous jugasmes, ledit procureur, qu'il les avoit mis en contrapplement, et euls, qu'il si estoient establiz et leurs diz biens en aveient obligé. Et toutes ces chouses faisons assauer à touz ceux à qui il appartient par ces lettres scellées de notre scel. Donné le jour et houre dessus diz, l'an mil ccc trente et quatre.
Au revers, trois lignes illisibles. Ailleurs : Contra plegemens.
LXXIII
1336, 26 octobre (samedi avant la fête de tous les saints). — Clémence Gabaude, de Saint-Romain de Beaumont (de Sancto Romano de
Bello Monte), cède à maître Constantin Lambert, clerc, un journal de terre, situé au lieu dit Hou Poyeu de Larrez, près du mesnil de Constantin Lambert et du lieu appelé la Crebeyra ou Creberya, etc. Jean Hostonii, clerc juré de la cour de Pierre Bernilis, archiprêtre de Cosnac. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau absent, pendant par bandes de parchemin.
LXXIV
1337, 16 octobre (jeudi avant la fête de saint Luc). — Hélie d'Asnières (Hasnières), valet, seigneur dudit lieu, et Marguerite, sa femme, paroissiens de l'église de Fléac (Flayaco), vendent à messire Guillaume Guillaume, clerc de Pons, trois quartières de froment et neuf quartières meste[50], mesure de Pons, de rente, au prix de 17 florins d'or royaux, boni et legitimi ponderis, et onze sous de monnaie courante ; chaque florin, pour 17 sous de monnaie courante ; rente payable à la fête de saint Vivien, assise sur tous leurs biens. A la cour de Robert, archidiacre de Saintonge. — Original sur parchemin scellé originairement dusieau dudit archidiacre, pendant par bandes de parchemin; absent.
LXXV
1338, 15 août (samedi dans la fête de l'assomption de la. vierge Marie). — Bernard Béraud, senior, et Mathea de Bello Monte, étaient créanciers de Pierre Bonet, Pétronille, Pladencia et Rixendis, ses filles, et de Itier de Via, mari de ladite Pétronille, de la paroisse de Reignac, Riniaco, de 17 sous de rente, à raison de certaines maisons et de certains vergers, una cum suis finibus et terminis, introitu et egressu, plateis et cortillis, reçus d'eux à cens dans la paroisse de Riniaco, « sub dominium ecclesie dicti loci de Riniaco, inter domos prioris dicti loci que quondam fuerunt Bernardi Hugonis dicti de Landa, ex una parte, et furnillum ejusdem prioris, ex altera. Et dictum viridiarium sub dominio Fulcaudi Mourelli, valeti, contiguum dictis domibus inter viridarium quod quondam fuit magistri Iterii de Via, clerici deffuncti, ex una parte, et terram que quondam fuit Guillerme Reymunde, deffuncti, ex altera. » De plus, ils étaient créanciers d'une sexteriatam de froment de rente, mesure de Barbezieux. Béraud et sa femme renoncent à leurs rentes ; les autres renoncent à leur droit du chef de l'accensement ; mais ces derniers se chargent de 3 deniers de rente, dus au prieur de Rignac sur les maisons, et de 22 deniers ou 22 1/2, de 2 en 2 années, dus pour le verger, à Foucaud Mourel, valet, etc.; à la cour de Robert, archidiacre de Saintonge, par les mains de Pierre de Chantalupa. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin ; sceau absent.
LXXVI
1341, 5 décembre (mercredi après la fête de saint. André). — Pierre Barbe et Guillaume Barbe (Barba), de Chassagnes, paroissiens d'Arces, cèdent à Hélie Roi (Regis), clerc, fils de Pierre Roi, de Chassagnes, un « apendicium domus cum parietibus et solo, et maynili, et area sive solo, cum omni introitu et exitu dictis parietibus et apendicio sibi pertinentibus, sitis apud Chassagnes ad Tuscam (paroisse de Arces), inter domum et aream Johannis et aream Petrini Catini, ex altera ; et, ex alio latere, inter stratam publicam per quam itur de Puteo novo versus molendinum magistri Johannis Fabri, clerici », au cens annuel de 15 sous payables par ledit clerc aux fêtes de saint Vivien et toussaint...; lui donnant d'ailleurs, pour cela, 4 boisseaux de froment de rente, mesure de Cozes (Cozis). — Original sur parchemin, scellé originairement du sceau en cire et papier, pendant par bandes de parchemin, de Pierre, archiprêtre d'Arvert ; sceau absent.
LXXVII
1344, .27 octobre (mercredi avant la toussaint). — Transaction entre Guillaume Guillaume, clerc de Pons, fils et héritier, pour le tout, de maître Pierre Guillaume, et Almodis Ruphe, veuve de Pierre Guillaume, le jeune, frère de feu Guillaume Guillaume. Il y est question de Guillaume Ruphi, bourgeois de Pons, fils de feu Guillaume Ruphi, de Pons, senior; d'arbitres: Hélie Girard, archiprêtre d'Archiac, et Rampnulphe Barelle, utriusque juris ; de maître Etienne La Borie (LaBoria), medicus, demeurant à Pons, et de Rampnulphe Fabri, clerc, de Pons. — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par bandes de parchemin ; sceau absent.
LXXVIII
1345, 4 avril. — Confirmation par Renaud de Pons, damoiseau, fils de Renaud de Pons, chevalier, vicomte de Carlat, de Ribérac et de Blaye, des conventions matrimoniales faites entre celui-ci et Jeanne d'Albret, sa mère. — Deux grosses sur parchemin, originales, extraites de registres et protocoles de notaire. Sceaux absents ; signature du notaire.
Noverint universi et singuli, presentes pariter et futuri hoc presens publicum instrumentum inspecturi, visuri et audituri, quod, anno domini millesimo ccc quadragesimo quinto, apud Blaviam, die mercurii ante festum ascencionis Domini, constitutus personaliter, in presencia mei notarii ac testium subscriptorum, regnante domino Philippo, Dei gracia Francorum rege, nobilis domine domina Johanna de Lebreto, vice çomitissa Carlatensis, dominaque Ribairiaci et Blavie, pro se, ex una parte, et nobilis Reginaldus de Ponte ejus filius[51] domicellus, filiusque nobilis domini domini Reginaldi de Ponte, militis, vice comitis Carlatensis, pro parte sua, dominaque Ribairiaci et Blavie, ex parte alia; dictaque nobilis domina dixit pupplice et asseruit, notifficavitque, manifestavit ac eciam exposuit dicto filio suo ibidem presenti, audienti plene et intelligenti, quod preffatus nobilis vir dictus dominus Reginaldus, maritus suus, de et super dote ejusdem domine olim promissa et soluta pro ipsa domina, et nomine ipsius domine, predicto domino Reginaldo, marito suo, per nobilem virum dominum Amaneum de Lebreto, milite, tempore quo vivebat, condam ejusdem patrem. Et de et super doario sive osclo et augmentacione dotis sue predicte pro ipsa premisse et solute, ut predixit, dicto domino marito suo per predictum dominum patrem suum ipsius domine, fuerant plures et certas promiciones, conventiones, pactiones ac donaciones facte eidem nobili domine per predictum maritum suum, prout predicte continentur et apparent et apparere possint in litteris, instrumentis et airamentis super premissis inquisitis et receptis, et in testamento olim facto per predictum dominum maritum suum et per ipsas litteras, instrumenta et airamenta, et per testamentum supradictum, ista latius apparent et poterint etiam apparere, prout ibi fuit dictum, recognitum et assertum inter et per nobilem dominam predictam et nobilem ejus filium supradictum. Postquam immediate dictus nobilis Reginaldus ejus filius, gratis et sponte, provide et consulte, non vi, dolo, metu, fraude nec aliqua machinacione inductus nec circumventus, sed ex sua mera, libera et sponlanea voluntate, predictas pactiones, conventiones, promiciones et donaciones, doarium sive osclum et augmentum, litteras, instrumenta, airamenta et recogniciones et concessiones ac allegaciones in eisdem contentas, et omnia alia et singula que ibi continentur et exprimuntur, quecumque sint et quocumque nomine et modo, ibi nuncupentur et declarentur … , laudavit, approbavit, confirmavit ac eciam ratifficabit …. Rursus si contingeret quod predictus nobilis Reginaldus, pro tempore, emanciperetur seu esset emancipatus per dictum dominum patrem suum, voluit et concessit ac promissit, dictus filius, dicte domine matri sue stipulanti et recipienti, quod, ad requestam ejusdem domine matris sue seu sui certi mandati, predicta omnia et singula superius expressata, laudata, approbata, confirmata ac eciam ratifficata per ipsum filium, iterato idem filius compprobabit, laudabit... cum juramento... et prout de consilio parentorum Ceterum si contingeret quod predictus nobilis dominus, maritus dicte domine nobilis, domine domine Johanne, paterque dicti filii prius decederet quam ipse filius, voluit, promisit, ac concessit et juravit super sancta Dei evangelia per ipsum filium semel, bis et ter suis propriis manibus corporaliter tacta, predicte domine matri sue stipulanti et recipienti, pro se et suis heredibus et successoribus universis, quod predicta omnia et singula, prout supra contenta … tenebit, conplebit …
Pro quibus omnibus et singulis supradictis tenendis... dictus nobilis Reginaldus obligavit se ipsum sub et cum virtute et religione dicti juramenti superius per ipsum prestiti, et omnia bona sua .. Et consequenter dictus Reginaldus renunciavit gratis et sponte … omnibus et singulis ac eciam super infra scriptis … et quibuscumque privilegiis et graciis locorum, villarum seu bastidarum Montis Caprarum, Revelli, Belvacensis, et Bone ville et Montis sancte Marie et aliarum quarumcumque bastidarum novarum factarum seu faciendarum … Et deinde prefatus nobilis Reginaldus … pro predictis omnibus et singulis complendis … supposuit ac submisit se ipsum et omnia bona sua … cohercitioni ac compulsioni et rigori sigilli regii apud Montem Doure positi et statuti, et exsequtori seu castellani ejusdem sigilli... Et in super predictis nobilis Reginaldus voluit et concessit quod de predictus omnibus et singulis fiat per me notarium infrascriptum dicte nobili domine, rnatri sue, melius et magis eficax instrumentum quod fieri possit de consilio .
Facta fuerunt hec, anno, die, loco et regnante quibus supra, testibus presentibus ad premissa vocatis ac rogatis, religioso viro fratre Durando La Rua, fratre Galhardo Fabri, fratribus minoribus domus de Sarlat [ou Carlat], domino Petro Molinerii, presbitero Sarlalensis dyocesis, Ademaro de Boychene[52] et magistro Gerardo de Monte, judeo, phisico, et me Johanne Cabos, clerico, auctoritate regia notario publico[53] in seneccalia Petragoricensi etCaturcensi ejusque pertinences et ressorto, qui hoc presens instrumentum inquisivi, recepi, et de registris seu prothocolis meis extrahi et grossam feci per Heliam Thextorem, clericum, traductorem meum … et signum meum solitum et consuetum apposui in testimonium premissorum.
Nos vero Johanes de Penaco, clericus, regius notarius, custos dicti sigilli, illud ad fidelem relacionem dicti notarii, huic presenti instrumento- duximus apponendum.
LXXIX
1346, 1er juillet (samedi après la fête des apôtres Pierre et Paul). — Hélie Amat, clerc, paroissien de Saint-Germain du Seudre (deu Seudra), reconnaît devoir à Guillaume Guillaume, clerc, de Pons, 10 livres petits tournois, et douze quartières de froment, mesure de Pons; Hélie promet, à défaut de paiement, à l'échéance « tenere ostagia propriis sumptibus meis apud Pontem, infra clausuram ville intrare, et ibidem mansionem facere quousque dictus magister G. G. plenum et integram solucionem habuerit... » ; à la relation de Pierre Monerii, clerc juré et auditeur de notre cour... — Fragment d'un sceau en cire brune fleurdelisé pendant par bandes de parchemin. Au revers : XIVe s. Saint-Germain de Seudra; XVe s. Saint-Germain de Seuldre.
LXXX
1349, 8 janvier (n. s.). — 1314, 8 avril. — Vidimus par Seguin, archidiacre de Saintonge, d'un testament de Pétronille Robert, femme de Raymond Vigier[54] — Original sur parchemin, scellé originairement d'un sceau pendant par simple bande.
Universis presentes litteras inspecturis et audituris, Seguinis, Dei gracia archidiaconus Xanctonensis, salutem in Domino sempiternam. Noverint nos vidisse, tenuisse, legisse et de verbo ad verbum perlegisse, quasdam litteras seu quoddam testamentum non abolitum, non viciatum, non cancellatum, nec in aliqua sui parte corruptum, omni suspicione carente, sigillo integro de cera rubea venerabilis viri domini Bernardi, Dei gracia condam archidiaconi Xanctonensis, predecessoris nostri, sigillatum. Quod quidem testamentum sic incipit et continuatur per duas lineas integras : « In nomine sancte et individue trinitatis, patris, et filii et spiritus sancti, amen. Ego, Petronilla Roberte, uxor Reymundi Vigerii, etc. « Elego sepulturam in ecclesie de hospitali novo de Ponte …. lego priori et fratribus hospitales novi de Ponte predicti viginti solidos renduales.... » Testibus : Petro Monianha, Guillelmo de La Garde, Petro Seguini, Bernardo Valada, Blandeto Pradelli, Guillelmo Forne, Rapis de La Coysa, Guillelmo Ragoli et Geraldo Baquelhati[55]. Die jovis post epifaniam, 1348.
Vidimus de 1374; die veneris ante festum apostolorum Philippi et Jacobi.
LXXXI
1349, 27 janvier (n. s). — Contrat de mariage de Guy Larchevêque, fils d'autre Guy Larchevêque, chevalier, seigneur deTaillebourg, et de demoiselle Assailhide de Pons, fille de Renaud de Pons, vicomte de Carlat, sire de Ribérac et de Blaye. — Vidimus sur parchemin du 29 mai 1398.
A tous ceulz qui ces presentes lettres verront et orront, Guillem Pierre, prestre, garde du scel royal establi aux contrax sur le pont de Xainctes pour le roy de France, notre sire, savoir faisons à touz, nous avoyr veu, tenu, leu et diligement regardé unes patentes lettres non rasurez, non vitiées non cancelléez, ne suspectes, desquelles lettres la teneur s'ensuyt : A touz ceulx qui ces lettres verront et orront Johan, sire d'Igny, chevalier du roy, notre sire, et son séneschal de Xainctonge, et l'auditour de la cour commune de l'évêque, du doyen et du chappitre de Xainctes, salut en notre seigneur perdurable. Sachent touz que en droict, pardevant nous personelement establiz, monseigneur Guy Larcevesque, chevalier, seigneur de Taillebourt, d'une part, et noble homme monseigneur Reignault, seigneur de Pons, vicomte de Carlat, sire de Blaye, de Rebeyrac, d'autre, sur le trayté du mariage à fère de Jehan Larcevesque, filz aisné du dit monseigneur Guy Larcevesque et de Assailhe de Pons[56] fille du dit monseigneur Reignaut, seigneur de Pons, sont parlées, convenances et acordées les chouses qui s'ensuyent. Premièrement est parlé et acordé que le dit monseigneur Reignaut donne au dit Johan en mariage, ob la dicte fille, à cause de elle, six mille livres, à payer escut d'or checun pour vint soûls ou d'autre monoye à la value de marc d'or ou d'argent selon le dit pris, desquellez doit payer mil escutz ou d'autre belle monoye, comme dit est, à la feste de noel prochain venant, et chescun an ensuyent sept cens escutz ou à la value, en autre monoye comme dit est, jusques à tant que soyt satiysfait au dit Johan des dittes six mille livres en la monoye et value dessus dicte. Item donne au dict Johan le dit monseigneur Reignaut, par la cause cy dessus dicte, troys cens livres de rente à payer, chacun au perpétuelement par sa main et de ses héretiers, en deniers, en chescune feste de noel jusques à tant que Je dit monseigneur Reignaut les ayet assises, au dit Johan ou à ses héretiers, en tous lieux et suffisans en Xainctonge ou en Poytou ou en Anjou ou en Tourenne, en deniers tant seulament; et en cas que le dit Johan ou ses héretiers les trouveront à vendre en aucun des pays dessusditz, le dit monseigneur Reignaut ou ses héretiers doyvent bayller l'argent pour les achapter ce que elles vaudront rasonablement, scelon costume de pays. Et en cestuy cas, demoroyt le dit monseigneur Reignaut et ses héretiers quiptes de la solucion des dictes troys cens livres, payé le dit pris ou l'assignation laide, come dit est. Item est parlé et acordé que le dit monseigneur Reignaut assènera le dit Johan à prendre les dictes troys cens livres en bons lieux et convenables et bien aises, au dit Johan, et commandera au receveur du dit lieu qu'il les paye chescun an en la feste de noel; lequel reqeveur li fera seremant que, les deniers de sa recepte, il les li payera sans mètre ne paier allieurs denier jusques à tant que audit Johan soy satislayt de la dicte somme, chescun an, en la dicte feste. Et si avenoyt que le dit receveur fust deffailhant de paier au dit Johan les troys cens livres chescun an, si comme dessus est dit, le dit Johan et ses hoirs auroient recours au dit monsieur Reignaut et à ses hoirs et à ses biens, de soy fère paier de la dite rente, touleffoytz et quanteffoytz que le dit Johan ne les auroyt par la main du dit receveur, sanz ce que par les chouses contenues en cet article li soyt fayt préjudice à l'obligacion que le dit monseigneur Reignaut li a fayt de li et de ses biens et des héretiers. Item est parlé et acordé que, se il avenoyt que le dit Johan morust avant son dit père, que en cestuy cas sera et demorra la moite de la somme payée, et de quoi seront cheutz les termes des dictes six mille livres de la monnoye dessusditez, audit Johan et à ses hoirs, et l'autre moyté de ce qui paie seroit, sera tenuz le dit Johan ou ses hoirs à rendre à la dicte Assaillide ou à ses hoirs, faite déduction et rabat de ce qui seroit dehu des termes cheuz, et ce qu'il auroyt recehu qu'il soyt tenuz à rendre. Item, si avenoyt le dit monseigneur Guy Larcevesque morir avant le dit Johan, son filz, tout ce qui seroyt payé ou à payer des termes cheuz ou à cheoyr, des dictes six mille livres durant le mariage, demorra et sera perpétuelement au dit Johan et à ses hoirs sans ce que le dit Johan soyt tenuz de riens payer à la dicte Assaillide ne à ses hoirs ne à autre. Item est parlé et accordé que, si avenoyt morir monseigneur Reignaut de Pons, filz du dit monseigneur Reignaut, sanz hoir loyalment procrée de sa char ou sanz hoir masle, la dite Assaillide ou ses hoirs vendront à la succession du dit monseigneur Reignaut, le père, par telle portion comme droitz et costume de pays donnet ob apportant lesdictes IIIe livres de rente, en commun, ob les hoirs dudit monseigneur Reynaut, le père, non contrestant les acors et convenances dessus dictes et ceu que ledit mon seigneur Reignaut, filz dudit monseigneur Reignaut, auroyt occupé les biens de son dit pere, soulz [solutus] et en tout sauve et retenu du tout, en cest article, la volunté et ordennance dudit monseigneur Reignaut, le père, si autrement li en playst ordenner. Item est réservé à ladicte Assaillide et à ses hoirs toute succession collaterau, traverssau et maternau, touteffoiz que li avendra, par telle partie que costume de pays et droiz doinra, non contrestant les acors et convenances contenues en ces lettres. Item doy bailler ledit monseigneur Reignaut sa dicte fille sollempnement émancipée et soulle et quipte de toute obligacion et lien. Item est parlé et accordé que, si avenoit ledit Johan morir avant ladicte Assallide, sourvivent ledit monseigneur Guy, ladicte Assaillide doit avoir par oscle, durant le cours de sa vie tant seulement, quatre cens livres de rente en deniers, chescun an, à prendre et percevoir par la main dudit monseigneur Guy et de ses hoirs ; et sera tenutz ledit monseigneur Guy de assener par un de ses receveurs lesdictes quatre cens livres de rente, comme en l'article dessus dit est, et en oultre la moyté de tout ce qui avoyt esté payé desdictes six mille livres. Item, si avenoyt morir ledit monseigneur Guy avant ledit Johan, ladicte Assaillide aura per (sic) cause de oscle, et meubles et aqués, héritatges, debtes et autres biens, si et per telle manière, porcion, comme costume usaige de pays, gardée entre les nobles, veult et donnet en tel cas. Et en cestuy cas, tout ce qui passé sera des dictes six mille livres de la dicte monoye, si comme dessus est dit, demourra au dit Johan et à ses hoirs, et lur sera payé par ledit monseigneur Reignaut ou par ses hoirs, et qui dehu seroyt des termes cheutz, soyt vive ou morte ladicte Assaillide, scelon ce qui leur appartendroit. Item que ledit Johan, comme filz aynsné, sera hoirs principal avec tout droit d'aynéacge, joste la costume et us du pays dudit monseigneur Guy ; et emprès son décès, les enfans males qui nestront desditz marietz Johan et Assaillide. Et, on cas que n'y auroit que filles, elles seront mariées scelont leur estat, suffisamment. Et pour et en cestes chouses, ladite Assaillide est et sera contente des biens du dit père, sauve les conditions et cas dessus ditz. Item ont promis et juré, lesdictz chevaliers, par eaux et par leurs hoirs à tenir, garder et acomplir, chescun en tant comme li touchet, toutes les choses dessus dictes et chescune d'icelles et les dépendances d'icelles et fère et curer ob effeit ledit monseigneur Guy que ledit Johan son filz vouldra et acomplira ledict mariage, et gardera, tendra et acomplira les choses dessus dictes en tant comme li appartient, sanz venir en contre. Et par mesme manière ledit monseigneur Reignaut que sadicte fille «voudra et acomplira ledit mariage, etc. (suivent les formules). Et en tesmoing de toutes les chouses et chescune dessus dictes, lesdictes parties ont donné l'une à l'autre ces lectres faictes et doublées et scellées, à leurs prières et requestes, du scel dont nous, ledit séneschal usons en ladicte sénéchaucie, à la féal relacion de notre amé lieutenant, noble homme monseigneur Arnaud Viger, chevalier, et du scel dont nous ledit auditour usons en la dicte court, commune, en cuy juridiction, se sont soumises lesdictes parties et touz leurs biens quant ycest fait, sanz autre seignorie advoher, et ont volu et sont d'assentement que la partie qui réserverra exepicion ou acomplissement de justice sur l'autre, se puisse fere, joir et acomplir par toutes les meilleures voyes et manières qu'il pourra et qu'il est acoustumé à fère par lesdictes cours, ensemblemant ou chescune pour soy, ainsi que bon leur semblera sans derroguer qu'il ne se puisse fère jour par l'autre court et à sa volonté. Nous, ledit séneschal, à ladicte relacion dudit notre lieutenant, et nous ledit auditour de la court commune, par devant qui les chouses dessus dictes et chescune d'icelles ont estées coigneues, confessées, passées et acordées, et qui à les tenir perpétualment en tant comme à chascune partie touche et apartient, avons jutgé et condempné par le julgement desdictes cours et de chescune, sanz jamais venir ne obicer en contre, les dessuz nommez ou aulcun d'eulz; et de leur assentement, lesditz seaulx y avons fait mètre et appouser à ces presentes pour y donner greigneur fermeté. Donné, présens tesmoings nobles hommes monseigneur Geoffroy, seigneur d'Argenton, monseigneur Aymeri, son frère, monseigneur Gieffroy de Rabayne, monseigneur Loys Quinart, monseigneur Arnaud Vigier de Nyeulh et monseigneur Guillelhm Gieffroy, chevaliers, le XXVIIe jour de janvier, l'an mil CCC quarante et huit... Et ge Arnaut Vigier, lieutenant, oy les convenances du mariage dessus dit, et en tesmoing de laquelle vision et inspiction d'icellez lettres, nous, ledit garde dudit scel royal, à la féalle relacion de Guillaume Reynier, clerc, notaire juré de la cour dudit scel qui a fayt collacion, en lieu de nous, d'icellez, ledit scel royal que avons en garde, à cest presentes lettres en vidimus avons appousé. Fayt et donné, présens garens monseigneur Guillaume Faure, prestre, Achardon de Soubzmolins dit de Poulingat, et Aymeri Joffré, escuiers, le mercredi XXIXe jour du moys de may l'an mil CCC quatre ving et ditz et huyt. Guillaume Reynier, clerc, ainxi est. Collacion faicte.
LXXXII
1349, 27 janvier (n. s.).— « Extraict de certains articles de mariage de Jean Larcevesque, filz de Guy Larcevesque, seigneur de Taillebourg, et de Assailhide de Pons, fille de Regnaud de Pons, de l'an 1348. » — Vidimus sur papier ; signature autographe d'Henri d'Albret.
Sur le traicté de mariage à faire de Jean Larcevesque, fils aisné de monsieur Guy Larcevesque, chevalier, seigneur de Taillebourg, et de Assailhide de Pons, fille de monsieur Regnaud, seigneur de Pons, chevalier, visconte de Carlat, sire de Blaye et de Ribairac, sont traitées, parlées et accordées entre lesdits monsieur Guy à cause de sondit fils, d'une part, et ledit monsieur Regnaud à cause de saditte fille, d'autre, les chouses, arrests et convenances qui s'ensuivent :
Premièrement est parlé et accordé que ledit monsieur Regnaud donnet audit Jean en mariage ob sa dite fille, à cause d'ocle, six mille livres à payer escus d'or, contant pour vingt sols ou d'autre monnoie à la valeur de marc ou d'argent, selon ledit prix, desquels doit payer mille escus d'or ou d'autre monnoye comme dict est, à la feste de noel prochain venant et chacun en ensuivant, sept cens escus ou la value en autre monnoye, comme dit est, jusques à tant que soit satisffait audit Jehan des dites six mille livres en la value et monnoye dessus dites.
Item ly donnet pour la chouse dessus dite trois centz livres de rente à payer chacun an perpétuelment par sa main et de ses héritiers en deners, en chacune feste de nouel, jusques à tant que ledit monsieur Regnaud les aye assises audit Jean ou à ses héritiers en bons lieux et souffisans en Xainctonge ou en Poictou, ou en Anjou ou en Tourenne, en deniers ou autrement ; et on cas que ledit Jean ou ses héritiers les trouveroient à vendre en aucun des pays dessus dits, ledit monsieur Regnaud ou ses héritiers devent bailler l'argent pour lui achapter ceu qu'elles vaudroit raisonnablement, selon coutume de pays, et en celui cas demourait ledit monsieur Regnaud et ses héritiers quiptes de la solution desdictes trois cents livres, payé le dit prix ou la assignation faicte en deniers, comme dit est.
Item est parlé et accordé, etc.
Sy furent faites et accordées ces chouses, présens tesmoins monsieur Geoffroy, seigneur d'Argenton, monsieur Ay, son frère, monsieur Geoffroy de Rabayne, monsieur Loys Guynet, monsieur Arnaud Vigier de Nieuil, et monsieur Guillaume Geoffroy, chevalier, le vingt septiesme jour du mois de janvier, l'an mil trois cent quarente huict.
La coppie cy dessus a esté par nous notaires royaux en Xaintonge, soubzsignés, collationnée et vidimée sur une coppie à nous représentée par hault et puissant seigneur messire Henry d'Albret, sire de Pons, souverain de Bedeille, Coaarraze et autres places, laquelle il a retirée par devers lui pour la remettre en son trezor; et ce requérant honorable homme maistre Jean Normand, avocat en parlement, faisant et ayant charge de très noble et très ylustre Jean-Jacques de Pons, seigneur de La Caze, qui a requis ledit vidimus; et luy avons octroyé pour luy valloir et servir ce que de raison. A Pons, le premier décembre mil six cens quarante-six. H. d'Albret. Normand. Planyer, notaire royal. Paboul, notaire royal en Saintonge.
LXXXIII
1350, 10 octobre. — Obligation consentie par Pons de Mortagne, vicomte d'Aunay, chevalier, à Renaud, seigneur de Pons et de Blaye, et vicomte de Carladais, de 1,200 florins d'or à l'écu. — Original sur parchemin ; sceau en cire brune, dont il ne reste qu'un fragment informe, pendant par bandes de parchemin.
A touz ceuls qui ces lettres verront, Alexandre de Crèvecuer, garde de la prévosté de Paris, salut. Savoir faisons que pardevant Aubery Graindor et Pierre de Montigny, clers notaires jurez, establiz de par le roy notre sire au chastellet de Paris, fu présent noble homme et puissant, monseigneur Pons de Mortaigne, viconte d'Aunoy, chevalier, et recognut, lui, avoir eu et receu, de noble homme monseigneur Renaut, seigneur de Pons et de Blaye, et viconte de Carladez, douze cenz florins d'or à l'escu des premiers faiz du coing du roy notre sire et de bon pois, que le dit monseigneur Renaut lui avoit et a prestez à son grant besding, et s'en tint à bien paie, content et agréé par devant lesdiz notaires jurez, et de ladicte somme de florins il quicta icelui monseigneur Renaut et touz autres à qui quictance en appartient. Et est assavoir, en nom de gage, audit monseigneur Renaut certains joyaux spécifiez et nommez en unes lettres obligatoires que icelui monseigneur Renaut a par devers lui de ladite somme de florins. Et voult et expressément consenti et accorda, en la présence desdiz notaires, icelui viconte d'Aunay que, se il est défaillant de paier ladicte somme de florins audit messire Renaut, au terme et en la manière que il y a promise paier, icelui messire Renaut, ou le porteur de ces lettres, sanz le sommer ne appeler, puisse ses diz gaiges par lui baillez, comme dit est, vendre ou faire vendre à telles personnes ou personne comme il lui plaira, et l'argent qui d'iceuls joyaux pourroit estre, prenre et appliquier par devers soy en rabat et paiement de ladicte somme de florins par lui receue en pur prest, comme dit est. Et se la somme qui desdiz joyaux istroit et pourroit istre ne povoit fournir le paiement de la dite somme de florins, iceluy monseigneur le viconte d'Aunoy promist faire valoir et fournir lesdiz gaiges et paier tout ce qui se en deffandroit sanz contredit. Toutes lesquelles choses dessus dictes et chascunes ledit vicomte d'Aunoy promist, par sa foy pour ce donnée es mains desdiz notaires jurez, tenir, faire et acomplir, sanz venir faire ou dire contre, par lui ou par autres, en aucune manière, et rendre et paier touz couz, despens, domages et intérés qui seroient fez en ce par son deffaut; oblige quant à ce et souzmect soi, ses hoirs, touz ses biens et de ses hoirs, meubles, non meubles, présentz et à venir, à justice par toutes justices; et renonce par sadicte foy à toute exception de mal, de fraude et de decevance, à touz privilèges, grâces, respiz et lettres d'estat, à la dispensation et absolucion de son prélat, à toutes cautelles, deffenses et raisons, et à tout ce que valoir lui pourroit à venir contre ces lettres, et au droit disant générale renonciasion non valoir.
En tesmoing de ce, nous, à la relacion desdiz notaires jurez, ausquels nous adjoustons foy plenière en ce cas et en gagneur [pour gregneur], avons mis, en ces lettres, le scel de la prévosté de Paris, le mercredi XXe jour d'octobre, l'an M. CCC. cinquante. P. de Montigny. Graindor.
Au revers: Oblige pour messire Regnaut de Pons.
LXXXIV
1351, 26 août. — Renaud de Pons, approuvant et confirmant les conditions et dispositions faites au sujet du douaire de Jeanne d'Albret, sa femme, reconnaît à nouveau à celle-ci, et lui transporte, le château du Virouil. — Copie authentique sur parchemin de 1333; sceau absent.
In nomine Domini, amen. Cunctis pateat evidenter per hoc presens publicum instrumentum quod, anno Domini millesimo CCC° quinquagesimo primo, die veneris XXVI» die mensis augusti, circa horam meridiem, in camera terrestri castri de Ponte, regnante serenissimo principe ac domino et domino Johanne, Dei gracia Francorum rege, in mei, notarii infrascripti, et testium infrascriptorum presencia, personaliter constitutus, videlicet nobilis vir et potens dominus Reginaldus de Ponte, dominusque ejusdem loci et Riberyaci ac vicecomes Carlatensis, et dicta Johanna de Lebreto, ejus uxor, licencia et auctorizata a dicto domino Reginaldo, marito suo, ad infrascripta; predictus dominus Reginaldus confessus fuit et publice recognovit quod, cum in tractatu matrimonii inter ipsum, ex una parte, et predictam dominant Johannam de Lebreto, spe, gracia et favore et contemplacione futuri matrimonii inter ipsos, fuissent promisse et date et solute eisdem domino Reginaldo et domine Johanne, et per patrem ipsius domine Johanne, videlicet decem mille libras turonensium parvorum nigrorum de forti moneta. Quas dictas decem mille libras ipse dominus Reginaldus alias coram judice competente, presente ipsa domina et testibus fide dignis, confessus fuit se habuisse et per integre recepisse in bona et forli pecunia numerata, videlicet florenos florencie pro decem solidos parisienses, et adhuc se habuisse et recepisse fatetur coram me notario et testibus infrascriptis et publice recognoscit. Et cum hoc quod dictas decem mille libras predicte monete idem dominus Reginaldus in predicto tracttatu gonvenerit per pactum et convenciones validas et sollempnos solvere et reddere et restituere post mortem suam absque aliqua contradictione dicte domine Johanne vel ejus heredibus vellet, matrimonio dissoluto. Item quod pro premissis solvendis, reddendibus et restituendis post mortem suam et per heredes aut successores aut exequtores suos vel ab ipso causam habentes, idem dominus Reginaldus obligaverat et assignaverat in pignus eidem domine Johanne … castrum et castellaniam de Riberaco, situm in senescallia Petragoricensi cum omnibus juribus suis et omnimodo alta, bassa et media juridictione, feudis, hommagiis, retrofeudis et deveriis, ressortis et superioritatibus quibuscumque, honoribus et servitutibus, redditibus, exitibus, proventibus, fructibus et emolumentis quibuscumque, quovis modo fructus et emolumenta alias censeri vel sub intelligi valeant, vel eciam nuncupari, ad habendum, tenendum et possidendum et realiter explectandum, per ipsam dominant Johannam et suos, predictum castrum et castellaniam … donec per heredes, successores vel exequtores aut alios nomine et vice ipsius domini Reginaldi dicte decem mille libras predicte fortis monete forent eidem domine Johanne vel suis heredibus per integre persolute … Item confessus fuit nomine quo supra idem dominus Reginaldus et publice recognovit quod in tractatu predicti matrimonii ipse dedit … in osclum et nomine oscli … eidem domine Johanne castrum et castellaniam de Virollo, situm in senescaliam Xanctonensem, ad vitam ipsius domine Johanne, una cum quingentis libris turonensibus rendalibus servandis ad usus et consuetudine patrie Xanctonensis inter nobiles solitis observariet assignandis, cum omni jure et proprietate, juridictione alta, bassa et media … tantum quantum facultas ipsarum ad assignandum se abstulerit et pacietur absque diminutione, deductione vel retencione juris vel emolumenti aliqualis, et residuum quod restabit ad assignandum de summa predictarum quingentarum librarum rendalium in subsequentur in locis proximioribus, bonis et competentibus, in et de et super terra ipsius domini Reginaldi supplebitur, et si in ibi defficerint, ad complendam assignacionem aliunde per integre assignacio que defficit, facietur preter et foris castellaniam de Riberiaco … (Suivent des formules de confirmation).
Acta fuerunt hec anno, die, mense, loco et hora quibus supra. Necnon eciam supplicavit nobis Stephano Vigerii, clerico, custodi sigilli regii supra pontem Xanctonarum constituto, ut huic presenti instrumento publico sigillum predictum regium apponi faceremus, ad majorent roboris firmitatem et in premissorum testimonium et munimen.
Et nos Stephanus Vigerii, memoratus custos sigilli regis predicti, ad supplicacionem et requestam et ad fidelem relacionem Johannis Saladini, clerici jurati nostri et curie dicti sigilli qui loco nostri omnibus peragendis premissis presencialiter interfuit, et eumdem dominum Reginaldum volentem … , sigillum regium predictum hiis litteris presentibus seu huic publico instrumento apponi fecimus, in testimonium omnium premissorum ad ejus instanciam atque preces. Actum testibus presentibus, magistris Helya Reynerii, Petro Poetii, jurisperitis, Simone de Bona Hora, physico, Engarrando de Pissi, castellano de Ponte, Petro Fabri, burgensi de Ponte, Petro de Perinhaco, mercatore, et fratre Johanne Franco de ordine fratrum minorum, ad premissa vocatis et rogatis. Et datum, anno, die, hora et loco quibus supra. Et ego Johannes Saladini, clericus de Ponte, Xanctonensis dyocesis, auctoritate regia publicus notarius et juratus dicti sigilli regii super pontem Xanctonarum constituti, qui tradicioni, donacioni, cessioni, quiptacioni, stipulacioni, auctorizacioni, et divesticioni dictorum jurium et rerum predictarum, et investicioni eorumdem partium, renunciacioni, juramentis, pretacionibus et omnibus aliis et singulis in hoc publico instrumento contentis, dum sic agerentur et fièrent, una cum prenominatis testibus. Presens fui set occupatus aliis quamplurimis arduis negociis regiis, per fidelem meum clericum, scribi feci, set hec in formam publicam redegi et recepi, et signo meo solito signavi, ad premissa vocatus specialiter et rogatus. Et …(interlignes et ratures)... Et actum, pro copia, sub sigillo supra pontem Xanctonarum constituto, die lune ante festum beati Gregorii, testibus presentibus, magistro Petro Mourissans, jurisperito, et magistro Simone de Bona Hora, physico, ad premissa vocatis et rogatis, anno Domini M° CCC0 quinquagesimo tercio. Et est facta collacio cum originali. — Johannes Saladini clericus, sic est.
LXXXV
1351, 15 novembre. — Testament de Renaud de Pons, l'aîné, seigneur de Ribérac. — Original sur parchemin ; sceau absent.
A touz ceuls qui ces lettres verront, Alexandre de Crèvecuer, garde du sel de la prévôté de Paris, salut. Savoir faisonz que, par devant Pierre de Montigny et Raoul Fouques, clercs notaires jurez establiz de par le roy notre sire en son chastelet de Paris, et quant aus choses qui s'ensuivent, oir, mettre en fourme publique et à nous rapporter commis et députez, fut establi personelement, noble et puissant homme monseigneur Regnaut de Pons, chevalier, l'ainzné seigneur de Riberac, sain de corps et d'entendement, si comme il disait, et de première face povoit apparoir, considérant qu'il n'est chose plus certaine chose de la mort ne moins certaine de l'eure d'icelle, voulant pour ce tant que raison et entendement le gouvernent et qu'il est en bonne santé, pourveoir au salut et remède de s'àme, il, des biens que nostre seigneur Jhesucrist li a prestez et donnez en ce monde, fist et ordena son testament ou derrere volenté en la manière qui s'ensuit : En nom du père, et du filz et du saint esperit ; premièrement il recommanda l'âme de lui, quant elle départira de son corps, à nostre seigneur Jhesucrist, à la benoiste vierge Marie et à touz les saincts et sainctes de paradiz. Item il esleut sa sépulture à l'ospital neuf de Pons. Item il fist et ordena, et par ces presentes lectres, fait et ordenne son héritier universal noble homme monseigneur Regnaul de Pons, chevalier, son filz. Item voult et ordena expressément que les testamens de son père et de sa mère soient paiez et acompliz entièrement et touz autres de quoy s'âme pourroit estre chargiée en aucune manière. Item se aucuns povoient monstrer qu'il eust eu, en manière, quele quele soit, aucune chose de leur feust et héritages, ou autres choses dont il ne les eust paiez et fait satisfaccion, il voult et commanda qu'il leur soit paie et restitué à plain. Item il lessa mil livres pour une foiz pour distribuer et départir à ses povres serviteurs et autres povres par l'ordenance de ses exéquuteurs ci-dessouz nomez. Item il lessa aus frères meneurs d'Orilhac, de Marteauls, de Serlat et de Pons, à chascun d'iceulx lieux, dis livres chascun an, jusques à quatre ans entressoit, paiez à tel jour comme Diex fera son commandement de lui pour chanter, ycelle journée, pour l'âme de lui. Item il lessa et ordena à l'ospital neuf de Pons, une chapelle de vint livres de rente par an, laquelle sera donnée à un des frères dudit hospital, lequel qu'il plaira à son héritier pour y chanter pérpétuelment pour l'âme de lui et pour les âmes de ceulz de son lignage. Item voult, commanda et ordena expressément que tout ce qu'il a ordené du douaire ou traittié du mariage de noble dame madame Jehenne, sa femme, soit tenuz et entériniez, sur cele condicion et par tele manière que ce que il a baillié pour douaire et pour restitution de mariage reviengne et retourne de plain droit à son héritier ou à celui qui cause aura de lui, après le décès de ladicte dame. Item il voult et commanda que ce que fut promis au traittié du mariage de ses filles soit paie et satifaiz par la fourme et manière que promis l'a, espécialement à Thomasse, au titre de mariage qui se devait faire entre elle et le filz au viconte de Villemur, et en ce les fist et institua héritier par elle de ce que promis leur a. Item voult et ordena et eommenda expressément que à religieuse, damoiselle, sa fille seur Katherine, qui est cordelière, soit pourveu et baillié de quoy elle puisse avoir et tenir son estât. Pour toutes et singulères les choses et ordenances contenues en ce présent testament ou dernière volenté faire entérimer et mettre à fin et à exéquucion deue, ledit monseigneur Regnaut testateur fist, nomma et eleust ses exéquuteurs et foycommissaires, sa chière et amée femme, ladicte madame Jehanne, et son bien amé monsieur Arnaut Roux, et chascun d'euls par soi et pour le tout, aus quelz et chascun d'euls pour le tout, il donna et ottroia pardevant les diz notaires jurez comme pardevant nous en droit plain povoir, autorité et mandement espécial de faire entériner et mettre à fin … (Suivent les formules).
En tesmoing de ce, nous à la relation des diz notaires jurez, ausquels nous adjoustons foy plenière en ce cas et grigneur, avons mis à ce présent testament, le scel de la prévosté de Paris. Ce fut fait l'an de grâce mil CCC cinquante et un, le mardi XVe jour de novembre.
LXXXVI
1351, le dimanche avant la fête de saint Grégoire. — Memoria est quod Petrus Begaudi, clericus, et Petronilla Bénédicte, sa femme, paroissiens de Saint-Vivien de Pons, ont vendu à religieux homme Jean Salamon, frère de l'hôpital neuf des pauvres de Pons» (hospitalis novi pauperum de Ponte), un boisseau de froment de rente, à la mesure de Pons, dû par Eymengardi ou Cymengardi Richarde, femme de Pierre Probiharus, de Mazeroles, et Marie Richard, sa sœur, filles et héritières de Constantin Richard, de Mazeroles. Andréas Mercerii presbiter, audivit. — Original sur parchemin; sceau pendant par simple bande de parchemin, absent.
LXXXVII
1354, 13 septembre. — Lettres du roi Jean à Renaud de Pons, seigneur de Montfort, capitaine pour le roi dans les parties de Périgord et de Limousin en deçà de la Dordogne, portant confirmation des lettres de remise à messire Rocher, du château de Montrocher. — Mauvaise copie; vidimus sur papier du 7 février 1647.
In Dei nomine, amen. Noverint universi et singuli hoc presens publicum instrumentum visuri et audituri quod, anno Domini millesimo trecentesimo quinquagesimo quarto, regnante illustrissimo principe domino Johanne, Dei gracia Francorum rege, die decima tertia mensis septembris, in refectorio abbatie monasterii beati Martialis Lemovicensis, in nostrum, notariorum publicorum et testium subscriptorum presencia, cum noblis et potens vir dominus Reginaldus de Pontibus, dominus Montisfortis, capitaneus pro domino nostro Francie rege in partibus Petragoricensis et Lemovicensis citra Dordaniam, virtute et autoritate quandam literarum regiarum ibidem exhibitarum que sic incipiunt : Johannes, Dei gratia Francorum rex, dilecto et fideli nostro Reginaldo de Pons, domino Montisfortis, militi, capitaneo nostro in partibus Petragoricensis et Lemovicensis citra Dordoniam, etc. Et sic fuerunt[57] : Datum in domo nobili, die quinto julii, anno Domini millesimo trecento quinquagesimo quarto, precedente quadam informatione per ipsum dominum capitaneum supra aliquibus in eisdem litteris contenus facta reddidisset et liberasset ibidem per tradictionem ejusdem capitanei nobili et potenti viro domino Rocherio[58], dominis Montis Rochii ibidem presenti, castrum de Monterochii[59]. Idem dominus Rocherius de ipso Castro et redditione ejusdem se ibidem reputavit contentum, et ipsum eundem dominum capitaneum penitus ibidem quittavit et nichilominus in redditione predicta tam ipse dominus Rocherius quam dominus Johannes de Bonavalle, miles, et Johannes Joubti[60], domicellus, ibidem presentes voluerunt et consentierunt expresse quod conventiones et pacta per ipsos eidem domino capitaneo facturum et habiturum et concesserint coram magistro Petro Pichaudi, notario publico, sint et remaneant in vigore et virtute, non obstante quod dictum castrum non fuisset redditum tempore seu termino de quo fuerat sibi per dictum dominum capitaneum promissum, nec obstante aliquali lapsu seu prorogatione temporis supra hanc subsequunter de et supra quibus prefatus dominus capitaneus petiit a nobis notariis publicis sibi dari et concedi publicum instrumentum. Hec autem acta fuerunt, anno, die, loco et regnante principe quibus supra, in nostrum, Petri Garnerii et Petri Voyel, notariorum publicorum, presentia, presentibus etiam venerabilibus et discretis viris, dominis Seguino Helie, legum doctore, canonico Lemovicensi, et Gaufrido David, canonico sancti Juniani, et Andrea Biphi, in utroque jure licenciato, ad hec vocatis testibus specialiter rogatis.
La présente coppie a esté vidimée et collationnée par nous, notaires royaux de Périgord soussignés, à son original sain et entier à nous représanté par Me Jehan de Brosses, maistre d'hostel de M. de Miossans, qui a retiré ledit original et icellui mis au trésor, ce requérant Simon Le Febvre, segrétaire de très noble et très illustre Jehan-Jacques de Pons, seigneur de La Gaze, auquel nous avons octroyé acte. Fait à Paris, le septième février 1647. De Brousse. Lefébure-Grossier, notaire royal. Duhamel, notaire royal.
Au revers : Trouvé à Pons.
LXXXVIII
1356, 15 novembre. — Testament de Renaud de Pons, chevalier, sire de Pons, vicomte de Carladais. — Vidimus sur parchemin ; sceau pendant par simple bande de parchemin[61] ; absent.
Universis presentes litteras inspecturis, Guillelmus de Chambrac, domini nostri regis Francie clericus ac tenens sigillum ejusdem domini nostri regis Francie in bayllivia montis[62] Arvernie, salutem et pacem. Noverint quod nos vidimus et legimus, de verbo ad verbum, transcribere fecimus quodam publicum instrumentum per Johannem de Brolio[63] clericum, agentem auctoritate apostolica tabellionetum sine notarum publicum scriptum, et manu sua propria, ut in … signatum, non viciatum, non cancellatum, nec in aliqua sui [64] parte abolitum, cujus[65] tenor sequitur et est talis :
In nomine Domini amen. Anno a nativitate ejusdem millesimo trecentesimo quinquagesimo sexto[66], indictione nona, die decima quinta[67] mensis novembris, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini domini nostri domini Innocentii, divina providentia, pape sexti, anno tertio. Noverint universi presentes pariter et futuri quod constitutus personaliter Tholose coram[68] testibus et me notario infrascriptis, in domo habitationis reverendi in Xpisto, patris et domini domini Radulphi, Dei gratia, abbatis monasterii Grandis Silve, diocesis Tholosane, nobilis et potens vir et dominus, Reginaldus de Pontibus, miles, dominus de Pontibus, vice-comes Carladesii, diocesis Xanctonensis, existens, more militum armatus, cum militari sua costuma, dicens, et asserens et eciam vulgo dicebatur … quod unacum egregio et potenti viro, domino Johanne Dei gracia, comite Armanhaci, loco tenenti domini nostri Francorum regis, in lingua occitana, contra et adversos inhimicos domini nostri regis, videlicet principalem guerram.... cum tamen in saltu suo terram hobedientie dicti domini nostri regis conabatur destruere et usurpare pro debellando cum ipsis inhimicis … statim debebant prope assumere et intrare aut aliter eosdem inhimicos inpugnare, invadere prosequi … viribus obviare tanquam ille qui corpus et bona, pro suo domino et republica, morti exponere non verebatur ou non verebat, igitur quia supperrenia judicia quibus omnimodo subjacens dispositiones que rerum... etc. (Suivent les formules en usage dans les contrats analogues).
Item ipse dominus testator, volens heredem suum instituere, nominavit nobilem virum Reginaldum de Pontibus, domicellum, filium suum, unicum, naturalem et legitimum pupillum absentem, quem Reginaldum, heredem suum universalem in omnia terra et patrimonia sua et aliis omnibus locis qui posset sibi aliquo jure seu consuetudine pertinere, instituit et ordinavit. Item voluit et ordinavit, ipse dominus testator, quod nobilis et potens domina domina Johanna de Lebreto, mater sua, habeat recipiat et recupet omnem dotem suam que ipsi domine, matri sue, de jure poterit pertinere, et quod supra nominatus heres suus ipsi domine matri sue eam integraliter solvere et restituere, modo premisso, teneretur, salvoque castra et loca qui continget sibi pro dote tradi et assignari, in obediencia domini domini nostri regi nunc regnante, et loca seu castra in manu heredi sui seu heredum suorum nec non duorum tutorum heredis supra nominati infrascriptorum, et quandiu in regno Francorum guerre durabunt, videlicet inter dominum nostrum Francorum regem et regem Anglie fuerit discencio sive guerra, teneantur et debite custodiantur.
Item voluit et ordinavit idem dominus testator quod domini tutores infrascripti per eumdem testatorem, suo heredi et pupillo supra nominato in presenti testamento dati et ordinati vel illi qui per illos dominos tutores fuerint ordinati ad habendum, custodiendum, locorum castrorum et villarum, dicti suis heredis et supra nominare habeant et teneantur prestare fidelitates et juramentum domino nostro Francorum regi seu ejus officialibus... etc.
Item quod ipse dominus testator atendens quod heres suus erat in pupillari etate, nec ipse poterat se ipsum regere et terram suam gubernare, confidens de probitate, legalitate, amicicia et industria nobilium virorum dominorum Aymerici de La Roche, Johannes Le Maygre, Guillelmus Vassalli, et Aycardi de Paulinhaco, militum, amicorum suorum, eosdem dominos milites tutores testamentarios dictis super heredes et omnium bonorum... etc. Ordinavit, stabilivit sui predicti testamenti seu ultime voluntatis executores testamentarios, videlicet reverendum in Christo patrem et dominum dominum Rodolphum, Dei gracia abbatem monasterii Grandis silve, diocesis Tholozane ibidem presentem et nobilem et potentem virum dominum Guillelmum Vassalli, et dominum Bertrand de Fereriis, milites... etc.
Datum, visum et inspectum die lune decima nona, die ab introitu mensis martii, anno Domini millesimo trecentesimo quinquagesimo septimo.
LXXXIX
1357, 20 octobre. — Testament de Jeanne d'Albret, dame de Pons. — Original sur parchemin ; sceau absent, pendant par bande de parchemin.
In nomine Domini, amen. Nos Johanna de Lebreto, domina de Ponte, jure nostro et tutorio nomine Reginaldi de Ponte, nepotis nostri, sana mente licet egra corpore, in lecto egritudinis posita, attendens, considerans, perpendens et sciens nichil esse cercius morte nichilque incercius hora mortis, et quod nullus in carne positus, mortem potest et adere corporalem, et quod de gestis hominum et mulierum multa solet suborriri calumpnia nisi linga bonorum testium robur adhibeat aut scriptura ; idcirco, dum vigor viget in corpore et racio regit mentem, volens de nobis et bonis et rebus nostris disponere ac eciam ordinare, et saluti anime nostre et saluti anime condam dilecti domini et mariti nostri domini Reginaldi, domini de Ponte predicti, deffuncti, ut melius poterimus providere, ne, cum de nobis humanitus decederemus contingent, videamus intestata, testamentum nostrum ultimum … etc. In primis igitur animam nostram commendamus altissimo creatori et gloriosissime virgini Marie, ejus matri, et omni collegio civium supernorum. Sepulturam vero nostram eligimus in Castro Gelosio, penes fratres minores ejusdem loci ; set tunc volumus et jubemus quod corpus nostrum, dum nos decedere contigerit, propter viarum et itinerum presentia pericula, ponatur inter commenda, penes fratres minores de Ponte, in habitu sancti Francisci, quousque tempus acceptabile et congruuni fuerit, corpus nostrum seu ossa ipsius corporis nostri transferendi pro sepeliendo in Castro Gelioso predicto, penes ipsius loci fratres minores dyocesis Vazatensis, ubi nostram eligimus sepulturam, ut superius continetur.
Et quia heredis institucio est capud et fundamentum tocius testamenti ultimi seu voluntatis ultime aut disposicionis extreme, idcirco heredem nostrum universalem facimus, instituimus et ordinamus dilectum nostrum Reginaldum de Ponte, nepotem meum, inpuberem, predictum, filiumque Reginaldi de Pontis, militem, filium nostrum condam deffunctum, in omnibus et singulis bonis et rebus nostris quibuscumque et in quibuscumque rebus et locis sint diffusa, seu dici possint, aut valeant nuncupati. Exceptis illis de quibus inferius ordinabimus et per modum et formam ac seriem infrascripta.
Item de salute animarum nostre et pretacti domini et mariti nostri deffuncti, ut est dictum, legamus conventui fratrum minorum predicti loci de Castro Gelosio mille florenos auri de Florencia, semel solvendos. Ita est sub tali condicione, et non aliter, quod ipsi fratres minores pretacti loci de Castro Gelosio, teneantur facere anniversaria vel instituere cappellanias dotatas dictis mille florenis auri de Florencia, que conferantur fratribus minoribus presbiteris dicti loci de Castro Gelosio, juxta et secundum ordinacionem exequtorum nostrorum infrascriptorum et prout sibi videbitur ordinandum et eciam faciendum ; quod tamen presbiteri, cappellani dictarum cappellaniarum, teneantur celebrare missas, et quod, in qualibet missa, teneantur dicere propriam orationem et, in memento suo, Deum orare expresse pro salute anime nostre et pro salute predicti condam domini et mariti nostri, domini Reginaldi, domini de Ponte, deffuncti.
Item legamus fratribus minoribus de Ponte, seu conventui ipsorum fratrum minorum de Ponte, tercentum florenos auri de Florencia semel solvendos, ita et pro tali condicione quod omnes fratres dicti conventus de Ponte teneantur et promictant facere perpetuo annuatim post decessum nostrum, unum anniversarium solempne in ecclesia sua qualibet septimoan, et, ut qualibet frater presbiter dicti conventus celebret, ipsa die, qua dictum anniversarium facietur, et ut, in missa et memento suis, faciant ac dicant propriam orationem et expresse orent Deum pro saluteanime nostre et pro salute anime predicti domini et mariti nostri deffuncti. Item legamus fratribus predicatoribus de Ponte centum florenos auri de Florencia semel solvendos, ita et sub tali condicione ac modo et forma quod quilibet frater presbiter conventus ipsorum fratrum predicatorum teneatur et pro-mictat celebrare unam missam scilicet die in anniversario et ut, in dicta missa, faciat et dicat propriam orationem et proprium memento pro salute anime nostre et pro salute anime predicti domini et mariti nostri deffuncti. Item legamus hospitali novo de Ponte, pro una cappellania instituenda in ecclesia dicti hospitalis, duodecim viginti florenos auri de Florencia semel, ad emendum et pro emendo viginti libras rendales; que vero cappellania dotetur, et ipsam volumus dotari dictis viginti libris rendalibus; et volumus eciam, quod conferatur, tociens quociens ipsam cappellaniam vacare contigerit et casus evenerit, cuidam fratri dicti hospitalis ydoneo presbitero per priorem ipsius hospitalis qui nunc est, seu qui pro tempore fuerit; qui quidem frater presbiter, dicti hospitalis cappellanus dicte cappellanie, volumus quod teneatur celebrare aut per alium faciat celebrare perpetuo, qualibet die, post decessum nostrum, unam missam, et, ut, in qualibet missa, faciat et dicat seu dici et fieri faciat, propriam oracionem et proprium memento pro salute anime nostre et pro salute anime dilecti nostri domini Reginaldi domini de Ponte, domini et mariti nostri, condam deffuncti. Item legamus hospitali veteri de Ponte decem florenos auri de Florencia semel pro faciendo solempniter in ecclesia ipsius hospitalis infra dimidium annum in decessum nostrum per fratres dicti hospitalis decem anniversarios pro salute anime nostre et pro salute anime pretacti condam domini et mariti nostri, et ut quolibet dictorum decem anniversariorum, quilibet fiat presbiter dicti hospitalis veteris teneatur celebrare et faciat ac dicat in missa quam celebrabit tunc propriam oracionem et proprium memento pro salute animarum nostre et predicte domini et mariti nostri. Item legamus ecclesie sancti Martini de Ponte decem florenos auri de Florencia semel, pro faciendo solempniter decem anniversarios infra dimidium annum post obitum nostrum in ecclesia predicta, et ut, in missis quas presbiteri, quolibet dictorum decem anniversariorum, celebrabunt, quilibet presbiter celebrans, eo tunc in ipsa ecclesia faciat et dicat propriam orationem et proprium memento pro salute anime nostre ac pro salute anime predicti domini et mariti nostri. Item legamus cappellanis cappelle sancti Egidii de Ponte quinque florenos auri de Florencia semel, pro faciendo quinque anniversarios, et ut, in quolibet... etc. Item legamus cappellanis sancti Salvatoris, in cujus parrochia sumus et permanemus, quinque florenos auri de Florencia semel... etc. Item legamus ecclesie sancti Viviani de Ponte quinque florenos auri de Florencia semel, ut cappellanus dicte ecclesie faciat quinque anniversarios... etc. Item legamus cuilibet ecclesie castellanie de Ponte unum florenum semel ut quilibet cappellanus dictarum... etc. Item legamus monialibus de Cormeilhe quinque florenos auri de Florencia semel, ut ipse exorent Deum pro salute animarum predictarum. Item legamus ducentos florenos auri de Florencia semel, ad emendum et pro emendo viginti libras rendales ex et de quibus viginti libris rendalibus ex tunc facimus et instituimus in ecclesia de Nyollio prope Virollum unam capellaniam, quam dotamus ex tunc de dictis viginti libris rendalibus, ac ipsam cappellaniam damus et conferimus dilecto nostro domino Johanne de Mursaco, presbitero, ut ipse et successores sui cappellani dicte cappellanie teneantur celebrare et celebret seu celebrare faciant qualibet die, post decessum nostrum, unam missam... etc. Et post decessum vero dicti domini Johannis, volumus, jubemus et ordinamus quod dicta cappellania conferatur tocies quocies casus evenerit, et ipsam cappellaniam vacare contigerit, per rectorem ecclesie de Nyollio, qui, post tempore fuerit, cuidam presbitero ydoneo et prout sibi rectori videbitur faciendum. Item legamus conventui fratrum minorum Xanctonensium decem florenos auri de Florencia semel, pro faciendo decem anniversarios in ecclesia sua dicti loci... etc. Item legamus conventui fratrum predicatorum dicti loci Xanctonarum quinque florenos auri de Florencia semel... etc. Item legamus monialibus dicti loci Xanctonarum viginti florenos auri de Florencia semel, et deyane ipsarum monialium quinque florenos auri de Florencia semel, ut ipse exorent Deum... etc. Item legamus ecclesie sancti Eutropii dicti loci Xanctonarum viginti florenos auri de Florencia semel, pro faciendo viginti anniversarios... etc.. et ut quilibet frater presbiter monachus dicte ecclesie... etc. Item legamus ecclesie sancti Petri Xanctonensis triginta florenos auri de Florencia semel, ut omnes canonici et clerici cori dicte ecclesie infra tempus ultimo dictum, in dicta ecclesia faciat triginta anniversarios... etc. Item legamus ecclesie de Ribeyraco sexviginti florenos auri de Florencia semel, pro emendo decem libras rendales, ex et de quibus decem libris rendalibus facimus et instituimus in dicta ecclesia unam cappellaniam, quam ex nunc dota-mus de dictis decem libris rendalibus, et eciam eandem cappellaniam volumus conferri per rectorem ipsius ecclesie... etc. Item legamus cuilibet ecclesie de castellanie dicti loci de Ribeyraco unum florenum auri de Florencia semel, ut quilibet rector dictarum ecclesiarum teneatur celebrare... etc. Item legamus cuilibet conventui fratrum predicatorum, carmelitarum et augustinorum de Brageraco quinque florenos auri de Florencia semel, et conventui fratrum minorum dicti loci de Brageriaco decem florenos auri de Florencia semel... etc. Item legamus conventui fratrum minorum de Sarlato decem florenos auri de Florencia semel, pro faciendo... etc. Item legamus cuilibet cappellano sive prese-bitero qui interfuerit in sepultura nostra, quinque solidos semel, ut eorum quilibet teneatur dicere et celebrare quinque missas infra quinque dies post sepulturam nostram modo et forma... etc. Item legamus cuilibet pauperi affluenti in die sepulture nostre quatuor denarios in pane vel in argento, et totidem in die septimi nostri, ut ipsi pauperes exorent Deum pro salute animarum predictarum. Item legamus confrarie in honore beati Nycholai in ecclesia sancti Martini de Ponte institute, pecuniam ad emendas duas quarterias frumenti Pontensis rendales. Item lega