<<Retour

Bulletin S.A.H.C. 1904-1905 – Septième série, tome cinquième

LIVRE DES FIEFS

Guillaume de BLAYE,

EVEQUE d'ANGOULEME

INTRODUCTION

 

 

 

On peut, dire que le siècle qui vient de finir a été celui qui a le mieux compris l'étude de l'histoire, en ce que jamais, jusque-là, on ne s'était appliqué avec autant d'ardeur et de sagacité à remonter à ses sources et à consulter ses monuments. Certes, il serait injuste de refuser aux auteurs du Gallia, aux Martène, aux Denys de Sainte-Marthe et autres savants de la congrégation de Saint-Maur, le mérite d'avoir été, il y a plus de deux cents ans, les initiateurs des grands travaux qui ont tant profité chez nous aux sciences historiques. Mais il faut reconnaître que la génération à laquelle ils livrèrent le fruit

2

 

de leurs patientes et importantes recherches, y attachèrent trop peu de prix. Ce n'est que dans ces derniers temps qu'on leur a rendu hommage, et que, entraînés par leur exemple, de nouveaux chercheurs se sont mis à l'œuvre à leur tour. Un mouvement se produit, enfin, partout en France, grâce auquel nos vieilles chartes sortent de la poussière, nos chroniques locales, les annales de chaque cité, de chaque province, sont compulsées, discutées, comparées. Le passé se découvre peu à peu aux regards du présent, ajoutant au faisceau de lumières qui éclaire les fastes de la Nation, montre les développements de son génie à travers les âges, la transformation de ses institutions et de ses mœurs. Chaque région, en effet, presque chaque bourgade, a son trésor de monuments, de traditions, demandant à être consultés pour concourir à l'enrichissement de la grande patrie. Notre Angoumois, pour avoir été circonscrit dans des limites plus étroites, n'offre pas moins de ressources de ce genre que beaucoup d'autres provinces de France, et ce n'est point sans profit que les amateurs des choses de l'antiquité y exercent leurs investigations. Pendant que ceux-ci ouvrent son sol et y saisissent les traces enfouies des premières tribus qui l'occupèrent, que ceux-là, en étudiant ses édifices, suivent dans ses progrès le génie des artistes qui les élevèrent ou les remplirent de chefs-d'œuvre, d'autres déchiffrent les inscriptions portant les noms et révélant la généalogie des hommes que la fortune, la vertu, les talents, les services rendus recommandèrent au respect de leurs contemporains. D'autres encore perçoivent, dans les dialectes anciens qu'il parla, les premiers essais de notre langue et, dans ses lointaines coutumes, quelques-uns des premiers linéaments de notre droit. D'autres, enfin, retracent

 

3

sa géographie d'autrefois, précisent l'emplacement de demeures féodales, aujourd'hui disparues, les changements survenus dans la dénomination et dans la configuration de ses villes et de ses bourgs dans l'importance et dans la direction de ses voies publiques, dans son climat et dans les produits de son sol et de son industrie. Or, là est l'histoire d'un peuple, là se voit son esprit, son âme, bien mieux encore que dans le récit des combats qu'il a soutenus et des victoires qu'il a remportées.

Le document que nous publions est un de ceux qui servent le plus à faire le jour sur ces divers points. C'est un de ces écrits que les ouvriers de l'histoire ont intérêt à consulter, surtout s'ils veulent traiter du moyen âge, encore trop peu connu et souvent mal jugé ; un recueil d'hommages, d'aveux, reconnaissances et dénombrements reflétant toute une phase de notre organisation. Ces actes, ces textes, nous les donnerons tout purs, sans commentaires et sans autres notes que celles qui seront nécessaires pour établir certaines concordances, pour éclaircir des dates (1) et des points trop obscurs et signaler quelques particularités dignes de remarque. L'identification des noms de personnes et de choses résultera surtout de la table que veut, bien se charger de dresser, comme il l'a fait de la table du Cartulaire de l'Eglise d'Angoulême, le très distingué Archiviste du département de la Charente, M. Jules de La Martinière, chez qui l'érudition s'accompagne toujours de la plus parfaite courtoisie.

Le livre des fiefs, Liber feodorum, conservé dans le

(1) A propos des dates, nous devons faire remarquer que, du milieu au moins du XIIe siècle, jusqu'à l'édit royal de janvier 1564, qui ne reçut son application partout en France que le 1er janvier 1566, l'année commençait chez nous le 25 mars.

 

4

trésor de l'évêché d'Angoulême, n'est point un docu­ment absolument inconnu des modernes. Malheureusement, nos historiens locaux, Corlieu, la Charlonie, et les autres du même temps, ont, ignoré son existence ; mais il en est autrement des auteurs du Gallia. Ceux-ci l'ont vu ; l'évêque Bernard de Rezay le leur a communiqué, ainsi qu'ils le déclarent, et ils y ont pris les noms de quelques-uns de nos évêques, de Raoul II à Guillaume, dit de Bourges, Ve du nom, VIe d'après eux. Ils en donnent des extraits dans l'article relatif à Guillaume de Blaye et reproduisent, dans les Monumenta, deux passages concernant, l'un, le rétablissement du doyenné du chapitre cathédral, l'autre, l'application que fait ce même évêque de son droit de souverain domaine sur le château de Thors. Il en a été parlé dans une séance de la Société Archéo­logique, de la Charente, et le Bulletin de l'année 1870 de cette Société en contient une description succincte, dans laquelle il est qualifié de précieux manuscrit.

Il est tout entier sur parchemin et forme un volume de 151 feuillets, de 0,25 de hauteur sur 0,18 de largeur, distribués en vingt fascicules en contenant huit chacun, sauf le deuxième qui n'en contient que deux, et le dernier qui en compte cinq. Les feuillets sont écrits au recto et au verso, d'une encre noire parfaitement conservée et, en plusieurs endroits, sur raie tracée avec la pointe du style. Sa reliure, du XVIe siècle, est faite de deux ais de bois de hêtre, recouverts d'une peau de veau, brunie et ornée de deux cadres, que composent de petits carrés, dans lesquels figurent, des extrémités au centre, des cerfs, des aigles à deux tètes, des lions, des tridents, enfin, des tiges de fleurs, le tout d'un effet gracieux. C'est un registre où sont transcrits, les uns avec date, les autres sans date, la plupart très sommairement, tous les actes et,

 

5

selon notre langage actuel, tous les procès-verbaux d'hommages rendus à l'évêque d'Angoulême, leur suzerain, par ses vassaux et tenanciers, sous Guillaume IV de Blaye, de l'élection de ce prélat, en 1273, à sa mort, en 1307. Des vides, souvent spacieux, laissés ça et là, ont permis d'intercaler d'autres actes, constatant de nouveaux hommages, rendus plus tard pour les mêmes objets, soit au même évêque, soit à ses successeurs, et d'y ajouter des notes, allant du XIIIe au XVIIe siècle, destinées à compléter, rectifier ou expliquer ce qui a précédé. Les titres, écrits d'abord à l'encre rouge, l'ont été, peu après, généralement, à l'encre noire. Il y a, de même, deux foliotages : le premier, du XIVe siècle, en chiffres romains, et à l'encre noire, commence au deuxième fascicule et compte seulement CXXXXIII feuillets ; le second, que nous attribuons au XVIIIe siècle, est en chiffres arabes et encre rouge, et s'applique au volume tout entier. Ressortent encore en rouge la plupart des lettres initiales, dont quelques-unes sont agrémen­tées de festons de même couleur.

En réalité, le livre dressé par les soins de Guillaume de Blaye ne compte que 140 feuillets, sur les 151 qui composent le volume. Il commence au feuillet 11, par la mention de l'élection, du sacre, et de l'intro­nisation de cet évêque, au-dessus de laquelle une main, que nous croyons être la sienne, et non celle d'un scribe, a tracé, après coup, ces mots : In nomine Domini. Incipit liber feodorum. Les dix feuillets qui précèdent sont remplis de notanda, sans ordre et sans date, et quelquefois informes, au milieu desquels se trouvent dix chartes relatives à des concordats composiciones, mettant fin à des conflits qui existaient entre nos évêques et divers personnages, dont quelques-uns de nos comtes. Le plus ancien concor-

 

6

dat, de date certaine, est de 1173. Le contenu de ces dix feuillets, bien que complètement indépendant du Livre des fiefs, en forme comme le préambule, prologium ; c'est le titre que nous lui donnerons.

Le livre proprement dit est précédé d'une liste des châtellenies dans lesquelles sont situés les fiefs. Ces châtellenies, rangées en seize articles, sont celles d'Angoulême, Montignac, Marcillac, La Rochefoucauld, avec Cellefrouin et Verteuil ; Marthon, Montbron, Blanzac, La Rochandry, Montmoreau, Villebois, Châteauneuf, avec Jurignac et Ladiville ; Matha, Ruffec, Aens, sous ce titre : De homagio vicecomitati Lemovicensi ; Mareuil, avec Chalais. Trois autres articles mentionnent de même des hommages, mais aussi des acquisitions et des traités, ainsi que l'indiquent leurs rubriques : De feodo Agnetis, filie domini Fulcaudi de Marciaco et domini Bertrandi de Cyconiis. Homagia acquisita a domino Fulcherio de Villaboe et ejus filia. De questionibus domini de Valencia.

Ce qui suit concerne divers autres fiefs, hommages et cens et comprend en outre quelques notes dont une relate l'élection et le sacre de l'évêque Octavien de Saint-Gelais, en 1494, ainsi que deux états, l'un, de droits dus à l'évêque par les paroisses non exemptes de chaque archiprêtré, l'autre, des décimes supportés par les bénéficiers du diocèse, sorte de pouillé, des plus anciens que nous connaissions. Pour faciliter nos renvois et références nous intitulerons cette partie du livre : Varia.

Les litres des articles sont généralement suivis de sous-titres placés dans les marges. Nous respecterons cette disposition. De plus, pour prévenir toute confusion, nous mettrons entre crochets tous les hom­mages postérieurs à l'épiscopat de Guillaume de

 

7

 

Blaye (1273-1307). Les nota et notanda et observations ayant ce caractère dans le prologium et dans le livre, seront en italiques.

Nous disons plus haut que ce livre date de 1273 et fut dressé par les soins de Guillaume IV de Blaye. On ne peut douter que les évêques précédents aient tenu état des biens et droits de leur bénéfice. Les mentions invenitur in registro..., in veteri registro ; in rotulo engolismensi... le prouvent suffisamment.

On sait d'ailleurs que chaque feudataire devait, une fois l'hommage rendu, en délivrer un monument écrit de sa main ou de la main d'un clerc, dignitaire notaire ou simple scribe. Debet feudum et achaptamentum reddere in scriptis. C'est ainsi que l'on trouve de temps en temps cette observation : Extat publicum instrumentum. Prout extat per litteram quam habemus in archivas nostris. Extat littera. C'est ainsi encore qu'il est dit de tel feudataire qu'il a rendu l'hommage, mais ne l'a pas encore confirmé par écrit, ou n'a pas remis jusqu'ici son fief écrit, non dedit. feudum scriptum ; de tel autre qu'il l'a déposé, reddidit feudum in scriptis ; d'un autre encore, qu'il s'est exécuté amiablement, feudum et littera per ipsum reddita bene amabiliter. L'écrit contient, avec l'aveu de vassalité, le dénombrement des objets composant le fief et l'appelle quelquefois le motif et le prix de la fidélité du vassal, à savoir que, s'il est attaqué, l'évêque, son suzerain, le défendra même par la force ita quod episcopus custodiat illum de forcia contra quoscumque.

Quoiqu'il en soit, on ne peut douter que notre Guillaume IV ait voulu renchérir sur les précautions prises jusque-là et, en se faisant reconnaître des droits tombés dans l'oubli, ou sciemment violés, les soustraire aux dangers futurs. Combien de ces droits,

 

8

en effet, qui sont devenus incertains et qu'il faut rechercher ! Combien n'a-t-on pas vu de tenanciers s'approprier leurs tenûres et de vassaux secouer le joug, en ces temps troublés, où les monuments por­tant les conventions étaient si fragiles, si difficiles à retrouver, si incomplets, et quand les conventions elles-même, en l'absence d'écrits, reposaient uniquement sur des souvenirs et des traditions n'ayant de valeur qu'au service de la bonne foi ! Même avec cette bonne foi, n'entend-on pas tel ou tel vassal déclarer qu'il comprend dans son aveu ses posses­sions certaines et celles qui ne le sont pas et qui peuvent faire l'objet d'enquêtes, pro sua probata possessione, vel quesita ? et n'arrive-t-il pas un jour à l'évêque d'avoir, après renseignements pris, à remettre à l'archidiacre un hommage qu'il s'était attribué par erreur ? Hommagium reddidit episcopus... archidiacono, quod probavit coram ipso quod ad ipsum pertinebat et quod... episcopus receperat. Ce qui est vrai d'ailleurs, c'est que, à l'avènement de Guillaume IV et depuis longtemps déjà, le domaine des évêques d'Angoulême subissait de graves atteintes. Girard II, au commencement du XIIe siècle, en avait aliéné une bonne partie pour subvenir aux frais de la recons­truction de sa cathédrale et de sa demeure épiscopale, pour satisfaire à ses tendances généreuses et aux exigences de sa situation de légat apostolique, situation qui a duré plus de vingt-cinq ans. Après la mort de Girard, dont le prestige a été grand, nos comtes se livrent sur ce domaine à des déprédations qu'ils sont amenés à reconnaître en 1173 et 1107 et que les Cotereaux qu'ils soudoient sont prêts à recommencer. Des prévôts, comme les Tizon, à Dirac, et les Jourdain, à Marsac, ont suivi ce coupable entraînement, ce dont ils viennent demander pardon à leur tour.

 

9

Les événements qui, à la fin du même siècle, ont amené l'Anglais chez nous et déterminé l'occupation de notre Angoumois par les fils d'Eléonore de Guienne, Richard-Cœur-de-Lion et Jean-Sans-Terre, le fléau du pays, ont encore contribué à le réduire en favo­risant les convoitises qui le menacent, toutes les injustices et toutes les violences. La famille des Taillefer vient de s'éteindre ; celle des Lusignan qui lui succède débute par des usurpations. Le comte Hugues X et son épouse, Isabelle, reine d'Angle­terre, finissent par avouer leurs torts et tâchent de les réparer entre les mains de. Raoul II, en 1242. Mais leur fils et successeur, Hugues XI Le Brun, va plus loin encore dans l'abus de la force et contraint Robert 1er de Montbron à sortir de son diocèse, jus­qu'à ce qu'une sentence rendue le 23 novembre 1259, par les évêques de Limoges et de Cahors, délégués du roi, ait obligé le coupable à rendre justice à l'op­primé. Cet exemple et d'autres encore donnés par les grands ne se produisent point sans provoquer chez les petits la tentation de se soustraire à une dépendance et à des charges que l'orgueil et l'intérêt font mal supporter. On comprend donc qu'après de tels excès dont ont souffert ses prédécesseurs, le nouvel évêque ait multiplié les mesures propres à sau­vegarder dans l'avenir les biens et les droits dont il avait le dépôt. Nous avons dit ailleurs (1) qu'il passa tout le temps de son long épiscopat à les faire recon­naître. Rien de plus vrai ; son livre des fiefs le démontre suffisamment, Mais les maux qu'il voulait ainsi conjurer n'ont point cessé complètement de se reproduire et, vingt ans après lui, son neveu et cin­quième successeur, Ayquelin de Blaye, élu en 1328,

(1) Pouillé Historique du diocèse d'Angoulême, T. 1.

 

10

doit, à son tour, soutenir d'une main ferme les inté­rêts de son église et se voit plus d'une fois dans la nécessité de lancer l'excommunication contre des tributaires récalcitrants. Diverses notes montrent jusqu'à quel point certains seigneurs, si exigents vis-à-vis de leurs propres vassaux, étaient portés à mépriser les droits de leur suzerain, quand celui-ci était un représentant de l'Eglise. Une de ces notes, du XIVe siècle, en signale quelques-uns qu'elle qua­lifie de satellites de Satan, d'ennemis de Dieu et de l'Eglise et qui feignant de voir dans les Mets concédés par l'évêque des fiefs ecclésiastiques ou de dévotion, prétendent n'être tenus, de ce chef, à aucun service, à aucun devoir, maledicti nobiles, diaboli satellites, Deum et sanctam ecclesiam odientes, ad hoc venerunt de feodis... quod dicunt alia esse feoda devocionis, propter quod, ut dicunt, ad nullum servicium, ad nullum deverium ipsi ecclesie teneantur. Une autre nous apprend qu'un de ces seigneurs, après un bienfait reçu de l'évêque, s'efforce d'amener ses hommes à mépriser ses droits et de les soulever contre lui. Post tantum donum... domino episcopo oppido fuit infestus et de post magis nisus est jura episcopi supprimere... nisus est emere et nihitur compellere homines episcopi... quod nunquam visum fuit.

Cependant, presque au début de ce même siècle, on avait vu s'accomplir chez nous des événements permettant d'espérer pour l'église d'Angoulême un avenir moins tourmenté. En 1307, l'année même de la mort de l'évêque Guillaume, s'éteignait Guy, le dernier de nos comtes de la maison de Lusignan, abandonnant au roi Philippe Le Bel toutes ses pos­sessions, et l'Angoumois, ainsi réuni à la couronne, allait devenir l'apanage de membres de la famille royale. En outre, comme on le sait, il y avait depuis

 

11

longtemps déjà lutte entre la vieille noblesse et nos rois qui, inquiets de la voir, depuis la mort de Charlemagne, étendre chaque jour sa puissance et ses prétentions, avaient résolu de la réduire et furent amenés par la force des choses à la remplacer peu à peu par une nouvelle noblesse plus soumise et plus dévouée. Ce mouvement d'une si grande importance devait, ce semble, contribuer, avec la Religion, à adoucir les mœurs de la nation que la féodalité avait détachée autrefois si violemment du monde romain, et y propager les idées de justice, à faire disparaître enfin tous les restes de barbarie qui y subsistaient encore. Mais trop de circonstances allaient en entra­ver l'action. Les guerres se rallument et les bandes dévastatrices reparaissent dans notre malheureux pays, amenées par l'étranger. D'un autre côté, les nouveaux seigneurs, sous l'empire des mêmes pas­sions qui avaient poussé leurs devanciers et aux­quelles devaient prêter force les doctrines préconi­sées au XVIe siècle, ne tardèrent point à se ruer à leur tour sur le domaine ecclésiastique, pour accroî­tre leur patrimoine. Le livre que nous publions s'ap­plique à une période trop limitée pour refléter tous ces faits avec leurs conséquences ; il s'en dégage cependant un certain jour qui permet de les com­prendre.

Mais ce n'est point là le seul sujet d'étude qu'il nous présente. D'autres questions y sont traitées qui touchent à notre vie sociale et sollicitent dès lors tout aussi légitimement notre curiosité. On conçoit en effet qu'il soit intéressant de constater la puis­sance du seigneur évêque à cette époque, de voir comparaître devant lui une multitude de feudataires venus de châtellenies couvrant la majeure partie de son diocèse et s'étendant sur quatre diocèses voisins,

 

12

 

d'entendre décliner leurs noms, qualités, professions et ceux de leurs ancêtres, de recueillir leurs décla­rations, d'apprendre quelles sont l'origine et la situation des fiefs qu'ils occupent, quels le caractère et les conditions de cette occupation, le genre d'hom­mage auquel ils sont tenus, la nature et l'importance des redevances qui s'y rattachent. Ils représentent toutes les classes de la société. Ce sont des chevaliers, milites, et des aspirants à cet ordre, varlets, damoi­seaux, valeti, domicelli; de grands seigneurs et puis­sants châtelains, ayant eux-mêmes de nombreux vassaux, les comtes d'Angoulême, les vicomtes de La Rochefoucauld et de Limoges ; des clercs et digni­taires ecclésiastiques ; des laïques, bourgeois, gens du peuple, serviteurs et affranchis, travailleurs des champs, hommes de métiers et hommes voués aux emplois publics. Leurs noms sont peu variés : Arnauld, Guillaume, Robert, Raoul, Gombaud, Gérauld, Geoffroy, Aymard, Hélie, Jean, Aymeric, Pierre, Itier, Landrie, Foucaud, Bertrand, Benoît, pour les hommes; pour les femmes : Agnès, Arsende, Aléayde, Béatrix, Burgonde, Pétronille, Jeanne, Ysabelle, Hylarie, Sybille. A ces noms s'ajoutent depuis près de deux siècles déjà des surnoms plus variés, nés de la profession, de la manière d'être de ceux qui les portent, de leur origine, de circonstances et de faits qui les ont mis en évidence. Ainsi Guillaume Le Brun, Le Roux, Guillaume Boucher, Mercier, Foucaud Le Rond, Aymeric Prévost, Guillelmus Bruni, Ruffi, Bocherii, Mercerii, Fulcaudus Rotundi, Aymericus Prepositi, ou avec la particule prépositive indiquant la demeure, le fief occupé par le vassal, le maine, massum, maynile. Ainsi Helias de Brociis, de Fenestra, Andreas de Arcu, Petrus de Podio, de Brolio, Johanes de Pinu, de Agia, de Bosco. Quelques-uns

 

13

sont des noms de voyageurs, peut-être des croisés, des pèlerins, Guillaume de Chypre, Jean de Pise. Ces prénoms sont devenus des noms appartenant à la famille et que les pères transmettent à leurs enfants.

Les vassaux étaient-ils convoqués avec assigna­tion de lieu, jour et heure ? On peut le supposer. C'était l'usage et nous parlons ailleurs (1) de la solen­nité avec laquelle le chapitre cathédral d'Angoulême annonçait d'avance la tenue de sa cour. Ici cependant rien ne révèle pareille mise en scène. Le prélat reçoit ses clients simplement dans son palais, in palacio episcopi, à Angoulême, ou dans sa maison de Vars, ou dans son château de Beaumont ; dans l'appartement épiscopal, dans la chambre peinte, dans le vestibule, in camera episcopali, in camera picta, in pavimento ante cameram ; dans la maison d'un particulier qu'il visite, in camera Reymundi Pelet ; dans une dépendance, in prato de Pagina, in, prato capellanie ; dans une chapellenie (presbytère), dans une chambre basse, dans celle du fond, sous le cloître, près de l'église, dans l'église même, in camera inferiori, in ultimo recessu, in claustro, juxta ecclesiam, in capellania, in ecclesia.

Les fiefs sont désignés quelquefois sommairement et le déclarant se borne à avouer tenir du seigneur évêque tout ce qu'il a dans telle paroisse, tel lieu, et ce que d'autres ont venant de lui et sous sa dépendance, omnia que habet et habentur ab co et sub co. Car il y a fief et arrière fief, et il a pu, du consente­ment du suzerain qui a le haut domaine, détacher une partie du fief reçu de lui, pour la faire passer à un sous-feudataire qui en aura le domaine utile. De

(1) Pouillé Historique du dioc. d'Angoulême, T. 1. Titre III

 

14

même, il lui arrive de faire des réserves et d'excep­ter de son aveu des objets situés au même lieu, mais faisant partie d'un autre fief, ou lui appartenant en propre ; comme à Touvre, par exemple, où une mai­son est mouvante de l'évêque, et l'escalier de pierre qui y donne accès, mouvant d'un autre seigneur. Mais le plus souvent, c'est une longue énumération de maisons, mainements, avec granges, aires, jar­dins, vergers, treilles, pièces de terre, prés, vignes, bois, landes et brousses. Il y a des moulins, eaux et pêches, marais et pâturages, pierrières et terriers, aque, molendina, maresia, pasturagia; peyrerie, terreria; des mas ou manses en grand nombre, où sont organisées des borderies et autres exploitations, borderie, ballia; des puys, des breuils, des leignes, podia, brolia, lempnie. Il y a même des cimetières ; car le cimetière, au moyen âge, est le séjour des vivants autant que des morts, comprenant, dans ses larges proportions, des maisons, des terres en cul­ture, des prés et des jardins. C'est partout l'emphytéose, la concession du fonds à charge de services à rendre, de redevances à payer à celui qui l'a con­sentie. Il y a des parts, moitié, tiers, sixième de ven­dange, de métive haute ou basse, de dîmes de blé, avoine, légumes et produits de basse-cour. Enfin sont déclarés tous droits et devoirs quelconques, quints, agriers, cens, tailles, corvées, services, exploits, usages, coutumes, lods, ventes et honneurs, jura, deveria, dominia, quinta,, agreria, usagia, costume, servicia et expleta, corvata, biannia, vende et honores. Cependant il est arrivé que l'évêque s'est plaint, comme s'il y avait eu restriction, dissimulation, hac ultima, avohacione non fuit contentus et merito. C'est pour éviter pareil soupçon que souvent le déclarant termine en reconnaissant que son père rendait, que

 

15

 

ses ancêtres avaient rendu le même hommage, progenitores suos idem homagium fecisse ab antiquo, et en promettant de venir compléter son dénombrement, s'il découvre qu'il ait commis un oubli. Rien de plus difficile d'ailleurs que d'énumérer tant et de si divers objets composant un fief à cette époque. C'est déjà partout le morcellement et l'éparpillement. A peine voit-on quelques terres de trente à quarante jour­naux, dix à douze hectares, d'un seul tenant. Ce n'est pas cependant qu'il n'y ait pas de grosses fortunes. Les de Monète, les d'Orfont, les Reynier, les Sardain, Poitevin, Tizon, du Doignon, Audoin, Jourdain, Foucher sont riches, mais surtout par les redevances que leur apportent, dans leurs hôtels d'Angoulême, ou dans leurs ménils ruraux, les nombreux tenan­ciers à qui ils ont confié leurs biens propres et les fiefs à eux confiés autrefois par l'évêque ou par un autre suzerain, C'est le cas surtout de nos grands seigneurs. Ceux-ci s'en tiennent à ce que l'on appelle leur fief dominant, fief noble ou de dignité, manse seigneuriale, demeure féodale, château, cour, repaire, verteuil, forteresse et garenne, et ils ont divisé le reste en fiefs servants qu'ils ont distribués à des vassaux secondaires ou à des serviteurs, bordiers, métayers, ad medietatatem fructuum. L'évêque a et ils ont comme lui des officiers, prévôts, viguiers, baillis, forestiers, de nombreux mansionnaires et quelques sénéchaux qui sont en voie de devenir juges de la châtellenie, prepositi, vigerii, forestarii, ballivi, mansionarii, senescalli. Ces seigneurs sont des suzerains et reçoivent de vassaux inférieurs loi et hommage; mais l'évêque est leur suzerain à eux et peut se dire seigneur au-dessus de tous les seigneurs, episcopus dominus super omnes dominos. Toutefois la juridic­tion de ceux-ci n'en est point diminuée; et ils ont

 

16

comme l'évêque, soit en propre, soit le tenant de lui, des péages, foires et marchés, peagia, nundine, mercata. Ils ont la justice, quelques-uns à tous les degrés. Par conséquent chacune de leurs châtellenies a ses coutumes et mesures qui y font loi, ad usum, ad costumam, ad mensuram, Engolisme, Blanziaci, de Montinhaco, de, Martonio, de Monte Berulphi.

Comme pour les autres suzerains, l'hommage dû à l'évêque est lige ou plein, homagium ligium, homagium planum. Les obligations qui s'y rattachent sont multiples, comme on l'a vu, et plus ou moins impor­tantes. La plupart sont annuelles et ont le caractère de rentes, rendales; d'autres ne sont qu'à muance du sei­gneur ou du vassal. Mais il en est qui méritent d'être signalées. Ainsi, quatre seigneurs de son diocèse, ceux de La Rochefoucauld, La Rochandry, Montbron et Montmoreau doivent, à son entrée dans sa ville épiscopale, porter le prélat, assis dans sa chaire dont chacun tient un pied, du monastère de Saint-Ausone à sa cathédrale. Il a droit de gîte chez plusieurs de ses vassaux et peut s'installer avec une cour assez nombreuse et pendant un certain temps, à la place de leurs possesseurs, dans quelques châteaux et demeures nobles, comme à Thors en Saintonge, à La Rochandry, à Dirac. Ailleurs, il est hébergé en cours de voyage et y prend un ou plusieurs repas, arbergamentum et procuracio. Quelques-uns lui doivent un hommage militaire ; ils sont ses ser­gents, servientes, tenus à l'accompagner en armes dans son diocèse et au dehors, sequi episcopum cum armis, ad expensum episcopi ; ou, possesseurs d'un fief banneret, ils ont le titre de porte-étendard, debet esse vexilifer episcopi, si contingat cum ire in exercitu. D'autres sont soumis à des corvées et ser­vices différents, ou obligés à des redevances soit

 

17

en numéraire, variant de quelques deniers à quelques livres, soit en produits agricoles, bois, foin, paille, à raison de tant de brasses ou de charretées, brachiate, carruce; blé, avoine, méture, vin, à raison de tant de boisseaux, rases, émines, salmes, boisselli, emine, rase frumenti, avene, mixture, salma, vini, vindemie ; une livre de cire, etc.; soit enfin en produit de l'industrie, une paire de gants, d'éperons, un manipule, une patène, achaptamentum unius paris cirotecharum, calcarium, unius manipuli episcopalis, unius patene ferree. Quant aux monnaies, outre celles que l'on connaît le plus, comme la livre, le sol, le denier, on remarquera l'obole, le marbotin, le denier de la Marche, Marchensis, venu chez nous, sans doute, avec les Lusignan ; le sterling apporté par l'Anglais. Le franc est nommé ici au XIVe siècle.

Si le feudataire néglige ses obligations, ou s'il meurt et que sa succession reste trop longtemps vacante, l'évêque suzerain saisit le fief et en recueille les fruits comme il peut jusqu'à ce que se présente le tenancier négligent ou un nouveau prétendant offrant de meilleures garanties, sazivit feuda propter deffectum vassali... levamus quod possumus ob deffectum hominis. L'hommage est renouvelable, avons-nous dit, au moins à chaque transmission du fief ou à chaque avènement de suzerain. C'est le fils aîné qui le rend, à la mort du père, comme prenant la place de celui-ci dont il recueille toute la succession, moins la part apanagère revenant à ses frères, apanamentum freyreschie. S'il est mineur, c'est sa mère qui remplit ce devoir pour lui, nomine tutorio, à moins qu'elle ne soit remariée, auquel cas la tutelle passe au plus proche parent du côté paternel. Mais il se présentera, aussitôt sa majorité, pour faire en per-

 

18

sonne sa déclaration de vassalité et recevoir l'inves­titure. Si la succession résulte d'un acte entre vifs, donation, vente, échange, le cédant déclare se des­saisir et se dessaisit en effet entre les mains de l'évêque à qui il présente le cessionnaire, en le priant d'accepter celui-ci comme vassal, de l'investir et d'agréer en conséquence son hommage, ce qui a lieu, tous droits réservés, qui episcopus cum investivit... ut est moris, salvo jure suo et eciam alieno, et recepit ad homagium. Il faut que le suzerain autorise le des­saisissement et l'occupation, facta devestitura et investitura in manu dicti episcopi. Quelquefois cette for­malité a été omise ; l'acte s'est passé à l'insu de l'évoque, inscio episcopo ; mais celui-ci l'apprenant n'a pas manqué de réclamer et de faire rechercher le nouveau détenteur pour le rappeler au devoir, inquiratur qui tenet hec nunc. Au surplus, il peut, en vertu de son droit de retrait féodal, prendre à son compte le fief cédé par son vassal, en faisant con­naître son intention, dans un délai qui est ici d'un mois, ailleurs de quarante jours, et en remboursant à l'acquéreur le prix qu'il a versé. Quant aux for­mules de transmission, elles s'écartent peu de celles que nous a montrées le cartulaire de l'église d'Angoulême. Mais on voit des actes faits par notaire public, publicum instrumentum factum per manum Sacrosancte Ecclesie publici notarii... coram me notario publico ; et, pour les interpréter, il y aura désormais l'advoyer, avoué, avocat, advocatus, jurisperitus qui reprend son rôle rendu longtemps inutile par la pro­cédure féodale. A noter le contrat qui, une fois écrit, daté et signé, est divisé entre les parties, scripto per cirographum diviso ; le fétu donné en signe de trans­lation de l'objet cédé, solvit achaptamentum, scilicet festucam ; et le bréviaire remis en signe d'investiture d'un bénéfice ecclésiastique.

 

19

Ces fiefs et parties de fiefs sont désignés par le nom du possesseur actuel ou de l'ancien, ou par celui d'un village voisin ; mais aussi par des noms parti­culiers dont plusieurs sont reconnaissables encore de nos jours. Les délimitations en sont établies som­mairement. Un fief touche un autre fief ; il est bordé par un sentier, une rivière, un bois ; il aboutit à un carrefour, à un arbre ; ad ulmum Jordani... ad quandam populum que est subtus Magnacum... prope ortum Pacaudi. Les chemins portent les noms des localités qu'ils desservent : de Montmoreau à Angoulême ; de la Bonnieure à Romefort ; de Marthon à Montbron, per quam veniunt genies de Martonio apud Montem Berulphi. Peut-être faut-il voir en plusieurs d'entre eux des voies romaines ; ainsi ceux dits strata, ferrata, calceata et le chemin Boyne qui a sûrement ce caractère. Des cours d'eau y sont men­tionnés que l’on cherche en vain aujourd'hui, avec les marais et étangs qu'ils traversaient, les moulins qu'ils actionnaient, les forêts et les sources qui les alimentaient, tels le Prus, le Marthe, Bufa Chauda, les grands bois de Romegos. A moins que pour quel­ques-uns les vieilles appellations seules aient dis­paru, car c'est une époque de transformations.

La langue surtout tend à se franciser. Plusieurs des citations que nous venons de faire nous la mon­trent opérant ce mouvement qui s'accentuera de plus en plus désormais, La voici se dégageant du latin qui lui a donné naissance. Elle cesse d'en respecter les règles même quant, à l'accord des cas, des genres, des modes, des temps. Elle balbutie ; mais combien son balbutiement est doux à entendre et intéressant à comprendre ! Elle s'avance, s'ingéniant à créer des mots dont la brièveté témoigne encore de sa timidité; mais dont elle se sert si à propos que notre gram-

 

20

 

maire se fera un devoir d'en consacrer l'usage après de légères retouches. On voit paraître ces expres­sions : le, lo, la, li, las, laus, a, au, ous, en, de, deu, deus, avec lesquelles on dit La Forga, boscus de La Landa, ripperia de la Tuda, de la Prada, lo sou chanebau, à la Crotz, ou Mayne, los vinhos, en Vilar, Las Escures, deus Sablos. Elle invente des formes qu'elle applique particulièrement aux noms propres pour désigner les habitants d'un lieu ou les membres d'une même famille : li Robbertene, ous Oudebertz, deu Folhos, ous Espinihadenx, ous Seschausets ; les Robbert, les gens du Fouilloux, aux Audebert, ceux de Seschaux, d'Espagnac. Combien d'autres qui affec­tent des allures étranges, qualifiées aujourd'hui de barbares, s'adaptant à des phrases d'une structure non moins capricieuse, mais que notre littérature a adoptées en les perfectionnant !

Comme spécimen des évolutions lointaines de notre idiome, nous signalons à l'attention de ceux qui font une étude spéciale des questions de cette sorte l'aveu inséré en note dans la rubrique relative à la châtellenie de Matha. Ce fut à la suite, de cet aveu formulé par Ynde, dame de Thors et, peu de temps après, par Eblon, son fils, que notre évêque Guillaume de Blaye, voulant exercer ses droits sur ce château, alla y faire son entrée, dont le récit détaillé, d'une allure presque épique, constitue un exposé des plus curieux des usages de cette époque.

Le Livre des fiefs de l'évêché d'Angoulême contient une foule d'autres particularités digne de remarque. Nous ne pouvons les mentionner toutes dans cette introduction. Il faut, pour s'en rendre exactement compte, les étudier dans le texte. Il faut lire le livre en entier pour saisir l'esprit et le caractère de la société et des temps auxquels il appartient.

J. NANGLARD, v. g. h.

 

 

 

21

 

PROLOGIUM,

Anno Domini.Mo IIIIo secundo, in mensse decembris, nos Guillelmus (1), episcopus Engolismensis, vidimus, tenuimus, palpavimus et perlegimus fundacionem monasterii do Borneto (2), quod fundavit anno Domini M° C° XXV°, Honorio secundo in Urbe presidente, dominus Geraldus, episcopus Engolismensis, Sancte Romane Ecclesie legatus, et in qua carta (3) fundacionis supradicti monasterii se habebatur : et ut diligenciori cura monasterium ipsum ab Engolismensi episcopo foveatur et tucatur, dilectus filius noster Willelmus, primus ejusdem monasterii abbas, cum consilio fratrum suorum, mihi Geraldo, Engolismensi episcopo, meisque successoribus episcopis Engolismensibus, quartam partem libre incenssi, singulis annis, reddendam imposuit. Hec ibi, quere si vis alibi.

Presentatio parrochie de Fulcoris reperitur pertinere ad religiosos sancti Johannis Jherusalem et specialiter ad priorem Alvernie.

Anno Domini CCCC° X° IIII° (4), comperitur meus locum tenens commisit mirum et inauditum, scilicet quod citare fecit coram ipso Naudin Chambaut, causamque et cetera me, XVIe die junii, de hora ad horam querele predictarum responsurum et cetera.

Notandum quod circa annum Domini M° CCC° IIIIxx XVII, Dominus de Ruppe Fulcaudi, quod anno IIIIxx XVIII. mensse januarii fecit homagium proclamans (5).

(1)  Guillaume V, 1391-1412.

(2)  V. infra p. 45.

(3)  Le manuscrit porte, évidemment par suite d'une faute, cartar.

(4)  Pour M° CCCC° X° IIII°.

(5) V. II CASTRUM DE MONTINHIACO.

 

22

Quoniam que in tempore fiunt, temporum lapsu, facile solent oblivioni tradi, ne quod factum est posteros lateat, et ut majoris certitudinis ac firmioris habeat munimenti, ideirco ego Petrus, Dei gracia Engolismensis episcopus, hoc memoriali scripto, in memoriam presencium et futurorum, commendare curavi quod, cum Wulgrinus, filius Willelmi Tall[a]fer, Engolismensis comitis, mihi et hominibus meis multa mala, innumera eciam et grandia dampna irrogasset, siquidem manus suas ad reditus episcopales extenderat et ea que erant de mensa episcoporum omnia fere ausu temerario sibi violenter usurpabat, quemdam etiam hominem nostrum ad redempcionem VIII milia solidorum cogens, alios ad similia terrebat, insuper totam predam hominum nostrorum de Varno, plus quam duo milia solidorum valentem, ceperat, et nostro ac multorum bonorum, prudentum et religiosorum virorum studio et diligenti cura sepe commonitus super hoc fuisset, tandem bono et sano usus consilio, de malis illatis resipiscens et ad nostram rediens amiciciam, illam terrain de Buxia, terram utique incultam, spinis et fructettis repletam et nulli usui hominum aptam, licet ad hoc traheremur muta, nobis et successoribus nostris in recompensacionem et quantulamcumque dampnorum et laborum nostrorum consolacionem dedit. Ad quod nullo modo possemus inelinari, nisi quod illa nefanda, prava et perversa gens Cotharellarum cum eo erat et multo prioribus graviora nobis et homnibus nos­tris de Paina et de Varno cum Cotharellis minabatur inferre. Hanc utique terram, sicut diximus, pro dampnis nobis illatis, licet pro restitucione partis centesime omnia eidem Vulgrino libenter, vellemus condonare de cousensu et voluntate patris sui Wulelmi Talhafer et matris sue Margarite, fratrum quoque Wulelmi Talhafer et Ademari et sororis sue Almodis, ab onini exactione liberam. prorsus in ea nichil sibi vel heredibus suis retento, nobis et successoribus nostris quiete et pacifice dedit et concessit, et ad majorem certitudinem et firmitatem idem Wulgrinus hanc presentem de donacione

 

23

cartulam fieri rogavit. Et ipse pater quoque suus et ma­ter, fratres eciam et soror sua hoc eidem dederunt et concesserunt propria manu subscribentes similiter et forestarii ipsius terre donacionem factam concesserunt et ipsa manu subscripserunt. Ut autem hec terra ab omni inquietacione libera et quieta esset, immo quasi allodium episcoporum Engolisinensium esset, sepedictus Wulgrinus, in eadem silva, alibi supradictis forestariis, pro feudo suo, in recompensacionem XXX sextariatas terre donavit, ut ibi nullam presumerent inferre vexacionem, vel cultores molestare. In silva quoque de Buxia sepe dictus Wulgrinus, si forte domum vel habitaciones facere vellemus omnia domui necessaria, quod vulgo dicimus faciendam, similiter dedit, et concessit. Hec siquidem silva est de castellania castri Montiniaci, pro quo castro et honore ejus comes Engolismensis episcopis Engolismensibus homagium facit. Hec autem composicio facta est apud Ruppem Canderici foras ad cap[dolium] (l) petrarii, anno ab Incarnacione Domini M° C° LXXIII°, videntibus et audientibus Rampnulpho, abbate Sancti Eparchii ; Calone, archidiacono ; Johanne, thesaurario ; Arnaldo Ponchat, sacrista, Engolismensis ecclesie canonicis, Helia Frumentini, P. Robberti.

Ego Ademarus, comes Engolismensis notum fieri volo presentibus et futuris quod habitatores ville Sancti Thome de Buxia, que villa est propria episcopi Engolismensis, pascua suis animalibus in foreste mea et in terra mea de Buxia non haberent et occasione pascuorum multocies a servientibus meis indebite vexarentur, ego paci et quieti episcopi et ville et hominum intendens et bona voluntate eam volens, domino Johanni, episcopo Engolismensi, et ejus successoribus Engolismensibus episcopis, dedi et concessi ut omnes habitatores predicte ville ipsius, pre­sentes et futuri in tota foreste mea et in tota terra mea de Buxia, quamdiu in ea segetes non erunt, exceptis viri-

(1) V. VII CASTRUM DE BLANZIACO.

 

24

dariis et exceptis vineis in eis racemi erunt, pascua omnibus animalibus suis libere et sine omni servicio, in aprili et in maio et toto anno et in omni tempore habeant in perpetuum. Preterea, cum in playssato et in lempnia episcopi, que est juxta predictam villam Sancti Thome, homines mei multocies venarentur et hoc eciam non poterat fieri, nec erat sine dampno ipsius ville, ego lempniam illam et plaissatum predicto Johanni epicopo et ejus successoribus ab omni venacione et ab omni inquietacione quitavi ut ipse ejusque successores plaissa­tum et lempniam libere habeant in perpetuum et quiete possideant, nec aliquis ibi, nisi nomine episcopi Engolismensis, venari audeat vel presumat. Hoc autem totum factum fuit publice apud Engolismam, in prato epis­copi, juxta ecclesiam Sancte Marie, anno ab Incarnacione Domini M° C° LXXXXVII°, audientibus et videntibus Rampnulpho, Sancti Eparchii, P. Sancti Amancii, P. de Cella Froyni abbatibus ; Iterio, cautore Engolismensi et pluribus aliis. Ut autem hoc factum majorem in posterum habeat firmitatem, ego ipsum presenti scripto commendari feci, et sigilli mei munimine roborari, et ad majorem hujus rei firmitatem volui et rogavi ut eidem scripto per cirographum diviso, domini episcopi et predictorum abbatum sigilla apponerentur.

Ego Ademarus, comes Engolismensis, notum fieri volo presentibus et futuris quod cum discordia esset inter dominum Johannem Engolismensem episcopum, ex una parte, et forestarios meos de Buxia, ex altera parte, super XXIX sextariatis terre et eo amplius, que terra erat de helemosina quam Willelmus Talhafer, pater meus, et dominus Wulgrinus, frater meus, fecerant episcopis Engolismensibus, et eam forestarii tenebant, ego, ad querelam predicti episcopi, diem forestariis coram me assignavi. Partibus igitur, die assignata, ante meam presenciam apud Engolismam constitutis, cum pars episcopi vellet contra forestarios proponere, consilio amicorum utriusque partis et pruden-

 

25

 

tium virorum qui aderant, talis inter eos concordia facta fuit, ut episcopus totam predictam terram de qua questio erat haberet, de cetero quiete et paciffice possideret, preter decem sexteriatas quas forestarii de illa parte que est versus Nanclars haberent in feudum ab episcopis Engolismensibus, sub homagio sine ligancia. Hanc pacem concessit predictus Johannes episcopus et hominium a Guillelmo Joberti forestario, pro ipso et pro aliis forestariis, recepit. Concesserunt eciam eandem pacem forestarii, nominatus, Willelmus Joberti, Helias Gastol et Helias, filius ejus ; Aubertus Gastol et P., frater ejus ; Hugo Gastol et Rainaldus, frater ejus ; Willelmus Ferrandi et Petronilla, uxor ejus, Johannes Ferrandi et Aleaidis, uxor ejus, Giria et Ostorga. Hec pax et concessio pacis facta publice apud Engolismam, in prato episcopi, juxta ecclesiam Sancte Marie, anno ab Incarnacione Domini M° C° LXXXXVII°, audientibus et videntibus Ramnulpho, Sancti Eparchii ; P. Sancti Amancii ; P. de Cellafroyni abbatibus ; I. Cantore Engoliinensi et pluribus aliis. Ut autem hoc factum majorem in posterum habeat firmitatem, ego ipsum presenti scripto commendari feci, et sigilli mei munimime roborari, et ad majorem hujus rei certitudinem volui, et rogavi ut domini episcopi et predictorum abbatum sigilla apponerentur.

Nota quod supradicte tres littere facte pro villa nostra Sancti Thome de Buxia ibi (?) continetur malicia aliquorum parcionariorum.

CHARTA COMPOSICIONIS CUM DOMINO SENESCALI DE DYRACO.

Ego Johannes, Dei gracia Engolismensis episcopus, presentibus et futuris in perpetuum. Querela fuerat per longa tempora inter episcopos Engolismenses, et senescallos, prepositos eorum, in foresta que dicitur Faya episcopalis et in quibusdam terris pariocbie de Diraco. Milita enim capiebant senescalli et recipiebant de dicta foreste et occasione ipsius forestis et de hominibus et de terra pre-

 

26

fata parrochie de Diraco, unde erant tamen prepositi episcopi Engolismensis, de quibus episcopo manifestam injuriam faciebant ; et ideo ipsi et illi qui ab eis descenderant, quod in eadem malicia et injuria persistebant, excommunicacionis inodari sentenciam meruerunt. Cum autem hujusmodi discordia et querela usque ad Hugonem Tizo, qui de eorum genere descenderat, durasset, ipse Hugo, saniori utens consilio nec volens amplius culpa sua excommunicacionis vinculo detineri, et confitens se in multis contra episcopum graviter deliquisse, pacem humiliter postulavit, cum voluntate et assensu participum suorum, Emin de Fuscobruna et filioruni ejus, Sobrie et P. Otgier filii ejus, Helie Rampnulphi et Arnaldi, filii ejus, qui omnes, spontanea voluntate super sacrosancta evangelia juraverunt quod pacem quam Hugo Tizos faceret nobiscum super universis querelis quas adversus ipsum Hugonem et adversus eos habebamus ratam haberent et fideliter tenerent et observarent. Deinde vero ipse Hugo Tizos compromisit pro se et pro predictis particibus suis in Rampnulphum Sancti Eparchii et P. de Cella Froyni, abbates. et P. Gauffridi, cognatum suum, jurans, tactis evangeliis, quod quicquid ipsi abbates et P. Gauffridi inter nos et ipsum et parti­cipes ejus et prepositos eorum pro pace ordinarent, de boscis, de terris, de hominibus, de redditibus et de uni­versis querelis quas adversus eos habebamus, ipsi ratum haberent et ordinacionem ab eis .factam firmiter observarent. Hoc idem juraverunt Giraudolz, P. Ademari, Geraldus de Lagia, eorum prepositi qui presentes erant, qui eciam in eosdem, cum Hugone Tizo, compromiserunt, et ut quicquid ipsi de predictis ordinarent, observarent fideliter. Ipsum Hugonem Tizo fidejussorem interposuerunt. Predicti itaque Sancti Eparchii et de Cella Froyni abbates et P. Gauffridi, habito ad invicem consilio et cum sapientibus, taliter ordinaverunt quo dicta forestis Faya scilicet dividetur in partes, et nos et successores nostri, Engolismenses episcopi, inde haberemus duas partes et quicquid ex illis duabus parlibus proveniret, Hugo vero

 

27

Tizos et predicli participes sui et eorum prepositi habereat ejusdem forestis terciam partem et quicquid inde proveniret, de terris quoque et de hominibus et de redditibus et de quibuscumque aliis que habebant nobiscum communia in parrochia de Diraco nos duas partes haberemus et ipsi terciam partent haberent. Ista autem habebunt de celero in feudum sub homagio liggio quod facient episcopis Engolismensibus, set non tanquam pre­positi, ut solebant, set tanquam homines liggii ; nos enim absolvimus a prepositura. Illa vero que in proprietate sive propria ante pacem istam habebamus, id est decimam tocius parrochie de Diraco et pascherium omnium in quibus illi nichil habebant, et quecumque alia erant nobis propria, similiter habebimus propria sine ipsis. Ipsi quoque ea que in proprietate habebant similiter propria et sine episcopo, habebunt. Pascue autem communes erunt sicut prius fuerant, pascue terre nostre hominibus eorum, et pascue terre eorum nostris hominibus. Episcopis Engolismensibus jus suum durabit perpetuo in domo Hugonis Tizo de Cluzello, quod quecumque episcopus pecierit, ipse Hugo et illi qui post eum domum illam tenebunt eam reddent, epis­copo, sine omni condicione, tanquam episcopi propriam, sive sit pax, sive guerra. De vinea, sive de trelia Hugonis Tizo, que est prope domum suam, ita statutum fuit ut pro decima ipsius terre in qua vinea est reddatur episcopo Engolismensi perpetuo, singulis annis, a possessoribus terre, sive sit ibi vinea, sive non, una salma vindemie. Hec autem nomina mansorum et borderiarum que sunt in parte nostra : mansum de Granfont, borderia Audemar, mansum P. de Poipeset, mansum Boneu, mansum P. Seguini, borderia de villa Chichor, borderia de Belabarba, borderia de Poiarcot quam tenent illi de Podio, mansum de Planchamp, mansum Geraldi Talabocha, mansum de Peclaudiga, mansum aus Amoros, borderia de Poirabios, mansum deu Til, mansum ous Allach[az], borderia deu Peirat, borderia Lam­bert de Lacu, borderia de Lessart Chamidel, mansum

 

28

Lieutier, borderia de Poi Engosbert. mansum deu Folilos. Hec sunt nomina mansorum et borderiarum partis Hugonis Tizo et participum suorum : mansum Sutoris. mansum Copi, borderia de Podio, mansum deu Ga, mansum Masoer, borderia de Percbet. borderia de Poyarcot quam tenent illi de Podio Medio, mansum Migrart, mansum de Lajarn, borderia de Poicloant, borderia ous Gousbertz, mansum Lambert Loier. De manso vero Rosset, ita ordinatum fuit quo Hugo Tizos et ejus participes et eorum prepositi in eo haberent duos solidos et IIIIor denarios censuales et IIII capones et unum sextarium avene, ad veterem mensuram, et nichit amplius. Omnia alia erunt nostra et successorum nostrorum, explectum rectum, districtum et quecumque alia in eo sunt vel erunt et totum deverium. Hec autem pax et concordia facta fuit apud Engolismam, in capella sancti Clementis(l), anno ab incarnacione Domini M°CC° II°. Huic paci interfuerunt et testes sunt Arnaldus, archidiaconus Engolismensis; Johannes, thesaurarius; lterius Matellus, Willelmus Arnaut, Helias Bruni, Arnaldus de Sancto Johanne, canonici Engolismenses ; P. Fulcherii. Willelmus Celabracha, Chaboz et plures alii tam clerici quam laïci. Ut autem hoc factum majorem in posterum habeat firmitatem, nos ipsum presenti scripto commendare curavimus et tam sigilli nostri quam sigilli capituli munimine roborare (2).

Nota hanc copiam pro Dyraco, pro foresta de Faya, pro Tysonibus de Clusello et quod debent, etc.

Sequitur jus Jordanense etc. apud Marciacum (3).

Nos Guillelmus, Dei gracia Engolismensis episcopus, presentibus et futuris in perpetuum, notum tieri volumus

(1) Chapelle île l'évêque.

(2) Voir Parochia de Diraco, et encore le concordat de 1264 aux Varia.

(3) V. xvii. De feodo Agnetis.

 

29

quod discordia quondam fuerat inter predecessores nostros, Engolimenses episcopos, ex una parte et patres Iterii Jordani et Foucaudi de Marciaco, et ipsos et post patres corum, ex altera parte, super terris, boscis, aquis et hominibus terre de Marciaco, unde ipsi episcoporum Engolismensium erant prepositi, set plus quam deberent inde recipere et habere presumebant. Cum autem dis­cordia ista durasset diucius et usque ad nostra tempora pervenisset, post multas altercaciones et disceptaciones, tandem, consilio amicorum utriusque partis, talis inter nos et ipsos fuit concordia refformata. Statutum siquidem fuit et condictum quod nos predictam terram de Mar­ciaco in duas medietates divideremus et ipsi unam medietatem eligerent et illam haberent, et nos alteram haberemus meditatem ; ita ut ipsi nichil percipiant in medietate nostra, neque agrerium, neque decimam, neque censum, neque aliquid aliud ; sed universi pro­ventus et redditus et homines medietatis nostre nostri erunt sine ipsis ; similiter proventus et redditus et homi­nes medietatis eorum erunt ipsorum proprii sine nobis. Pro medietate tamen sua quam de nobis habebunt nobis facient homagia ligia eodem modo quo predecessores sui soliti erant facere episcopis Engolismensibus, et reddent achaptamentum XXX solidorum, atque solitum servicium nobis facient. Sicut igitur condictum fuit, terram divisimus et incipientes a magna strata que ducit a Grosso Bosco versus Engolismam venimus recto tramite usque ad podium Codenenc et inde, per tortuosum amfractum descendimus in semitam que est supra Ladoz, et per illam descendentes postea recto itinere venimus usque ad pratum nostrum. Hanc autem divisionem fecimus, salvo in omnibus jure ecclesie de Marciaco et salvis nobis omnibus proprietatibus nostris, culturis, sive terris, mainamentis; ortis, pratis, ascensacionibus, hominibus et quibuslibet aliis que prius habebamus sine ipsis ; similiter eis proprietatibus suis salvis, quas sine nobis juste prius habebant. Quedam enim injuste in terra de Marciaco detinere dicebantur que, juramento in manu

 

30

nostra prestito, se nobis bona fide et integre ostensuros et. relicturos concesserunt. Nosque eosdem excommunicavimus si aliquid inde celarent vel retinerent, salvis et proprietatibus et feudis aliorum et feodotariorum nostrorum. Facta vero divisione terre mediantibus semitis, sive viis per quas descendimus a dicta strata usque ad pratum nostrum, in una parte, sive medietate, est po­dium Revelli, cum omnibus pertinenciis suis que sunt a supra dicta strata versus motam Iterii Bovis. In eadem quoque parte sunt podium Codenencs, Cluselli, maynamentum Paponet, et Groa superior, et tota desmeria que . est a Groa versus Montiniacum. In alia vero parte, sive medietate, sunt Ladoz, podium Chabres, Lo Bregonez, Las Tessonnieres, Faia superior et Faia inferior, Gumbafola, Las Combes, Becheridia, mainamenta Revelle et Pichonis, cum pertinenciis suis, et mainamenta hominum qui dicuntur Li Martinenc et decima mansi Gunifaug et tota desmeria que est a Faia versus Poient. Statutum eciam fuit quod, si hommes nostre medietatis terram vel possessionem aliquam in medietate dicti Iterii Jordani et Foucaudi de Marciaco habebant, non erit eorum de cetero, nisi de voluntate ipsorum Iterii Jordani et Foucaudi de Marciaco descenderit. Similiter homines eorum nichil habebunt de cetero infra metas medietatis nostre, nisi de nostra processerit voluntate. Elegerunt autem sibi Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco meditatem illam in qua prediximus esse po­dium Revelli et podium Codenenc et alia ; et nos medietatem illam eis et eorum heredibus dedimus habendam perpetuo infeudum, et inde facient episcopis Engolismensibus litganciam, sicut predecessores sui soliti erant facere episcopis Engolismensibus, et reddent achaptamentum et solitum servicium sicut est superius prelibatum. Nec mansionariis nostre medietatis licebit fieri mansionarios medietatis eorum sine voluntate nostra, nec mansionarios medietatis eorum fieri mansionarios medietalis nostre sine licencia ipsorum. Altera autem medietas, cum omnibus pertinenciis suis, nobis cessit, quam nobis et successo-

 

31

ribus nostris ipsi quittaverunt, et dederunt quicquid juris in ea habebant. De decima que successive solebat. colligi, uno anno, ab Iterio Jordani et a Foucaudo de Marciaco, et alio anno ab Iterio de Marciaco et particibus suis, ita ordinatum fuit quod, eo anno in quo Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco solebant decimam colligere, nichil in decima nostre medietatis colligent vel habebunt, set sue medietatis decimam totam colligent et habebunt. Ecclesia vero de Marciaco que in decima de Marciaco suam partem habebat nichil eo anno habebit de parle eorum, set de parte nostra percipiet et habebit solitam porcionem. In illo autem anno in quo Iterius de Marciaco et ejus participes soliti sunt decimam colligere, totam colligent sicut solent, sed seorsum ponent partem illam quam de medietate nostra colligent, et eam quam de medietate eorum colligent similiter seorsum ponent, et tam ecclesia quam ipsi collectores decime de utraque parte suam recipient porcionem. Set Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco nichil percipient in parle nostra, neque nos in parte eorum aliquid percipiemus.Ordinatum quoque fuit quod crepte que sunt de parte illa bosci que fuit Iterii Jordani, que pars illa modo nostra est, nostre erunt. Crepte vero que sunt de parte illa que fuerat Foucaudi de Marciaco, que pars illa modo eorum est eorumdem erunt. Homines eorum nichil percipient vel habebunt in boscis nostris sine nostra licencia; neque nostri homines in boscis eorum sine licencia ipsorum. Set pascua extra boscos erunt communia, sicut prius, hominibus nostris et hominibus eorum. Condictum eciam fuit quod in aqua illa Carantonis quod inter nos et prefatos Iterium Jor­dani et Foucaudum de Marciaco divisa erat, nec nobis, sine voluntate eorum, nec eis sine voluntate nostra, liceret construere molendina. Anguillaria vero et piscarias quaslibet construere unum licebit unicuique in parte sua. In rivo autem qui descendit de Ladoz licebit cons­truere molendina. Hanc partem firmaverunt fide et, juramento in manu nostra prestito, predicti Iterius Jor­dani et Foucaudus de Marciaco se firmiter et bona fide

 

32

tenturos et inviolabiliter observaturos et eandem pacem concesserunt Iterius et Foucaudus, filii Iterii Jordani, et Robbertus, filius Foucaudi de Marciaco. Facta autem fuit dicte medietatis electio ab Iterio Jordani et a Foucaudo de Marciaco, et dicte pacis consummacio ad Ulmos de podio Revelli, in parrochia de Marciaco, anno ab incarnacione Domini M° CC° duodecimo, sub hiis testibus G. archidiacono, W° thesaurario Engolismensibus, qui hujus pacis proloqutores fuerunt ; P. archipresbytero Sancti Genesii ; P. de Mota, capellano de Varno ; Guillelmo, capellano de Marciaco ; P. Rustaudi et pluribus aliis. Ut autem hec pax majorem in posterum habeat firmitatem, nos ipsam presenti scripto commendare curavimus et sigiili nostri munimine roborare.

Nota composicionem super pluribus.

Hugo de Leziniaco, comes Marchie et Engolisme, et Hysabellis uxor sua, Dei gracia regina Anglie (1) et predictorum locorum comitissa, Hugo, Guido et Gaufridus, milites, filii eorumdem omnibus presentem paginam inspecturis, salutem et veritati testimonium perhibere. Ad universorum noticiam hiis patentibus litteris cupimus pervenire quod, cum inter venerabilem patrem, Dei gracia Engolismensem episcopum, et nos esset discordie materia suscitata super eo quod ego, comes Engolismensis, homagium sibi facere denegabam, et super eo quod nos domos episcopales et villas videlicet Marciaci, Varni et Maini episcopi saziveramus, sede vacante, ac super eo quod nos, regina, eundem episcopum, clericos suos et familiam de domibus suis Engolisme et civitate eici feceramus, et super quibusdam aliis inferius nominatis, tandem de bonorum consilio voluimus et concessimus bona atque spontanea voluntate quod de omnibus questionibus et querimoniis

(1) On sait que notre Isabelle, veuve de Jean-Sans-Terre, persista, même après son second mariage avec Hugues de Lusignan, à se dire reine d'Angleterre. Elle avait son sceau et sa cour.

 

 

33

 

quas idem episcopus habebat contra nos, ad suam voluntatem ordinaret, promittentes eidem nos in omnibus alte et basse dictum et ordinacionem ipsius recepturos, ac fide bona el inviolabiliter servaturos. Idem vero episcopus dictum et ordinacionem suam protulit in hunc modum quod ego, comes Engolismensis et successores mei, qui pro tempore fuerint, sibi et successoribus suis homagium liggium pro castro et honore Montiniaci, sive ego ipse tenerem immediate in meo dominio, sive alius teneret a me, faceremus; item quod facerem sibi planum homagium pro feudo quod vicecomitale dicitur, quod comes tenet et predecessores mei tenuerunt, ita tamen quod si vicecomes Lemovicensis (1) vellet mihi aut meis successoribus movere questionem super hoc, ego et successores mei Engolismenses episcopi judicium subiremus. Dixit et idem episcopus et injunxit nobis quod nos daremus eidem nostras patentes litteras quibus confiteremur nullum jus habere in sazicionem domorum et rerum episcopalium, episcopatu vacante, et quod id quod fecimus post mortem bone memorie Johannis predecessoris sui fuit in injuria Ecclesie acceptatum, recognoscens tamen sibi de dampnis et injuria dicte sazine ad voluntatem suam plenarie satisfaceremus. Item dixit et ordinavit quod domus sue et furni Tolvere et Engolisme haberent perpetuo in foresta de Ramegos calfagium suum, et quod comes Engolismensis qui pro tempore fuerit nullo ingenio faceret quo minus dicta domus et furni possent invenire et habere suum calfagium in foresta nominata, addens quod si dominus de Pranziaco de dicta conqueretur foresta quod nos, coram Engolismensi episcopo, juri super hoc pareremus. Dixit etiam quod per totam aquam Tolvere (2), a ponte ville inferius usque ad Karantonam, piscari facerent jure suo ipse episcopus el sui successores, cum duabus navibus et duobus retibus tantum quociens et quando vellent, excepto tempore

(1) V. iv. Castrum de Rupe Fulcaudi et xv, Homagium vicecomitum.

(2) V. xx. Varia. Super jure piscandi.

 

34

quod est inter festum sancti Andree et purificacionis Beate Marie, ita tamen quod in illo temporis spacio, a ponte ville Tolvere usque ad quandam populum que est subtus Magnacum prope ortum Pacaudi et, ab oppositis, ex altera rippa est portus qui vulgariter appellatur Maignha, piscabuntur. Comes tamen infra illud spacium ibidem non piscabitur, nec piscari faciet, sed tunc piscabitur in tota alia aqua. Verumtamen illo tempore quo comes supra pontem ville Tolvere piscabitur, episcopi piscabuntur. Dixit eciam et voluit quod super quinque sextariatis terre que sunt versus Nanclars et que quondam fuerunt cujusdam forestarii qui Dalmestina vocabatur, crederetur litteris comitis Ademari. Item de feudo de Paizai (1), cum pertinenciis suis, quod tenet dominus de Ruffiaco et de feudo de Escorchavielha, cuin pertinenciis suis, quod tenet Iterius de Villaboen, et de feudo de Fano, cum pertinenciis suis quod tenet Seguinus de Fano et quod Alo Montis Maurelli ab ipso episcopo avoabat, et de feudo quod Rudellus de Esbaudiment, et fratres sui, et li Tizonenc, et domina Arsendis de Marciaco tenent in parrochia de Champnerio et de Roella, statuit et ordinavit ut nos dictos feodotarios requireremus et rogaremus bona fide ac eciam preciperemus eisdem ut unusquisque corum de feodo suo juratus, a quo tenet et habet, diceret veritatem, et quod ipsorum juratorum dicto fides sine calumpnia haberetur, volens quod illa que nos de predicto feudo de Paizai abbacie de Valenciis contuleramus, eadem abbacia, quantum ad ipsum pertinebat, retineret et pacifice possideret. Addidit insuper quod nos ad requisicionem ipsius predictos feodotarios bona fide vocaremus, et eorum juramenta et dicta aut per nos aut per alios audiremus. Tamen de Iterio de Villaboen dixit ita quod si infra biennium pax non esset reformata inter nos et ipsum Iterium, ex tunc juramenta militum ejusdem feodi de Escorchavielha reciperentur et eorum dictis cre­deretur. Item dixit et precepit nobis quod castrum Roche

(1) V. xiv. Castellania de Roffiaco.

 

35

Chandrici, cum pertinenciis suis et juribus omnibus, sibi redderemus paciffice et quiete et quod Helie Tizonis et parcionariis suis juratis crederetur de domibus Engolisme quas ipsi ab episcopo avoabant. De alta vero justicia de Diraco ita statuit quod attestaciones super hoc recepte quas habebat abbas de Corona aperirentur, et quod idem abbas, secundum eas, questionem illam de prudencium et juris peritorum consilio terminaret. Ceterum de domo de Paleto et. questionibus aliis aut querelis quas contra nos tunc habebat, ac de jure quod in domibus de Pagina nos habere dicebamus et de aliis querelis et, questionibus quas nos habebamus contra ipsum, dixit et.ordinavit quod ad requisicionem suam de questionibus suis et ad requisicionem nostram de Pagina et questionibus nostris fieret, sine strepitu judicii et de plano, diligens inquisicio bona fide per tres viros discretos, unum videlicet ab episcopo electum, et a nobis alium, et tercium communem, Guillelmum abbatem de Corona, ita quod illorum trium vel duorum amicabilis composicio sive judicium a partibus sine contradictione reciperetur. Insuper addidit et precepit quod pro injuria sibi et suis a nobis, regina, irrogata, exceptis aliis emendis pluribus que hic non tanguntur, assignaremus redditus ad tenendum duos cereos qui arderent in perpetuum ad matutinas, et ad magnam missam, etad vesperas in ecclesia cathedrali. Nos vero omnia supradicta universa et singula approbantes ac de ea gratanter et sponte recipientes, promisimus quod contra ea vel eorum aliquid nullatenus veniremus, et quod ea et corum quodlibet bona fide adimpleremus, confidentes nos nullum jus habere in saisitione domorum aut rerum episcopalium, sede vacante, et quod illud quod aliquando fecimus fuit in injuriam Ecclesie attemptatum. Ceterum, ego, comes, feci eidem episcopo duo homagia supradicta in ecclesia cathedrali, atque reddidimus ipsi pacifice et quiete dictum castrum de Rocha Chanderici, cum pertinenciis suis et juribus universis, volentes ut ipse et ejus successores habeant in dicta foresta calfagium supra dictum et pisca-

 

36

turam in aqua Tolvere, sicut superius est narratum. In quorum omnium singulorum et universorum probacionem et veritatem affirmandam eidem domino epis­copo presentem paginam dedimus sigillorum nostrorum munimine roboratam. Tamen, nos, regina, quia sigillum quod consuevimus habere non habenus, reverendi patris P., Dei gracia Xanctonensis episcopi, et venerabilis Willelmi, abbatis de Corona, sigilla in supplemento supradicti sigilli, cum alio sigillo nostro parvo, quo utebamur, apponi fecimus in plenioris testimonium veritatis. Actum et datum anno Domini M° CC° XL° secundo, in crastino sancti Mathei apostoli (1). Nos vero presdicta conscribi fecimus et sigilli nostri sigillari, apud Engolismam, die lune post festum beate Lucie, anno Domini M° CC° XL° tercio (2).

Non obstante dicta redicione castri episcopo facia, extant littere homagii facti eidem episcopo per Guillelmum de Rocha, militem, dominum dicti loci, anno M° C° XLIII° et se sequitur etc. Patet in sequenti copia.

Homagium Rupis Chanderici (3).

Guillelmus, dominus de Rocha Chanderici, miles, omnibus presentes litteras inspecturis, salutem et veritati testimonium perhibere. Presentes noverint et futuri me fecisse homagium ligium super omnes dominos, domino meo R. Dei gracia Engolismensi episcopo, pro castro de Rocha Chanderici et pro hiis que teneo et habeo, aut tenentur et habentur a me in dicto castro et in tota castellamia ejusdem castri, et quod ego debeo portare episcopum Engolismensem, creatum de novo, per primum dextrum pedem cathedre qua portatur, et debeo, quandocumque et quocienscumque volet et petet, eidem domino meo episcopo reddere dic-

(1) 22 sept. 1242.

(2) 14 déc. 1243.

(3) V. Castrum de Ruppe Chanderici.

 

37

tum castrum, et quod ipsum sibi non vetabo, neque iratus, neque pactatus. Ipse vero tenebit illud et servabit ad suas expensas proprias, non ad meas. Verumptamen idem dominus meus debet et potest, si voluerit, tenere dictum castrum, annis singulis, duobus mensibus, augusto videlicet et septembri, cum moderata familia, secundum quod tempus pacis vel guerre requiret, in racionabilibus expensis meis, et familia que ponetur ibi se bona omnia et jura mea, salvis expensis suis convenientibus, mihi fideliter reservare. Item captos dicti episcopi ad ipsorum expensas debeo custodire, et forsan ob culpam vel defectum meum aut custodum, ipsi evaserint, debeo dampna et expensas, si eos qui evaserint non possum reddere, domino episcopo ressarcire. In quorum universorum et singulorum noticiam has pa­tentes litteras dicto domino meo dedi, sigillo meo et venerabilis Willelmi, abbatis de Corona, sigillo sigillatas. Datum V° idus Augusti apud Castrum Novum, anno Domini M° CC° XL° tercio.

Robbertus Dei gracia episcopus Engolismensis, et Robbertus, dominus Montis Berulphi, et Robbertus, filius ejus primogenitus (1), omnibus Chisti fidelibus salutem in Domino sempiternam. Noverint universi quod concordatum et ordinatum fuit inter nos, predictum episcopum, ex una parte, et nos R., patrem, et R., filium ejus, predictos, ex altera, quod si forestam mei predicti R., domini Montis Berulphi, de Gueysserencha, sitam in Engolismensi dyocesi, tempore composicionis hujus in ulla parrochia existentem, contigerit exstirpari, cultores ipsius foreste de omni blado et legumine, vino, lino, canabe et lana quintam decimam tantum pro decima solvant nobis, episcopo supradicto, et successoribus supradictis; de nabinis vero, oleribus, porcis, oysillis et nutrimentis animalium et de ipsis focis, solvant nobis, episcopo predicto, et nostris successoribus, annuatim, de

(1) V. vi. Castrum de Monte Berulphi.

 

38

unoquoque foco, seu de singulis focis, pro decima, unam gallinam tantum. Nos vero, episcopus predictus; pro nobis et suecessoribus nostris jus parrochiale dare promittimus illi ecclesie de circumvicinis quam dictus dominus Montis Berulphi dixerit eligendam, dum tamen collacio ipsius ecclesie ad nos pertineat immediate. Promittimus insuper nos dictus episco­pus et nos R. predictus, dominus Montis Berulphi, pro nobis et suecessoribus nostris, supiadictis cultoribus, sub predicto modo decimacionis, plenum per nos et successores nostros contra quemlibet inpetitorem facere, secundum jus, garimentum, bona fide in omnibus observanda. Datum apud Engolismam, die lune ante letare Jherusalem, anno Domini M° CC° LX° tercio.

Prior de Monte Berulphi debet VII sextaria bladi, ad mensuram Montis Berulphi, scilicet medietatem frumenti et medietatem siliginis reddenda capellano Sancti Mauricii de Monte Berulphi ; episcopus vero dua sextaria frumenti et duo sextaria siliginis ad eandem mensuram, ex gracia et liberalitate, et hec reddentur capellano. annuatim, tempore messium, in loco in quo dictadecima colligetur et excacietur. De hiis extant littere sigillis parcium sigillate.

Nota quod sequencia beneficia, anno Domini M° CCC° XXVIII, solverunt domino Ayquelino vocandis advenciis (1): summa fuit Ve VI librarum. Item eodem anno solverunt synodos et paratas (2) : summa fuit XXXII librarum. Item, anno sequenti decimas antiquas : summa fuit M. LXVIII librarum. Item, anno sequenti, episcopo, pro casamento : summa fuit VIIe XXVIII librarum. Item, anno sequenti, solverunt... Summa, fuit...

Vicus Sancti Johannis Engolismensis XIII solidos. Archipresbyteratus noster debet esse primus.

Sanctus Eparchius in suburbio Engolismensi debet pro­curare II solidos. Nota quod debet pro abbatia, tres. Item pro

(1) Pour vendis.

(2)V. Varia, versus finem.

 

39

prioratu de Gorcilla sibi annexato, duas partes procuracionis. Item et pro prioratu de Narciaco, eciam annexato medietatem procuracionis. Beatus Amancius de Buxia, promonasterio, procuracionem. Item pro Chosiaco, unam. Ita confitebantur isti domino abbates in papiru fado tempore beati Urbani Vti (1). Abbas de Corona debet, II grosses pro duabus speciis (2) terrarum sitarum prope reclusagium de Marthonio, in mutacione dominorum. Item, du novo, debet X solidos annuatim pro rebus acquisitis a domino de Fano, in castellania nostre Rupis sancti Petri, que solet dici Rupis Chanderici.

Helias Reginaldi, parrochianus de Lodosio, cum parcionariis, debet V solidos et I gallinam in festo Nativatis Domini et V solidos in festo Pentecostes.

Priorissa de Crielaco debet I marbotinum de achaptamento in mutacione dominorum. Solvit domino Ayquilino, episcopo Engolismensi, racione dicti loci el perlinenciarum ejusdem. Abbas Cellefroini debet unum luronensem grossem, in mutacionem abbatis, domino episcopo Engolismensi.

Item prior Montis Berulphi debet annuatim, in synodo hyemali, V solidos, in mutacione episcopi, V solidos, in mutacione prioris etiam, V solidos, et licet exemptus, quod clarum in hoc non exstat bonus tytulus.

Item prior de Licheriis debet annuatim, eciam in synodo hyemali, racione prioratus, V solidos. Exstat tytulus.

Item prior de Roella debet annuatim, eciam in synodo hyemali, XII denarios. Exstat tytulus.

Item prior, sive rector de Brenaco, Pictaviensis dyoecsis, debet annuatim, in octava Pasche, sexaginta solidos turonenses suis periculis apportatos. Exstat bonus tytulus.

Item prior de Castellaro LX solidos. Scilicet exstat littera pro terris de las Syorac (?).

(1) Acte pontifical d'Urbain V qui avait appartenu à l'ordre béné­dictin.

(2) Pour peciis.

 

40

Copia littere creacionis decanatus et jurisdictionis Engolisme.

Guillermus, Dei gracia Burdigalensis archiepiscopus, Petrus, decanus Xanctonensis, et magister G., prior de Roiano, Guillelmo, divina providencia episcopo (1), et capitulo Engolismensi , in perpetuum. Cum de preficiendo in ecclesia vestra decano, sub certa forma mandatum ad nos sedis apostolice descendisset, universis vestrum et singulis die ad hoc statuta, coram nobis in vestro capitulo congregatis, vos, domine episcope, cum archidiacono, thesaurario, cantore, sacrista.et sex aliis, metuentes vobis et dignitatibus vestris prejudicium in posterum generari, peticioni a pluribus de capitulo facte de magistro Ameneo in decanum preficiendo, penitentibus in primis, postmodum operante illo qui facit utraque unum, ut janua discordie que videbatur aperta inter partes, videlicet personas et alios de capitulo, perliempniter clauderetur, universi et singuli disposicioni nostre in omnibus et per omnia dissensiones super thesauraria, cantoria et magistri colatu, et vota vestra sub corporalis juramenti vinculo contulistis. Sic igitur magistro Amaneo de communi consensu capituli, rite coram nobis electo, et a vobis, domine epis­cope, postmodum confirmato, de consensu vestri et capi­tuli, necnon et de prudencium virorum consilio, statuimus et sic providimus in vestra ecclesia perempniter observandum, videlicet quod capitulum perpetuo, absque pontifice, decanum libere eliget, et electus a capitulo episcopo presentabitur, et episcopus confirmabit electum, nisi persone electe, vel electioni obviaret aliquis de canonicis institutis. Dotavimus insuper decanatum de communi consensu omnium, in hunc modum : percipiet enim decanus duas prebendas canonicales et dimidiam integre et de communitate, per annos singulos, decem libras, donec ecclesia de Flayac vacare contigerit, qua

(1) Guillaume III Testaud.

 

41

vacante et in proprietate decanatus conversa, a prestacione decem librarum communitas fiet immunis. Percipiet insuper medietatem terre deu Mayne que ad capitulum dinoscitur pertinere. Decanus siquidem confirmatus, in urbe et in suburbiis, in causis tractandis, jurisdictionem plenam habebit, salva episcopali jurisdiccione ; preterea in hominibus capituli,et injuriis sibi factis, et terris propriis jurisdictionem plenam habebit ubicumque causam tractare voluerit, et decanus poterit vocare quoslibet qui sunt in episcopatu ad civitatem et suburbia et ibidem audire causas et terminare et punire pena canonica contumaces. Extra tamen civitatem vel suburbia non cognoscet, salva tamen jurisdiccione epis­copali, quia de eis poterit cognoscere, eciam presente decano. Preterea eciam statutum fuit quod in omnibus primum locum post episcopum obtineat decanus, homagia universa fidelitatis que ad capitulum pertinent fient decano, et acaptamenta erunt ejusdem. Sigillum sacrista per manum decani habebit, jurans quod nichil, sine consensu decani et majoris partis capituli, sigillabit. Decanus etenim habebit primas domos vacantes quas sibi viderit competentes, nisi fuerint domus que possidentur nomine dignitatis. Si episcopus aliquilibet de urbe vel subur­biis, sive de toto episcopatu, diem in civitate assignaverit, in absencia ejus, decanus de causis illis cognoscet, nisi episcopus aliquas de extrinsecis aliquando alii duxerit delegare. Matrimoniales causas audiet decanus in civitate et suburbiis, si archidiaconus consuevit audire, episcopo siquidem, in urbe et suburbio et in toto epis­copatu jurisdictio sua et jus suum atque choercio salva manent. In compensacionem vero hujusmodi jurisdictionis quam archidiaconus in urbe et suburbiis habere consueverat dimidiam prebendam perpetuo percipiet, nec aliquam de cetero habebit jurisdictionem ibidem ; set si aliquibus de episcopatu in urbem diem statuat, idem archidiaconus, ibidem de causis illis, si voluerit, cognoscet. Porro capitulum absque pontifice, in instituendis canonicis et prebendis ordinandis, vel episcopus

 

42

 

absque capitulo nil poterit ordinare. In vicariis seu balliis assignandis episcopus cum capitulo, si voluerit, intersit, salvo in omnibus jure suo. Episcopus autem archidiaconatum, thesaurariam, cantoriam et dignitatem magistricolatus solus, libere et perhempniter ordinabit. Decanus vero primum stallum in choro, a dextris, post mortem Gardradi, archidiaconi, vel translacionem, habebit, in quo postquam fuerit electus et postmodum confirmatus per manum cantoris debet sollempniter installari. Possessiones eciam omnes et alia jura, quas epis copus et archidiaconus et alie persone dignitales habentes possident integre et perhempniter retinebunt quibus jura sua in integrum reservamus, premissis omnibus in suo robore durantibus. Questiones eciam omnes quas habebat capitulum contra episcopum et alias parvas dignitates habentes omnino remisse sunt et sopite. Ad hoc universis vestrum et singulis, auctoritate sedis apostolice quam in disposicione ista de consensu singulorum et omnium specialiter retinuimus, et expresse precipimus, in virtute et debito prestiti juramenti, ut si forte quicumque sue salutis immemor et quietis Ecclesie perturbator, contra episcopum vel quemlibet de Ecclesia hujusmodi occasione statuli vel contra ipsum statutum niteretur aliquid machinari, omnes et singuli contra ipsum, tan quam excommunicatum et perjurum, bona fide se sta­tuant servaturos et perenniter defensuros. Omnibus autem statutum istud bona fide servantibus sit pax hic et in evum. Actum est hoc publice in refectorio ecclesie nostre, Incarnati Verbi anno M° CC° XIII°, mense novembris. Assisterunt autem, cum fieret hec disposicio, unum nobiscum episcopus W., ipse magister Amaneus, novus decanus ; G. archidiaconus ; G. thesaurarius ; G. cantor ; He. sacrista ; G. Xanctonensis archidiaconus ; Ar. de Sancto Johanne ; He. de Grecia ; J. Marelli et J., nepos suus ; Hel. de Fenestra ; R. Vigier. penitensarius ; He. de Marinhac (?) ; Iterius Jacob ; G. Roberti ; Audoynus ; Baudranus ; Alveus ; Ar. Sestar ; W. de Marcheno (?) ; J. Guiot ; J. Gayd (?) ; W. Ranul[fi] ; Jordanus ; L. de

 

43

 

Melle ; P. de Pro... ; G. de Valle Brunelli ; de Senen... (?) ; de Chala (?) ; Ayco... (?) ; Audoinus (?) ; W. Rossius (?) ; Matheus ; J. Morelli ; Brun.

Hoc anno Domini millesimo quadragintesimo quinto, in die sancti Luce ecangeliste, calculavimus quod sunt anni quod fuit creatus IVXX et XII.

Notandum quod hanc creacionem decanatus factam tempore Guillelmi, episcopi, in capitulo, hora facta fuit quod numquam ex post fuit pax inter episcopos et decanos. Reperitur eciam supradictus Guillelmus, cum Gardrado, archidiacono supradicto, Ameneo, primo decano et capilulo, anno Domini M° CC° XIIII°, colaciones ad quas presentabant dedisse et concessisse pleno jure constat Charmens, Julhiac, Gartiers, Bossoczo, Bellus Locus, Vossen,...bles, Espaniacum, Sanctus Michael de Inter Aquas, Podium Regale, Manla Sanctus Gradulphus, Fonclaras, Castrum Renaldi, Montinhacum, Agenac, Merinhac, que (?) parrochie (?) debent procuraciones... tenebantur.

Notandum quod hunc librum vocamus librum feodorum. Notandum eciam quod quidam maledicti nobiles, dyaboli satellites, Deum et sanctam Eeclesiam odientes, adinvenerunt de feodis distinccionem, quod quidam dicunt esse nobilitatis; sicut sunt que ipsis debentur, racione quorum feodotarii sui tenentur ipsis in certis serviciis et omnibus, et cum venduntur, debetur operis quintus denariorum, etc. Alia dicunt esse feoda devocionis, cujusmodi .dicunt esse feoda Ecelesie, propter quod, ut dicunt, ad nullum servicium, ad nullum deverium ipsi ecclesie tenentur. O vir ecelesiastice, istam dyabolicam distinccionem Ecclesie multum prejudiciabilem satage impugnare.

SUPER PREMINENCIAM EPISCOPI ENGOLISMENSIS INTER ALIOS SUFFRAGANEOS PROVINCIE BURDEGALENSIS EXTAT LITTERA CUJUS TENOR TALIS.

Universis presentes litteras inspecturis, Helias, miseracione divina archiepiscopus Burdegalensis, salutem in

 

44

 

Domino et fidem presentibus adhibere. Noveritis quod, die dato infrascripto, in ecclesia cathedrali Petragoricensi, coram nobis in pontifficali existentibus, una cum suffraganeis nostris de prelatis aliis, pro nostro provinciali consilio, Deo previo, cellebrando in illi more solito, congregatis, orta questionis seu controversie, materia inter venerabilem patrem in Christo Heliam, Dei gracia episcopum Engolismensem, dicentem et asserentem se primum immediate in suo ordine dextre partis nostre debere sedere ac nobis assistere per suos predecessores bone memorie Engolismenses episcopos, quibus predecessoribus... judicatum Burdegalensium archiepiscoporum extitit fieri consuetum. ex parte una et venerabilem patrem in Christo Petrum, eadem gracia episcopum Petrogoricensem, contrarium asserentem et dicentem se in promocione sua, ac suam ecclesiam Petrogoricensem esse antiquiores ipso episcopo et ecclesia Engolismensi, et proinde fore primo et immediate preferendum in sede dextre partis predicte, ex alia parte, dicto vero episcopo Engolismensi quo ad ecclesiam suam predictam contrarium asserente. Est sciendum quod nos partes ipsas ad concordiam provocantes, cum nondum simus informati de premissis juxta juris communis disposicionem, ordinavimus ut, sine prejudicio possessionis ac proprietatis idem episcopus Petrogoricensis, qui priusquam dictus episcopus Engolismensis in pontificali dignitate promotus extitit, hac vice in presenti consilio primo et immediate ad dexteram partem nostram sedeat et nobis assistat. Et ibidem partes predicte protestate fuerunt expresse quod per hujusmodi ordinacionem seu actum eis aut eorum ecclesiis predictis nullum prejudicium generatur aut de novo jus aliquod adquiratur, quam protestacionem nos admisimus de voluntate et assensu parcium predictarum. In quorum testimonium nos archiepiscopus supradictus presentes litteras dicto epicopo Engolismensi petenti et requirenti fieri fecimus et sigilli nostri apposicione muniri. Datum et actum in ecclesia Petrogoricensi predicta die lune post festum

 

45

 

Beati Martini yemalis (1), anno Domini Mo CCCo sexagesimo quinto.

Il y a jugement contraire donné à Bordeaux, l’an 1511, au proffit de Pan de Moriac, vicaire général de Mr l'évesque d'Angoulesme, extat litera recte signata et sigillata et fut dit que Mr l'évesque d'Angoulesme précéderait tous les suffragans. En l’inventaire des tiltres fait par moi Jean Mesneau, doyen de l'église d'Angoulesme, l’année 1614.

Notandum in carta monasterii de Borneto (2) hanc clausualam continentem et de data, credo, anno incarnacionis Dominici M° C° XXV°, sedente Honorio secundo, florente Geraldo, episcopo Engolismensi, Sancte Romane Ecclesie legato. Et ut diligenciori cura monasterium ipsum de Borneto ab Engolismensi episcopo foveatur et tueatur, dilectus filius noster Willelmus ejusdem monasterii abbas, cum consilio fratrum suorum, mihi Geraldo, Engolismensi episcopo, meisque successoribus episcopis, censsum quartam partem libre incenssi, singulis annis reddedam imposuit. Hoc ibi quia quasi juris veteris, quod ubi non solvitur, ergo ipsum monasterium non foveatur nec tueatur.

P. Bernardi non fecit homagium. Item nec homines domini P. Peyroti, canonici Engolismensis. Dominus Geraldus Tartarie, rector de Pena diocesis Petragorensis. Inquiratur de decima sancti Germani et de redditu de Leymonia, in parrochia de Grassaco, que tenet P. Aymes, parrochianus de Grassaco, que quondam solebat tenere Johannes de Brolio de Marthonio.

Anno Domini M° CCC° septuagesimo quarto, die lune, in festo Beati Leodegarii, secundo die mensis octobris, venerabilis et discretus vir, dominas Guillelmus Baronis, cantor ecclesie Engolismensis, fecit homagium ligium domino Helie, episcopo Engolismensi, in propria camera sua de Varno, et promisit obedienciam, juramento ab ipso prestito, pro rebus que pertinent ad cantoriam ecclesie Engolismensis, prout

(1) 17 nov.

(2) Vid. supra, p. 21.

 

46

predecessores sui facere consueverunt, presentibus domino P. de Malomonte, capella.no de Dionisio (1), domino Helia de Costa, rectore ecclesie de Hanaco. Quinti sunt anni VIxx et XI.

Die mercurii post festum Beati Michaelis, anno Domini M° CCC° LXXIIII° (2), Alanus de Insula, domicellus, vir seu maritus Ysabellis de Manleu, domine de Rupe Eyraudi, fecit duo homagia, videlicet unum ligium pro maynamento de Rupe Eyraudi (3), cum juribus et pertinenciis suis, prout in libro feodorum continetur, quod homagium fecit pro dicta uxore sua et nomine et racione ipsius, quod homagium est cum achaptamento unius marbotini auri. Item aliud homagium quod predecessores dicte domine solebant facere domine de Rupe Chanderici pro rebus que sub dicto homagio continentur. Presentibus domino Geraldo de Dompnio, milite, P., domino de Roffiaco, Petro de Sandeco, domicello, et pluribus aliis.

Nota quod archipresbyter de Pillaco, Petragorencis diocesis, debet singulis episcopis Engolismensibus unum marbotinum auri ponderis III denariorum, valencium XXX solidos.

Quedam clausula extracta de privilegio a sede apostolica monasterio Nantolii concesso, virtute cujus abbas et conventus dicti monasterii asserunt se et omnia membra sua a prestacione prehenniter exemptos ; cujus clausule tenor sequitur in hec verba : vos dictumque monasterium ac personas degentes in ipso, cum omnibus membris suis, ab omni jurisdictione et dyocesana lege, potestate ac dominio tam episcopi Pictaviensis quam cujuslibet alterius ordinarii totaliter et perpetuo auctoritate apostolica eximentes, ita quod nec idem episcopus nec quivis alius ordinarius vos, monasterium, personas et membra predicta, quacumque racione, jurisdictione suspendere vel excommunicare valeant, aut alio quo-

(1) S. Denis de Vars.

(2) 2 oct. 1374.

(3) V. VIII. CASTRUM DE RUPPE CHANDERICI.

 

47

cumque modo ad vos ac monasterium, personas et membra prefata, proprietatem vel jurisdictionem aliquam exercere, et si forte contra factum fuerit vel presumptum ipso facto sit irritum et vanum.

Super exemptionem capituli Engolismensis, nota, quod sequitur : Johannes, episcopus, servus serorum Dei. Narrata, electione et... de Ayquelino in episcopum Engolimensem et ipsius electionis et... examinacione per tres cardi­nales facta, electionem confirmamus teque predicte Engolismensis ecclesie in episcopum preficimus, et pastoralem curam et administracionem ipsius tibi tam in spiritualibus quam temporalibus plenarie commictendo, et omnem deffectum supplec[tando]...ptatis, et sibi munus consecrationis per... concludit, que certa firmitati tue per apostolicam[auctoritatem]... quatenus ad predictam Engolismensem ecclesiam cum gracia nostre benedictionis, sic ipsius curam et administra­cionem, diligenter avercias... prosequare gregem diuciuz in eam tibi creditam.

Anno Domini millesimo quadringentesimo, die septima mensis octobris, vidimus nos, Guillelmus, Engolismensis episcopus, duas litteras predecessorum nostrorum... abbates de Bourneto tenentur (1) in mutacionibus ipsorum episcoporum... unum turonem argenti valentem tresdecim turonenses pro achaptamento... decimarum per ipsos abbates acquisitarum... erat decretum domini archiepiscopi, quibus die et

anno... abbas de Bourneto solvit nobis viginti denarios

monete turronensis, presentibus ve[nerabilibus viris] Arnaldo de Ruppe, scolastico et canonico Engolismensi ; Petro, canonico de Blanziaco, et Symone Gracioso, notario publico.

(1) Vid. supra, p. 45.

 

48

HOMAGIA DOMINI EPISCOPI EnGOLISMENSIS.

P°, de Engolisma.

S°, de Montinhiaco.

T°, de Marciliaco.

Quarto, de Rupe Fulcaudi.

Quinto, de Martonio.

VI°, de Monte Berulphi.

VII°, de Blanziaco.

VI1I°, de Rupe Chanderici.

IX°, de Monte Maurelli.

X°, de Villaboe.

XI°, de Castro Novo.

XII°, de Jumhiaco ; de Dei villa.

XIII°, de Mastacio.

XIV°, de Roffiaco.

XV°, de homagio vicecomitali Lemovicensi.

XVI°, de Marolio, de Chalesio.

XVII°, de feodo Agnetis, filie domini Fulcaudi de Marciaco, militis, et domini Bertrandi de Ciconiis.

XVIII°, feoda adquisita a domino Fulcherio de Villa­boe et ejus filia.

XVIIII°, de conventionibus domini de Valencia.

Secundum quod invenitur in veteri regstro, quod dominus Engolismensis episcopus, in nova creacione sua, accedit post ad civitatem Engolismensem, dominus du Ruppe Chanderici debet cum portare per primum dextrum pedem cathedre ; dominus de Ruppe Fulcaudi per primum pedem sinistrum; dominus Montis Maurelli per ultimum pedem dextrum ; dominus Montis Berulphi per ultimum pedem sinistrum (1).

(1) V. xx. Varia, versus tinem.

 

49

LIBER FEODORUM.

IN NOMINE DOMINI. AMEN. INCIPIT LIBER FEODORUM.

Anno Domini M° CC° LXX° tercio, die veneris ante festum Beati Luche evangeliste (1), fuit electus in episcopum Engolismensem concorditer dominus Guillelmus de Blavia et confirmatus Burdigale, sede Burdigalensi vacante, die mercurii post festum sancti Severini (2), et dominica in crastinum sancti Hylarii (3), consecratus apud Condomium Agenensis dyocesis, auctoritate ecclesie Burdigalensis vaccantis, per dominum Arn., Agenensem episcopum, assistentibus sibi dominis P. Adurensi et P. Coseranensi episcopis, suffraganeis ecclesie Auxitane, ad hoc rogatis, cum tam Burdigalensis ecclesia quam omnes alie cathedrales ecclesie ipsius provincie tunc vaccarent, preter Petragorensem, cujus episcopus, scilicet dominus Helias Peleti, tunc erat in curia Romana. Item fuit dictus dominus Guillelmus Engolismensis episcopus intronisatus, et celebravit missam suam sollempnem apud Engolismam, dominica in crastinun Sancte Scolastice (4).

(1)  13 oct. 1273.

(2)  25 oct.

(3)  15 janv. 1274.

(4)  11 févr. 1274.

 

50

 

I. Castellania de Engolisma Homagia facta domino Guillelmo de Blavia, episcopo Engolismensi, supradicto ab hiis qui morantur in civitate engolismensi et infra metas castellanie.

Dominus Aymericus, decanus Engolismcnsis, promisit obedienciam et reverenciam et fecit homagium ligium domino Guillelmo, episcopo Engolismensi, pro hiis que habet racione decanatus, in ultimo recessu suo ad curiam, presentibus magistris Rampnulto Andree, P Fulcherii, Rampnulto de Insula, P. Peyroti, Aymerico, cantore, canonicis Engolismensibus, et magistro P. de Bello Loco, Odoyno Martini, Presbyteris, Guillelmo de Bardonello, clerico. Actum apud Asnerias in crastinum Sancti Mar­tini hyemalis, anno Domini M° CC° LXX° tercio.

In crastinum sequenlis festi sancte Eulalie, Aymericus de Mala Morte, cantor Engolismensis, fecit homagium ligium apud Champnerium, in aula nova, dicto domino Guillelmo, episcopo, et promisit obedienciam, juramento super hiis prestito, pro hiis que pertinent ad cantoriam, presentibus magistro Rampnulto Andree, Odoyno Martini, Guillelmo de Bardonello, dominis Guillelmo de Brolio et Geraldo de Dompnio, militibus, et pluribus aliis.

Dominus Seguinus de Julhaco, scolasticus Engolis­mensis, cui idem episcopus scolastriam contulerat, pro­misit obedienciam et fecit homagium ligium, prestito super hiis juramento, dicto domino Guillelmo, episcopo, pro hiis que pertinent ad scolastriam, in octabis Purifficacionis Beate Marie, anno eodem, apud Moledam, in camera inferiori, presentibus magistris Ramnulfo Andree Guillelmo Prepositi, Guillelmo de Blavia, canonicis Engolismensibus, magistris Odoyno, P. Fabri, Guillelmo de Bardonello, P. de Ranconia, Helia Baconis, presbyteris et pluribus aliis.

Anno Domini M° CC° Septuagesimo quarto, in prima septimana februarii, magister Thomas, archidiaconus Engolismensis. promisit obdienciam et fecit homagium

 

51

ligium, prestito super hiis juramento, dicto domino Guillelmo, episcopo, apud Moledam, in claustro juxta ecclesiam, quando idem episcopus recepit eundem archidiaconum, pro hiis que pertinent ad archidiaconatum, presentibus Aymerico, cantore ; magistris Rampnulto Andree, P. Fulcherii, Arnaldo de Valetis, R. de Insula, Gauffrido de Ruppella, P. Peyroti, Guillelmo Prepositi, canonicis Engolismensibus, Guillelmo de Bardonello, R. Goumandi, Guillelmo de Soellis, P. Fabri et tota familia ipsius episcopi et magna multitudine aliorum.

Anno Domini M° CC° LXX° quinto, mense septembri, magister Geraldus de Javarlhac fuit confirmatus in decanum Engolismensem auctoritate dicti domini episcopi, in palacio episcopi, apud Engolismam, et postmodum fecit homagium ligium et promisit obedienciam et reverenciam, prestito super hiis juramento, dicto domino episcopo, pro hiis que spectant ad decanatum, apud Var num, in prato capellanie, flexis genibus, presentibus magistris R. Andree, Robberto de BelloLoco, P. Fulcherii, Guillelmo de Argencia, P. Peyroti, canonicis Engolismensibus, et Odoyno Martini, R. Goumandi, Guillelmo de Bardonnello, Guillelmo de Soellis, Guillelmo Blanc, vicario de Varno, Hugone Groulier, presbytero, magistro P. de Borno et pluribus aliis.

Post mortem Seguini de Julhiaco, scolastici Engolismensis, dictus dominus Guillelmus, episcopus, contulit scolastriam magistro P. de Pabeux qui, promissa sibi obediencia et reverencia, fecit ei homagium ligium, prestito juramento fidelitatis, pro scolastria et hiis que pertinent ad eam.

Post mortem magistri Thome, predicti archidiaconi Engolismensis, contulit dictus dominus episcopus archidiaconatum Engolismensem, prout dictus Thomas eum habuerat, Fulconi de Ruppe, canonico Engolismensi, apud Engolismam, in camera episcopi picta ; qui archidiaconus, promissa episcopo obediencia et reverencia, fecit ei hoinagium ligium et juramentum fidelitatis pro archidiaconatu et pertinenciis. Actum in festo omnium

 

52

 

sanctorum, anno Domini M° CC° octogesimo septimo, presentibus dominis Gauffrido de Ruppe et Guillelmo de Dompnio canonicis Xanctonensibus ; R. Goumandi et Guillelmo de Blavia, canonicis Engolismensibus; Geraldo de Dompnio, milite; Helia de Lubatut, presbytero; Robberto de Linhaco, valeto ; tota familia episcopi et quampluribus aliis.

Magisler Helias de Malo Monte, provisus in decanum Engolismensem auctoritate domini Johannis (1) titulo sancte Cecilie presbyteri cardinalis, quondam Apostolice Sedis legati in Francia, presente capitulo Engolismensi, fecit homagium ligium, eum juramento fidelitatis, domino Guillelmo, episcopo Engolismensi, pro temporalitate dicti decanatus ac juribus eum pertinenciis ipsius, VI° kalendas januarii anno Domini M° CC° nonagesimo III°. Extat publicum instrumentum.

Post amocionem dicti Helie de Malo Monte a decanatu per Sedem Apostolicam, et magistro Henrrico Maschaudi, facto decano Engolismensi auctoritate ejusdem Sedis, idem Henricus, absens in Curia Homana, fecit dictum homagium et fidelitatem per dominum Stephanum, fratrem suum, capellanum de Fromentallo, habentem ad boc speciale mandatum.

Post mortem dicti magistri Henrrici, magister Johannes de Layo, factus decanus Engolismensis auctoritate Sedis Apostolice, fecit dictum homagium eidem domino Guil­lelmo et fidelitatem (2).

[Anno Domini M° CCC° vicesimo septimo, die lune ante festum Beati Michaelis (3), post mortem Fulconis de Ruppe, archidiaconi quondam (4) Engolisme, Ayquelinus, archidiaconus Engolismensis, obedienciam et reveren-

(1)  Jean Cholet, chanoine de Beauvais, fait cardinal par Martin IV, en 1281.

(2)  En marge de ces trois hommages, on lit : extant instrumenta, publica.

(3)  27 sept.

(4)  Foulques de La Roche résigna l'archidiaconat en se faisant cordelier en 1306. Pierre, qui le remplaça, ne fit que passer et céder la place à Ayquelin.

 

53

ciam promisit episcopo Engolismensi (1) et fecit ei homagium ligium et juramentum fidelitatis pro archidiaconatu et pertimenciis. Actum in Bello Monte, in pavimento, ante cameram domini episcopi, presentibus religioso viro fratre Hugone Arnaldi, canonico Beate Marie de Corona, et Sein[aldo Morelli presbyteris.]

[Actum die lune ante festum Beati Thome apostoli (2), anno Domini M° CCC° tricesimo, qua die dominus Gasto de Levis, archidiaconus Engolismensis, fecit homagium ligium domino Ayquelino, episcopo Engolismensi, racione archidiaconatus Engolismensis et pertinenciarum ipsius, prestito solito juramento, ac homagium per dominum Geralduni Tarterie, procuratorem suum, ejus nomine, racione qua supra tradicionem feodi in scriptis, ejus nomine factam ratificavit et quitavit. Factum apud Varnum, presentibus Guillelmo de Costa et Johanne Chaserano (3) et domino Reymondo de Beynaco, archipresbytero de Rolhaco.]

[Die dominica quintane, anno Domini M° CCC° XXX tercio (4), indictione secunda, pontificatus domini Johannis pape XXII anno decimo octavo, in camera episcopali de Varno, hora prime, dominus Bertrandus de Roseto, scolasticus Engolismensis, fecit homagium liggium reverendo patri in Christo domino Ayquelino. Dei gracia Engolismensi episcopo, pro scolastria Engolismensi et pertinenciis ejusdem, et reddidit feodum, ut predecessores ejus facere consueverunt, presentibus discretis viris dominis Aymerico de Sancto Sirico, canonico Engolismensi, Raymundo de Beynaco, archipresbytero de Rolhaco, Petro Radulphi, rectore ecclesie de Asneriis, et Geraldo Bernardi, vicario perpetuo ecclesie de Manhaco prope Villamboe, et pluribus aliis de quibus dictus dominus episcopus peciit sibi fieri publicum instrumentum.]

(1) Galhard I de Fougères.

(2) 17 déc.

(3) Ou Chasano.

(4) Premier dimanche de carême, 13 février 1334.

 

54

 [Anno Domini millosimo CCC° octuagesimo sexto et die jovis post festum epiphanie Domini (1), venerabilis et discretus vir, dominus Petrus de Arboribus, archidiaconus Engolismensis, obedienciam et reverenciam promisit reverendissimo patri in Christo et domino G., Dei gracia Engolismensi episcopo, et fecit ei homagium ligium et juramentum fidelitatis pro archidiaconatu et pertinenciis, prout sui predecessores facere consueverant de predicto homagio. Prefatus dominus episcopus predictum dominum archidiaconum per cujusdam tradicionem breviarii investivit. Actum apud Varnum, videlicet in camera prefati domini episcopi, presentibus reverendo patre domino abbate Sancti Eparchii subtus muros Engolisme, venerabilibus et discretis viris dominis Iterio Fabuelli Petrogorici, Guillelmo Contracti, Arnaldo de Ruppe, canonicis Engolismensibus, religioso viro fratre Petro de Agia, ordinis predicatorum, dominis Guillelmo Boucherii et Johanne Geraldi, presbyteris, et pluribus aliis.

[Anno Domini M° IIII° octavo, XXVII° die mensis aprilis, nos Guillelmus, episcopus Engolismensis, recepimus ad fidem et homagium elemosinarium monasterii sancli Johannis Angeliacensis, procuratorem venerabilis et conspecti viri domini Archambaudi de Valle, decani Engolismensis, pro ipso decano, et dictum decanatum ad manum nostram positum sibi expedivimus et deliberavimus in presencia plurimorum servitorum nostrorum.]

QUOMODO ET QUALITER COMITES ENGOLISMENSES SOLEBANT FACERE HOMAGIUM EPISCOPIS.

Domina Johanna comitissa Engolismensis, vidua (2), fecit homagium ligium dicto domino episcopo, nomine tutorio Hugonis, filii sui, comitis Engolismensis, pro

(1) 11 janv. 1387.

(2) Jeanne de Fougères est dite veuve au moment de cet hommage en 1273. Or, nos chroniqueurs ne font mourir Hugues XII, son époux, qu'en 1282.

 

55

 

feudo dicto vicecomitali quod est apud Ruppem Fulcaudi (1) et in quampluribus parrochiis cirummvicinis, cum alto et basso dominio dicti feudi. Actum apud Varnum in novitate creacionis dicti episcopi, anno Domini M° CC° LXX° tercio.

Postmodum, post multos annos dictus Hugo, filius suus, comes Engolismensis, jam factus pubes, fecit homagium dicto domino Guillelmo episcopo, pro dicto feudo vicecomitali et pertinenciis, ubicumque sint, et pro alto et basso dominio dicti feudi. Item et pro hiis que habet et habentur ab eo in castellania de Montiniaco. Actum apud Castrum Novum die veneris ante lsti sunt dies (2).

Postmodum, post multos annos, Guiardus de Marchia, frater dicti comitis, cui idem comes assignavit dictum feudum vicecomitale, eum pertinenciis, in apanamentum freyreschie sue, fecit dictum homagium liggium eidem domino episcopo, pro dicto feudo vicecomitali et aliis, prout dictus frater suus supra fecerat, ad preces et requestam dicti comitis.

Item invenimus quod, anno Domini M° CC° IIIIXX ter­cio, quod Hugo Bruni, comes Engolismensis supra dic­tum feodum vicecomitale dedit fratri suo Guidoni de Lizigniaco et pro eo homagium fecit. Item invenitur quod anno M° CCC° octavo. cum magister Guillelmus de Chanaco et dominus Guido de Cella, miles, supra dictum feodum posuissent ad manum regiam quod erat in manu episcopi, mandat rex ipso episcopo deliberare. Circa istud tempus, comes moriebatur et istud feodum acquisivit dominus Ruppis Fulcaudi quod vicecomites Lemo vicenses solebant dicere esse (?) suum.

Dominus Arnaldus de Marzella, canonicus Engolismensis, et Guillelmus de Marzella, ejus filius, debent sex denarios in mutacione domini et vassalli pro rebus quas habuerunt a Meynardo Rampnulphi, alias de Manhac, in assignacionem

(1) V. PROLOGlUM, p. 33. — IV. CASTRUM DE RUPPE FULCAUDI. — XV. HOMMAGIUM VlCECOMlTUM.

(2) Vendredi avant le dimanche de la Passion.

 

56

unius tonelli vini, in quibus idem Meynardus eisdem patri et filio tenebat, prout apparet per litteram quam idem pater et filius habent ; que res sunt site in parrochia de Balazaco et movent a nobis ad feudum et homagium ligium et, in deffectu hominis, nos episcopus Engolismensis accipimus dictos sex denarios qui pertinebant dicto Meynardo qui tenebat a nobis, una cum pluribus aliis rebus, prout extat per litteram quam habemus in archivis nostris.

Quicumque sit dominus Castri Novi (1) debet et tenetur facere pro eo homagium ligium et ita invenitur fecisse domi­nus Drogo de Meloto, dominus Gaufridus de Lezsinaco, etc.

Encolisma.

Reginaldus de Moneta, valetus, fecit dicto domino Guillelmo, episcopo, homagia duo ligia, videlicet unum pro tota hereditate sua materna, sive sit apud Marciacum et in parrochia, sive alibi ubicumque et pro deveriis et juribus pertinentibus ad dictam hereditatem (2).

Item fecit aliud homagium eidem episcopo pro domibus suis de Engolisma, appellatis de Moneta, cum viridariis et pertinenciis et pro domo Helie Mareschaut, sita juxta domos de Moneta, et pro domo que fuit Ger. Clizco et pro domo P. Fabri de Soellis, sita juxta domum predictam, cum viridariis et pertinenciis dictarum domorum. Item pro terris et rebus quas habet apud Roynac et habentur ab eo et pro hiis quæ habet apud Argenciam et in pertinenciis, exceptis domibus sitis intra pontem veterem, que tamen sunt in refeudo episcopi scilicet in feudo quod dominus de Chalona habet ab eo. Item habet ab episcopo dictus Reginaldus quicquid habet et habetur ab eo et sub eo apud Mornacum et in parrochia, et feudum de la Poyada quod Guillelmus Meschini habet ab eo seu habuit et terras et pertinencias de Podio Ostencii, de Denaco, de Fontencio et de Comberio, et decimam de Angigeto ; decimam Sancti Marcialis et decimam de Viridario et agrerias, exceptis manso de la Ferrieyra et de

(1) V. XI. Castrum de Castro novo

(2) V. Curtis de Marciaco.

 

57

Pane Perdito et excepta domo sua de Viridario. Item habet ab episcopo jus quod Alo Chouvelli dicit se habere in botelharia ejusdem episcopi et ea que idem Reginaldus debet habere in domo episcopi in die qua celebrat primo. Item habet ab episcopo ea que obvenerunt ei in vico et parrochia de Champnerio ex successionne P. Rotberti, valeti, deffuncti, consanguinei sui. Item et habet ab epis­copo quicquid habet et habetur ab eo et sub eo in parro­chia de Diraco, de Garaco, de Lodosio, de Buxo, de Marciaco, de Varno, de Soellis, de Espanhaco et in territorio de Bosc Gobert et in feudo ous Seschaux, sive sit apud Engolismam, sive alibi ubicumque et in territorio de Monhaco et in territoriis de las Coutures, de Comba, de Ulmo, de Gratalop, de Podio Argencie, de Pradeles, de Riches Marches, deu Chounard, de Puylobi, de Puy Redont, de Cerieys Marti, de Grangiis et Bancharellorum de Vieyvilla, decimas de Bria, et de Champnerio, excepta decima que fuit deus Esbairoimens (1). Extat publicum instrumentum in quo plura alia continentur. Item Giracum cum pertinenciis.

Post mortem dicti Reginaldi, Aylita, relicta ipsius, fecit dictum homagium, nomine tutorio liberorum communium ipsius et dicti Reginaldi, eidem episcopo.

Magister Guillelmus Geraldi, pater magistrorum A. et P. Geraldi, advocatus et senescalis (?) tria homagia plana pro quibus debebat item el tres denarios.

Nota quod in omnibus advoamentis Tolverencium de Tolvera invenitur archipresbytcr de Guaraco nobis debere annuatim, in vigilia pasche, pro valle Marcelli, duos solidos et unum inveni in quator ad, minus, etc.

Hugo de Bello Loco, miles, de Engolisma, fecit homa­gium planum dicto domino Willelmo, episcopo Engolismensi, sub achaptamento quinque solidorum, pro omni­bus que habet et habentur ab eo et sub eo in Chanebaces et in territorio et apud Engolismam et in ripperia de Enguena et in Maynamentis suis de Peregrino, eu ni per-

(1) Peut-être Esbandimens.

 

58

tinenciis et in parrochiis de Charmenz, de Soellis, de Varno, de Campanha, de Manhac prope Tolveram, de Vinzella, de Chadureya, de Voiazac, de Fulcobruna, de Ulmis, de Garaco et in Castellania de Blanziaco, apud Tarazacum et in parrochiis des Asinariis et sancti Genesii et in locis circumvicinis, et pro hoc quod percipit seu percipere debet in domo de Campis (1) pertinente ad monasterium de Borneto, seu pertinenciis, sive premissa, sive aliqua de premissis ad ipsum pertineant racione patrimonii sui, sive racione dotis uxoris sue. Item pro hiis que Fulcaudus de Manso habetabeo et sub eo ad deverium, garimentum, vel alias, juxta Villaboe, in culturis que sunt subtus domum que fuit Arnaldi Pelet, et in parrochia de Porcharecia et alibi, que confessus est esse de predicto feudo episcopi Engolismensis. A predicta tamen avoacione excepit tantum domos suas de Engolisma, cum viridariis pertinentibus, in quibus habi­tat, et domum suam dictam de Muro que est apud Engolismam. Item confessus fuit quod quicquid habet et habetur ab eo et sub eo in parrochia de Marciaco et circa Guyssales habet racione generis, sub garimento Guillelmi de Molys, valeti, de Agenaco, qui ea habet et ab antiquo habuit, tam a domino Fulcherio de Villaboe, milite, deffuncto, quam a suis. Et idem Fulcherius et sui ea habent et ab antiquo habuerunt, una cum alio feudo suo, ab episcopo Engolismensi. Et Beatrix, uxor predicti Hugonis, premissa confessa est esse vera.

Anno Domini M° CC° nonagesimo octavo, die veneris post quasimodo (2), Guillelmus, primogenitus dicti Hu­gonis, ipso Hugone mortuo, fecit dictum homagium epis­copo Wuillelmo pro se et fratribus suis.

[Anno Domini M° CCC° XIX. Helias Goym, de vico Sancti Ausonii Engolismensis, fecit homagium liggium domino Galhardo, Engolismensi episcopo, sub achaptamento quinque solidorum quos solvit pro sex boyssellis

(1) Le manuscrit porte en marge : Nota domum de Campis et perquire litteras.

(2) 18 avril.

 

59

frumenti et duabus partibus unius boyselli, et XII boyssellis avene, ad mensuram de Blanzaco, duabus partibus unius galline, octo denariis et obolo et amplius decem solidis rendalibus sibi debitis ab habitantibus et mansionariis maynili dicti de Combis, siti in parrochia de Campania prope Blanzacum et eorum parcionariis, acquisitisque olim per Arnaldum Goyni, fratrem suum, ab Hugone do Bello Loco, que fuerunt de feudo supradicto, et debet amplius annuatim rendales pro premissis XII denarios in synodo yemali.]

Guillelmus Giraudos fecit homagium liggium dicto domino Guillelmo, episcopo, pro omnibus rebus que habet et habentur ab eo et sub eo apud Guissales et circa et apud Linars, in feudo episcopi et circa. Et tenet ab episcopo quicquid habet Engolisme in Pagina.

[Raymundus Giraudonis fecit homagium liggium do­mino Fulconi episcopo, pro premissis, post mortem dicti Guillelmi, patris sui.]

Domina Ermengardis de Sancto Andrea fecit homagium planum dicto domino episcopo, pro hiisque habet et habentur ab ea et sub ea, in manso de Coyac et in manso de quartier Pesant et in tota parrochia de Varno ; item et in decima parrochiarum et ville de Montiniaco et debet de achaptamento duos solidos et sex denarios.

Helias Tizonis de Engolisma, valetus, debet homagium liggium pro feudo de Monte Bovis.

Reginaldus de Aureo Fonte fecit duo homagia, unum liggium et aliud planum, dicto domino episcopo, pro vineis de Area Ferrata et pro hiis que habet in pratis, esclusa et molendinis de Toyraco et pro hiis que habet in parrochiis de Tribus Palliis, sancti Saturnini et de Diraco, scilicet terris et maynamentis de Podio Peseti et terris et brocciis sitis inter Vadum et Podium, et pro hoc quod habet in hominibus de Vado et deu Tilh[aco] et de Souvinhaco et de Podio Doant, et in nemore de Perchet et broccia quam tenet Arnaldus Nicholay, et pro manso de la Poya, cum terris, vineis et pratis contiguis dicto manso, et pro censibus quos habet in vico de Diraco et

 

60

sexta parte mansi Possanatenc et sexta parte mansi Minierii (1) et nemorum et maynamentorum et pro nemore quod habet juxta fayam Helie Tizonis, militis, et sexta parte mansi de la Jarn, et pro omnibus que habet et habentur ab eo in parrochiis de Diraco et de Podio Medio, et in manso de Quarteriis ; et pro hiis qui habet in parrochia de Garaco, in quibuscumque rebus existant, et pro hiis que habet apud Rocham Jouberti et apud Buccat et in parrochia de Soellis, scilicet in manso ous Sechausets, et in nemore corumdem, et in manso de Quarteriis, et apud Don Roma et apud Luintz, et in manso ous Lunens et terra quam tenent li Blanc de Flayac et pro omnibus domibus et maynamentis feudi ous Seschousetz, sitis in parrochiis de Bello Loco et sancti Andree Engolismensis, et pro censu et dominio corum­dem que sunt apud Engolismam, et pro domo et furno et maynamento et viridario, cum dominio et pertinenciis que quondam fuerunt P. Oggerii, et pro duobus quarteriis vinearum sitis apud Varilhes et pro quodam orto quem tenent ab ipso Fratres de Obezina, sito juxta fontem Amougier, et pro terris et ripperiis de Floyraco, et pro domo et terra adjacenti predicte domui, et vineis que fuerunt ous Martis, et pro vinea quam tenet Guillelmus Joyni et pro medietate agreriorum deus Sablos, et pro medietate clausi quem tenent li Joy et pro terra que fuit Aleaydis Joyne, et pro dominio quod habet in domibus et pertinenciis Guillelmi Tondut et Johannis Bobini, juxta domum P. de Varno, et pro ipsa domo P. de Varno, et pro dominio quod habet in domibus Ay. de Aureo Fonte, juxta domum que quondam fuit magistri Arn. Meynardi, et in domibus predictis ipsius magistri et pertinenciis, et in domibus domini Melie de Canalibus et pertinenciis, et in domo que quondam fuit B. Boli et in domo quondam magistri Arnaldi de Ponte Britonis et in domo que quondam fuit Guillelmi Severini, deffuncti, juxta domum predicti domini Helie

(1) Ou Mimerii.

 

61

de Canalibus, et in domo ous Oudebertz, et in domo P. Rampnulfi et pertinenciis, et in domo Andree de Arcu, et sexta parte censuum domorum de Diraco, et pro tercia parte domorum cum dominio illarum que fuerunt P. Iterii, in vico de Diraco, et media parte agreriorum, hominum, gallinarum, censuum, talliarum que habet in parrochia de Garaco et pro terris agrerialibus quas habet in parrochia de Syrolio, et pro censu quod habet in terris et in maynamentis de Fonte Blando, et pro terris et prato de Valle Clangorum, et pro manso a La Bocha, sito in predicta parrochia de Diraco, et pro hoc quod habet in decima de Viridario et in hominibus, agreriis, nemoribus et allis redditibus de Angigeto, et pro domo que quondam fuit Guillelmi Loc apud Engolismam, et pro domo quam tenet Arn. Severini, textor, apud Engolismam, ante domos quondam Arn. Cerdanh, valeti, cum domo ipsius, et pro terra sita juxta rivum Guoy, et pro terra que fuit Johannis Bolla, et pro quodam orto sito ante domum helemosinariam Sancti Augustini, et pro quadam domo sita in foro novo Engolisme, quam inhabilat Guillelmus de Monte Berulphi, cum perti­nenciis et dominio, et pro domo et appendiciis, perti­nenciis et dominio, que habet in parrochhia Sancti Vincencii Engolismensis, ex succesionne patris et matris, et pro terra sita juxta fossatum de subtus domibus de Corona (1) et Guillelmi Chapblanc, presbyteri, cum domi­nio dicte terre.

De hiis que habet et habentur ab eo in Enguena et in feudo ous Sechaud, ubicumque sunt infra foliuin XVII, vide de Johanne(2). Post mortem dicti Reginaldi, Johannes, filius suus primogenitus, fecit dictum homagium eidem episcopo, pro se et frayrina sua.

Guillelmus de sancto Justo, civis Engolismensis, fecit homagium planum dicto domino episcopo, cum acaptamento octo denariorum, pro prato clauso quod emit a

(1) Maisons appartenant à l'abbaye de La Couronne, situées rue dite hodie du Cheval-Blanc, olim Chapblanc.

(2) V. p. 66.

 

62

P. Bertrandi de Chamoysac, in parrochia de Linaribus juxta Noyram.

Maria de Barbezillo, civis Engolismensis, fecit homagium planum dicto domino episcopo, pro domo sua sita apud Engolismam, inter domum P. de Divhas et domos Guillelmi Fulcaudi, cum viridario adjacente et pertinenciis dicte domus, cum acaptamento calcarium argentatorum.

Johannes de Bardonello, de Pagina Engolismensi, fecit homagium liggium et acaptamento quinque solidorum nobis faciendo in mutacionibus dominorum, omnia jura, dominia, quinta, agreria, census et tallias, avenam, mestivam, gallinas, usagia, servicia et expleta, corvata, biannia, vendas et honores que Iterius Pozcardi, valetus, deffunctus, filius quondam domini Helie Pozcardi, militis, deffuncti, et ipse miles habebat, dum vivebat, in terris, vineis, cultis et incultis, pratis et aquis, domibus et maynamentis, hominibus et personnis, et rebus aliis quibuscumque a la Chouscaderia et circa, et apud Benhac et circa, et apud Cuchias et circa, et in insula et in loco dicto Lo Papier et in plantis, terris et vineis Hinbertenches, et in campo Leggerii, et rebus et locis aliis quibus­cumque, in parrochia de Balazaco.

Petrus Bernardi, de Pagina Engolismensi, fecit homagium liggium dicto domino Episcopo pro omnibus que acquisivit ab Aymerico de Fulcobruna, valeto, tam in vico et parrochia de Diraco quod alibi.

Hugo de Brantomio, civis Engolismensis (1).

Guillelmus de Monte Gauguerio, canonicus Engolis­mensis, mansionarius de Pagina Engolismensi (2), fecit duo homagia dicto domino episcopo, unum liggium pro maynamentis suis, cum viridariis que habet prope Linars, in parrochia de Flayaco, cum pertinenciis et circa, et tenet ab episcopo maynamenta sua, in quibus habitat apud Engolismam, cum pertinenciis. Item aliud

(1) Phrase inachevée.

(2) Il y avait La Payne à Angoulême et La Payne en Périgord.

 

63

planum pro hiis que acquisivit ab Odone Bernardi, valeto, in parrochiis de Borno, Petragoricensi dyocesi, et circa, et Sancti Andree, et Sancti Arthemii de Blanziaco, et de Petriniaco, et de Monte Mourelli, et Sancti Nicolai de Peudritz, et de Petrolio et alibi in feudo episcopi.

Post mortem dicti domini Guillelmi de Monte Guauguerio, Johannes de Monte Guauguerio, nepos suus, fecit predicta duo homagia domino Guillelmo, episcopo, pro prenominatis rebus, et solvit de acaptamento calcaria alba et duos solidos et dimidium.

lslo anno Domini Mo IIIIo, dominus Aymericus de Marrolhio, etc. (1).

Petrus Robberti, civis Engolismensis, filius Ademari Robberti, fecit homagium planum dicto domino episcopo, pro terra dicta de Pontilh, in ripperia Enguene, juxta terram Mirabilie de La Fanha, via intermedia, et pro quadam alia pecia terre, supra viam proximam dicte terre deu Pontilh, via intermedia, et est juxta terram Aymerici Fartet deffuncti. Istas terras tenent, ad censum annuum, a dicto P. Robberti, Helias Seuris, clericus, et La Viviana et familia Fabri de Ulmis, deffuncti, Arnaldus Johannis, Arnaldus de Agiis et lterius Mautrath de Engolisma, et dicta La Crosa et Helias Botet et quidam alii. Et est actum in prestacione dicti homagii. Quod si possessiones istarum rerum venderent, eas dictus P. Robberti et heredes sui habebunt vendas et honores, et quod in prestacione dicti homagii non habebit camerarius nisi duos solidos.

Petrus Calha, civis Engolismensis, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro maynamentis suis et pertinenciis de Podio Arnaldi in parrochia de Balazaco, et pro terra de Ponte Zurelli, cum pertinenciis et circonstanciis, terris, pratis, vineis, ortis et aliis quecumque sint ; et debentur de hoc quinque solidi de acaptamento.

Post mortem ipsius, P. Franciscus de Monte Berulphi, Guillelmus Giraudi et qui habuerunt tres neptes et

(1) Phrase inachevée.

 

64

heredes suas fecerunt quilibet unum homagium pro porcionibus quas habent in premissis eidem episcopo.

Johannes de Manso, civis Engolisniensis, fecit homagium dicto episcopo, de clauso vinearum que suut inter sabularias et leprosariam de Rabiapau, quas Hylaria de Broccia et filii sui tenent a dicto Johanne et tenuerunt a patre suo.

Arnaldus Chouveu de Engolisma debet homagium ligium et acaptamentum XII denariorum pro manso de Las Limarzeles, sito inter Soellos el Lodosium et pro omnibus illis que habentur ab eo et sub eo, in dicto manso.

[Post mortem dicti Arnaldi, Johannes Chouvelli, ejus filius primogenitus, fecit dictum homagium domino Fulconi de Rupe, episcopo Engolismensi, pro premissis el solvit dictum acaptamentum.]

Ramnulphus Girem, civis Engolismensis, fecit homagium planum dicto episcopo pro hiis que habet in masso de Hyspaniaco, in terris, pratis et denariis et in manso de Dujhays et in manso de Lunessa et in maynainento et terris de La Poa, in parciaria P. Odoyni.

Magister P. Peyroti, canonicus Angolismensis, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro hiis que habet in parrochia de Champnerio, que dominus P. Reymundi (1), quondam decamus Engolismensis, acquisivit a Gauffredo Bardeti, precio IIIIo et X librarum, scilicet septem partes medietatis tocius decime mansi de Adenaco, quas idem Gauffredus habebat ab episcopo Engolismensi , cum homagio et acaptamento XII denariorum, et debentur episcopo, pro hiis, III solidi annui census, in festo sancti Michaelis ; qui episcopus habet octavam partem in eadem medietate.

Iterius Galhardi, civis Engolismensis acquisivit.

Homagium Johannis Odonis, civis Engolismensis, require infra in ultima pagina Secundi folii (2).

Petrus Lamberti, parochianus Sancti Pauli Engolis­mensis, emit ab Helia Sardanh de Garaco et uxore sua.

(1) V. CHAMPNERIUM.

(2) Ce renvoi est en marge dans le manuscrit.

 

 

65

 

Parrochia de Vaolio

 

Hugo Bompar, de Vaolio, valetus, fecit homagium. ligium dicto episcopo pro hiis que habet et habentur ab eo et sub eo, in Podio Batut et in manso Sancti Johannis, et in costis de molendis, et in terra appellata La Varena, sita prope pontem de Vaolio, et in pratis, boscheria et terris ripperie de Podio Batut et in tota decima sua quam percipit et ab antiquo percipere consuevit in bladis, musto, vindemia, in locis predictis eorumque pertinenciis, sub achaptamento IIIIor cuniclorum. Debet a captamentum IIIIor cuniclorum.

 

Parrochia de Ulmello


 Seguinus Sardanh invenitur in registre fecisse homagium episcopo P. Reymundo, et predecessor ipsius Seguini predecessori ejusdem episcopi, de hoc quod habebant et habebantur ab eis in territorio de Chalona et in tota parrochia de Flayaco et de Linaribus, tam in maynamentis, decimis et aliis rebus et juribus quibuscumque et pro decima de Guissallis quam tenebat dominus Fulcaudus de Manlia sub garimento ipsius et pro manso de Jounhac, in quo sita est domus Reginaldi de Moneta de Argencia, et pro censu, alibicumque sitis prope lempniam de Chalona et pro hiis que li Reynier et Rampnulfus de la Brugieyra habe­bant ab eo, vel sub garimento ipsius ubicumque.

Item fecit homagium predictum pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in parrochia Sancti Genesii de Moleriis et de Asneriis et feudum quod heredes Guillelmi Asqui tenent ab eo ubicumque.

Helias Sardanh, frater ejus et heres, fecit dictum homa­gium episcopo Guillelmo post mortem dicti Seguini (1).

Post mortem dicti Helie Sardam, relicta sua, nomine tutorio heredis dicti Helie, fecit homagium eidem epis­copo, qua tutela finita, Arnaldus, primogenitus et heres dicti Helie, fecit pro premissis dictum homagium dicto

(1) Vide supra, P. Lamberti.

 

66

episcopo Guillelmo, in festo sanctorum Cosme et Damiani, anno doinini Mo CCCo septimo (1).

[Item predictus Arnaldus fecit homagium episcopo Fulconi pro premissis, die martis, in octabis Beati Mar­tini, anno Domini Mo CCCo uono apud Manille de Buxia.]

Johannes (2) de Aureo Ponte, filius Reginaldi de Aureo Fonte, civis Engolismensis, deffuncti, fecit homagium ligium dicto domino episcopo Guillelmo, pro omnibus pratis que habet in ripperia de Toyraco et toto jure quod habet in parrochia Sancti Saturnini, scilicet apud Molhatum (?) et apud Tarasacum, et in parrochia de Tribus Palliis ; item et pro V solidis rendalibus quos acquisivit a magistro Johanne de Aureo Fonte, physico Engolismensi, supra furnum dicti patris sui ; item pro omnibus terris quas habet in ripparia de Noyraco et pro domo sua de Noyraco, una cum terra ejusdem domini adjacenti ; item pro vineis suis que quondam fuerunt ous Martis ; item pro vinea quam tenet Guillelmus .Juyni ; item pro mediatate agreriorum deus Sablos de Noyraco; item pro medietate clausi quam tenent li Juy et sui parcionarii ; item pro terra quam tenet Aleaydis Juyna juxta viridarium Joscelini, valeti ; item pro terris agrerialibus quas habet in parrochia de Syrolio; item pro planterio, vocato campus Angelerii, quod acquisivit ab Aymerico Pascaudi, in parrochia de Diraco ; item pro censibus quos habet in terris et maynamentis de Fonte Bauto, in dicta parrocbia de Syrolio ; item pro domo sua, sita in Pagina Engolismensi, juxta turrem dicti patris sui ; item pro decima vulgariter appellata decima Sancti Martini, quam habet communem cum Francisco de Monte Berulphi ; item pro tribus solidis censualibus quos sibi debet Guillelma Robberte, de orto de Aureo Fonte ; item pro X solidis censualibus quos sibi debet Rampnulfus Martini, sutor, de quodam orto, sito in ripperia Enguene ; item

(1) L'évêque Guillaume figure encore à cette date ; cependant son successeur Foulques de La Roche est en titre depuis quelques jours.

(2) Voir ci-dessus, p. 61.


 

 

67

 

pro X solidis censualibus quos sibi debet Hugo Marzelerii de terris sitis subtus lapidicinam de Frach Jamblo; item pro sex solidis censualibus quos sibi debet B. Chalhada, de orto sito apud Aureum Fontem ; item pro novem solidis et obolo censualibus quos sibi debet Guillelmus Maumironis de quodam orto sito in ripperia Enguene. Extat littera archidiaconi Engolismensis.

 

 

Parrochia de FlayacO

Petrus Reynerii, miles, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo pro domo quam habet apud Engolismam, in parrochia Sancti Andree, quae appellatur domus P. Rey­nerii et pro domo Petri de Charmento, et pro domo Marie Baubieyra, et pro domo quae est juxta domum Arnaldi de Sancto Andrea, quam tenet P. Celebracha, et pro viridario P. Bigueyrou et fratrum suorum, et pro domo Marie Ruffe, et pro omnibus domibus R. Oberti et P. Re­gis, et pro ortis de ripperia de Enguena, qui moventa dicto milite; et eciam pro omnibus domibus maynamentis et viridariis quae ipse habet seu movent ab eo in parrochia Sancti Vincencii Engolismensis, et pro omnibus aliis quae habet et habentur ab eo et sub eo apud Engolismam, salvis domibus Aymerici Pascaudi, et pro multis aliis.

Post mortem dicti P. Reynerii, Reynerius, filius suus, valetus, Seguino Reynerii, valeto, patruo suo, hoc man­dante, volente et confitente, anno Domini Mo CC° septuagesimo sexto, fecit dictum homagium ligium domino Guillelmo, episcopo, et confessus fuit predecessores suos dictum homagium fecisse episcopis Engolismensibus pro dominio et jure quod habebat in domo de La Berbezilla, cum pertinenciis et pro maynamento P. de Charmento, de Engolisma, et pro maynamento Johannis Clavier, cum pertinenciis, et pro camera domine Ermengardis de Sancto Andrea, de Engolisma, et pro viridario P. de Dugay et viridario P. Doloent et parcionariorum suorum, et pro maynamento R. Ouberti, cum pertinenciis; et pro maynamento P. Regis et Helie, fratris sui, cum pertinenciis, et pro domo que est ante domum Guillelmi Focaudi, cum pertinenciis, quam cousuevit tenere Johannes Noy-

 

68

sardi ; et pro domo que fuit Fabri de Ulmis, ad quadruvium de La Mola, cum pertinenciis, et pro domo quam P. de Brantolmio tenebat juxta domum P. de Furno, apud Mongouguier, cum pertinenciis; et pro domo a la Bechada (1), et pro orto quem tenet Francisus de Monte Berulphi in Enguena, et pro omnibus que dominus Gardradus de Souavilla et fratres et sorores ejus et cognati sui habebant sub garimento suo et Seguini Reynerii, patrui sui ; et pro hiis quas habebat et habebantur ab eo et sub eo, apud Deviac et in planterio de Cobay et perti­nenciis ; et apud Podium Reynerii et pertinenciis, et in parrochia de Balazaco, excepto prato Reynerii, quod habet sub garimento Gauffredus Arnaldus de Montiniaco, valetus, et confitetur dictum Gauffredum habere dictum pratum ab episcopo Engolismensi. Item habet et tenet sub garimento Seguini Cerdanh, valeti, quicquid habet et habetur ab eo et sub eo in parrochia Sancti Genesii, qui dictus Seguinus habet illud a predicto domino episcopo. Item et omnia illa quae habet et tenet sub garimento dicti Seguini, vel alias in parrochia de Flayaco, recognoscit esse de refeudo episcopi Engolismensis.

Anno Domini Mo CCo nonagesimo primo, VI idus Martii (2), apud Ulmos, in capellania, idem Reynerius confessus est se fecisse homagium pro predictis dicto episcopo Guillelmo, post mortem dicti domini P. Rey­nerii. Testes sunt dominus Johannes Farinelli et P. An­dree, presbyteri, et Robbertus de Linhaco, valetus.

 Helias de Chanderico, valetus, habens in uxorem Aleaydim Reynerie, fecit dictum homagium litgium, nomine dicte uxoris sue, domino Guillelmo, episcopo, pro premissis.

 

[Post mortem dicti domini episcopi Guillelmi, idem Helias de Chanderico fecit dictum homagium liggium domino Fulchoni, episcopo, apud Bellum Montem, die

(1) Le manuscrit porte Bethada, mais on doit lire Bechada.

(2) 10 mars 1292.

 

69

Mercurii ante festum Beati Bartholomei, apostoli, anno Domini Mo CCCo decimo (1).

 

in parrochia de Linaribus seu de Flayaco

Petrus Bertrandi, de Chanoysac, fecit homagium ligium dicto episcopo et solvit acaptamentum II solidorum, pro decimis quas habet in parrochiis de Linaribus, de Tribus Paillis et Sancti Saturnini, in quibus percipit diversas porciones, et quartam partem corum que ibi percipit habet ab episcopo ; item et quartam quod percipit et ha­bet in decima de Malhors ; item et pratum quod habet ad pontem de Chavario, et lempniam quam habet juxta maynamentum suum, inter duas aquas.

De hiis emit dominus Almaricus de Monte Forti a dicto P. Bertrandi dictam lempniam.

Post mortem suam, Ger. Bertrandi, filius suus, fecit dictum homagium dicto episcopo pro premissis, addens quod ultra est de feudo, prout pater suus recognoscebat ; et ipse confessus est lempnia dicta Lortau, que est inter lempniam domini Amalrici de Monte Forti et lempniam Aymonis de Botavilla, et est juxta ortum dicti Ger.

parrochia sancti Saturnini

 

 
Gauffridus Gardradi fecit homagium ligium dicto episcopo pro maynamento suo de Bosco Brunier et pertinenciis, et hiis omnibus que habet in parrochia de Varno et in villa ; et debet annuum censum IIII solidorum.

Fulcaudus de Villaribus de Varno fecit dictum homa­gium et continetur in rubrica de Varno.

parrochia de Corona

 
Aymericus Bocanh, miles, fecit homagium ligium dicto episcopo, cum acaptamento V solidorum, pro hiis que Ramnulfus Odoyni et Ademarus Gastolh habebant ab ipso in manso de Tornac et de Xlllcim Buccis, et alibi et quae alias habebat in parrochiis de Manhaco et de Soellis, et pro hiis que habet et habentur ab eo et sub eo in vineis de Basseus.

 Johannes Petri de Engolisma, commorans in mayna-

(1) 9 août 1310.

 

70

mento suo prope Linaria, Engolismensis dyocesis, fecit homagium ligium dicto episcopo, cum acaptamento II solidorum et sex denariorum pro maynamentis suis de Engolismensi Pagina, cum ortis et pertinenciis suis que sunt juxta maynameutum ous Mongauguiers ; item pro maynamentis suis in quibus habitat, que sunt prope Linaria, cum suis pertinenciis ; item pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Linaribus, de Flayaco, de Varno, Sancti Michaelis de lnter Aquas, Sancti Ausonii Engolismensis, de Corona, de Monasteriis, de Ruppe Chanderici; item pro hiis que habet et habentur ab eo et sub eo in territorio de Coronela et de Volhac, cum pertinenciis suis, et in ripperia de Enguena, sive premissa consistant in homagiis, decimis, censibus, deveriis, sive in quibuscumque aliis rebus et juribus, quocumque nomine censeantur. Quod homagium Hugo Petri, presbyter, fecerat ante istum. Extat littera archidiaconi Engolismensis, abbatis Sancti Romani et archipesbyteri de Blavia. Post mortem dicti Johannis, Hugo, filius suus, fecit dictum homagium pro premissis.

[Hugo Petri, clericus, de Linaribus. fecit dictum homa­gium pro premissis domino Ayquelino, episcopo Engo­lismensi, apud Linars, die lune post festum nativitatis Domini (1), anno ejusdem Mo CCCo XXo octavo, ubi erat causa visitandi.]

Johannes Odonis, civis Engolismensis, fecit homagium ligium domino Guillelmo, Engolismensi episcopo, pro redditibus et rebus quos magister P. Odonis, patruus suus, acquisivit a domino Helya Vigerii, de Chantemerle, sitis apud Agiam de Comborno et pertinenciis et apud Sanctum Prejectum prope Ruppem Fulcaudi et in feodo vocato Gavarret, que omnia fuerunt domini Guillelmi de Pranzaco, militis, deffuncti ; item et pro planterio sito in cumba dicta Sancti Johannis prope pontem de Boele. Et. hoc homagium fecit de voluntate dicti magistri qui pre-

(1) 29 déc.

 

71

dictam confitebatur se acquisivisse in feudo domini episcopi dicti. Extat littera decani Johannis Engolismensis, dedata in crastinum Beati Martini hyemalis, anno Mo CCCo.

parrochia de Hyspaniaco

 
 Guillelnius de Hyspaniaco, valetus, mansionarius, fecit homagium ligium dicto domino episcopo, cum acaptamento unius paris calcariorum deauratorum, pro maynamentis suis et pro omnibus rebus quas habet apud Hyspaniacum et in parrochia, et pro hiis que habet et habentur ab eo el sub eo in manso de Divhays, et in manso de Lunessa, et pro hoc quod habet in nemore ous Espanhadenx, cum pertinenciis, et pro hoc quod habet in parro­chia de Foucobruna et circa, et in civitate et suburbiis et honore Engolisme, et in caslellania de Villaboe et de Ruppe Fulcaudi, et generaliter pro omnibus que habet et habentur et habere debent ab eo et sub eo ubicumque sint. Excipit a predictis medietatem molendini quod habet apud Espanhacum et unum ortum quem acquisivit in introitu burgi de Espanihaco, moventem de dominio ecclesiae ejusdem loci.

[Post dictum Guillelmum de Hyspaniaco, factum militem, Fulcode Yspanaco, valetus, filiussuus, milite vivente, fecit ipse, tam nomine suo quam nomine Petronille, uxoris sue, dictum homagium domino Fulconi de Ruppe, Engolimensi episcopo, quibus Fulconi et uxori dictus miles et alii qui habebant causam ab ipso fecerunt cessionem de jure quod habebant in feodo predicto.]

Helias Oudoni de Espanihaco fecit homagium ligium dicto episcopo pro maynamento de La Poya, cum perti­nenciis suis, quod maynamentum est in parrochia de Diraco.

parrochia de Soellis

 
Ramnulfus Oudoyni fecit primo homagium planum episcopo Guillelmo pro hiis que habebat in parrochia de Soellis et dedit ea postea in dotem Thomase, filie sue, quando contraxit matrimonium cum Helia Malhabrac;

 

72

qui Helias fecit postmodo dictum homagium eidem epis­copo.

[Guillelmus Mourini, de Toyraco, fecit homagium planum pro feoudo Rampnulfi Oudoyni predicti, die lune ante purificacionem Beate Marie, anno Domini M° CCC° XVIII° (1), presentibus Johanne Taverenc et P. Mourini, de Tolvera, de mandato prefati Helie Malhebrac qui fecerat aliud dictum homagium.]

parrochia de Lodosio

 
 [Hugo de Chay, de Lodosio, fecit homagium ligium domino Galhardo, episcopo, apud Diracum, die veneris post cineres, anno Domini Mo CGCo XXo (2).]

parrochia de Diraco

 
 Helias Tizonis, miles, primo (3); post eum, Hugo, filius ejus, miles; post mortem dicti Hugonis, relicta ejus, nomine tutorio liberorum suorum et dicti militis Hugo­nis, fecerunt homagium ligium dicto episcopo pro repario suo de Diraco, cum pertinenciis, et pro omnibus que habebant et habebantur ab eis et sub eis in burgis et parrochiis de Diraco, sive sit in alto et basso, sive in quibuscumque aliis rebus et juribus, de Lodosio, de Garaco, de Dinhaco, de Tolvera et de Manhaco, et eciam pro omnibus que habebant et habebantur ab eis et sub eis in feudo Seschaux, sive sit illud in civitate Engolismensi et extra, in ripperia, sive alibi ubicumque sit, et debent episcopo reddere dictum reparium quocies ipsum pecierit, sive iratus, sive paccalus, ut proprium, sive sit pax, sive guerra. Et debet acaptamentum X solidorum.

Post dictos X solidos de acaptamento, dominus Hugo, pater dicti Helie, legavit alios X solidos de acaptamento. Extat littera istius Helie et altera littera antiqua.

Finita predicta tutela, Helias Tizonis, valetus, filius dicti Hugonis et dicte relicte, fecit dictum homagium apud Mounacum, die martis post Pentecosten, anno

(1) 28 janv. 1319.

(3) 14 févr. 1321.

(3) V. p. 25 et varia.

 

73

Domini Mo CCCo tercio (I), presentibus domino abbate de Blanziaco, Helia Rigaudi, presbytero ; Gomb., archipres­bytero Blaviensi ; P., capellano de Placiaco ; Gand. Baylonis, clerico ; Hel. de Ciconiis ; P. de Blanca Farga ; Ger. Reynerii et Ger. Foucilh, valeto ; Hel. archipresbytero de Jurinhaco ; fratribus Guillelmo de Ulmo et Helia de Petragora, ordinis Minorum ; P. Radulphi, cle­rico ; Guillelmo de Tabaries et Guillelmo Ouberici.

[Item Helias Tizonis, valetus, fecit homagium ligium. Oliverio, episcopo Engolismensi, pro premissis, die sabbati post dominicam de Trinitate, anno domini Mo CCCo quarto decimo (2), presentibus domino Iterio de Insula, milite, domino Ger. de Dompnhonio, milite, Helia Bocheleti, valeto, domino Richardo, capellano de Dozaco et plu ri bu s aliis.]

Rampnulfus Bompar de Diraco, valetus, fecit homa­gium ligium dicto episcopo pro.... (3).

P. Bertrandi de Berbezillo debet in mutacione dominorum, pro hiis que habet apud Diracum et habentur ab eo in parrochia predicta, et in masso vocato Rosset, unum par calcariorum alborum, achapatamentum pro flliis suis.

Petronilla Girondalha primo et, post mortem ejus, filius suus, fecerunt homagium ligium dicto episcopo, pro decimis leguminum et bladorum illigatorum de manso Pensenatenc et pro medietate agreriorum et census borderie de Buguet, et pro decima lane animalium et fetuum suorum nascencium in predicto manso ; item et pro prato de molendino ous Girondalhs et pro jure quod habet in ipso molendino, et ipsa, pro se et parcionariis suis, debet, et cum ipsis, septem solidos et sex denarios de acaptamento. Item dicit se habere ab episcopo quod porci sui vadant in forestam sine pasquerio, et quod

(1) 28 mai 1303.

(2) 8 juin 1314.

(3) En marge est écrit : + Istud homagium est in fine homagiorum, ubi est crux consimilis.

 

74

debet episcopum sequi cum armis per totam dyocesim ad expensas episcopi.

Hugo Tizonis remisit episcopo hoc homagium quod Helias, pater ejus, indebite receperat, ut compertum fuit.

Arn. Ademari, particeps suus in premissis, fecit homagium pro parte sua et solvit acaptamentum. Solvit tres solidos et IX denarios, prout inferius in hac pagina continetur.

Helias de Asneriis, dominus de La Poya, fecit homa­gium ligium dicto episcopo pro maynamentis suis, cum viridariis et aliis pertinenciis.

Post mortem dicti Helie, magister Helias de Asneriis fecit dictum homagium dicto domino Guillelmo episcopo.

[Item, idem magister Helias de Asneriis, post mortem dicti domini Guillelmi, episcopi, fecit dictum homagium dominio Fulconi, Engolismensi episcopo, pro maynamento supradicto et pertinenciis et pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in parrochiis de Diraco, de Soellis, de Guaraco, de Podio Medio, de Tribus Palliis et de Linaribus, et in maynamentis deBuzeaco, in parrochia de Magnhaco prope Tolveram.]

Hoc [anno] Domini Mo IIIIo tercio, dominus Nicholaus Geraldi tenet.

Guillelmus de Agia, de Diraco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro quatuor sextariis bladi, videlicet, uno avene, duobus ordei et uno frumenli que habet in decima de Diraco, et pro decima bladorum minutorum et leguminum, exceptis bladis terrarum suarum de manso Pousenatenc, et pro pasquerio porcorum suorum, de quo dicit se immunem, et pro terra de La Gilbertaria, et debet III solidos et sex denarios de acaptamento. Debet etiam sequi episcopum cum armis ad expensas episcopi. Post cujus mortem, Guillelmus de Agia, primogenitus suus, fecit dictum homagium dicto episcopo, cum juramento fidelilatis et solvit achaptamentum pro se et parcionariis.

Arnaldus Ademari, de Diraco, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro medietate decime bladorum deligato-

 

75

rum de manso Pousenatenc et leguminum et pro quatuor sextariis bladi, silicet duobus sextariis ordei, uno sextatario frumenti et uno sextario avene que habebat in decima de Diraco. Cujus bladi medietatem vendidit Guillelmus Ademari et avunculus ejusdem Arnaldi domino Gauffrido de Rupella, canonico Engolismensi, tempore episcopi Petri, avunculi sui ; item et pro medietate aggreriorum et census que habet in borderia de Buguet ; et pro decima lane animalium suorum jacencium in manso predicto, et pro decima fetuum animalium suorum ; item et pro pasquerio porcorum suorum, quod dicit se habere in foresta episcopi sine pascuo. Item debet sequi cum armis episcopum, ad expensam episcopi, per totam dyocesin. Petronilla Giroudalha, superius scripta, est parcionaria sua, et utraque solvit de acaptamento III solidos et IX denarios, et utraque fecit homagium, ligium et utraque solvit XII denarios camerario.

Aymericus de Fulcobruna, valetus, fecit homagium, ligium dicto episcopo, sub acaptamento calcarium deau­ra torum, pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Garaco, de Soellis, de Lodosio, de Manhaco, de Podio Medio, de lnsula Hyspaniaci, de Torciaco, de Pranzaco, de Dinhaco, de Ulmello et apud Liont et in territorio ejus, et apud Engolismam et in tota ripperia Enguene, et in terris et vineis circumjacentibus, et in toto feudo deus Seschaux, ubicumque sit, et in manso de Lunessa et pertinenciis, item et in vico et parrochia de Fulcobruna, excepta decima quam habet a Guillelmo Seguini, milite, et tegularia de Fulcobruna et La Pomierosa quam tenet a domino de Villaribus, et excepto eo quod habet ab abbate Sancti Eparchii, id est La Chyesa et plenum nemus quod est in parrochia de Fulcobruna.

Vendidit dictus Aymericus de Fulcobruna ea que habebat sub dicto homagio, in parrochia de Diraco, Petro Bernardi, civi Engolismensi, qui de dicta acquisicione fecit homagium ligium dicto episcopo. Du aliis vero que

 

76

sunt extra parrochiam de Diraco, remansit Aymericus in homagium episcopi.

Helias de Villaribus, valetus, fecit homagium ligium dicto episcopo pro omnibus que habetet habentur ab eo et sub eo, a via publica que dicitur via Celebracha versus de Gresses, et boscum de Corona quod est ibi prope, et pro hiis que habet inter dictam viam Celebracha et parrochiam de Diraco, et pro hoc quod habet seu habere debet in nemoribus episcopi Engolismensis, et in tota parrochia de Diraco. Et recognovit predecessores suos ab antiquo sic ab episcopis Engolismensibus tenuisse sub acaptamento.

Dinhacum

 
Guillelmus Fabri de Podio Rabgos, parrochianus de Diraco fecit homagium ligium cum achaptamento quarumdam cirotecharum albarum dicto episcopo, pro omnibus hiis que idem Guillemus habet, vel habentur ab eo in vico et parrochia de Diraco, videlicet quoddam maynamentum situm in vico de Diraco, inter domos domini Petri de Condelone, presbyteri, ex una parte, et domos Heli Fabri ex altera, quod olim publice vocabatur La Forga ; item maynamentum et viridarium que sita sunt inter domum Helie Guarnerii, ex una parte, et domum Helie Bovis, ex altera, et vineas Sancti Marcialis ex altera ; item et quandam peciam terre, que modo est vinea, sita inter Planchamp ex una parte, et vineam albani Sancti Marcialis, ex altera, et terras ous Rambaus, ex altera ; item et quandam peciam terre sitam infra motas vici de Diraco, in dicto loco eu Vilar, subtus domum Helie Martini et fratris sui, inter terras Helie Danielis, ex una parte, et villare dicti domini P. de Con­delone, ex altera ; item et quendam ortum situm et inclusum in dicto villari dicti presbyteri, inter ortos qui quondam fuerunt domini P. Guillelmi et a La Grougiera, ex una parte, et ortos, seu terram quod idem presbyter habuit ab Arn. et Petro Danielis, ex altera; et terram praenominatam de Villari. ex altera, et iter quod ducit de furno de Diraco versus fontem de Diraco, ex altera ;

 

77

 

item et quandam peciam sitam in Bornello, inter vineas de Bornello, ex una parte, et terras ous Reyniers, ex altera ; item et quandam peciam terre sitam in riperia de Diraco, inter payracum dicte riperie, ex una parte, et terras de Chays, ex altera, et terras ous Focobrunenx, ex altera, el terram Reginaldi de Aureo Ponte, ex altera ; item et omnia agreria que habet in borderia de Podio Rabgas, parcionaria cum dicto domino episcopo, de quibus dictus dominus episcopus percipit medietatem et dictus G. Fabri aliam medietatem. De hoc extat [littera]. — Petrus Fabri tenet.

Eliendis Lunella, parrochiana de Dinhaco, fecit homagium dicto episcopo, sub acaptamento XII denariorum, pro hoc quod ipsa et G. frater suus habent in decima au Sayne, et debet annuatim in synodo hyemali VI denarios census. Hoc homagium, ante ipsam, fecerat Helias Salomonis de Dinhaco.

Aymericus Bruneti, de Dinhaco, fecit homagium ligium dicto episcopo, de mandato et auctoritate Guillelmi, patris sui, qui ante eum hoc idem homagium fecerat eidem episcopo, pro bosco et terra de La Marrelieyria, sitis inter nemus de Gresses et agriculturam hominum de Bosco, et, prout includitur, de via per quam itur de Dinhaco versus domos de Bosco. Item recognoverunt dicti pater et filius quod illud quod habent a domino de Villaribus movet de dominio episcopi Engolismensis, qui illud sazivit propter deffectum.

Petrus Maczana (1) de Dinhaco, laïcus, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro una sextariata terre que est ad fontem de Boyna, in parrochia de Garaco, et pro terra que dicitur terra Boareu, et pro meditate terre que appellatur terra a La Bruna, et pro prepositura medietatis ejusdem terre a La Bruna, et pro medietate terre Ger. Audeberti, et pro prepositura alie medietatis ejusdem terre G. Audeberti, et pro medietate terre P. Ruffi, deVilla, et pro prepositura alie medietatis ejusdem terre P. Ruffi, et pro

(1) V. XX. Varia : Littera sigillata.

 

78

quarta parte terre Gauffredi de Villa, et pro prepositura trium parcium ejudem terre dicti Gauffredi, et pro quarta parte borderie de Perier Corbet, et pro prepositura alie quarte partis ejusdem borderie, et pro sex denariis rendalibus eu Charnatiha de Dinhaco, de porcione ous Boffilhenx, et pro decima de grangia de Gresses, et pro medietate pralorum que vocantur prata decimaria, et pro terra de Beyriu, et pro tercia parte terre Guillelmi de Bello Loco. et pro medietate terre Stephani Martini, et pro prepositura alie medietatis ejusdem terre, et pro orto Varnet, cum terra ad eumdem ortum pertinente, et pro terra a La Jarriga, et pro portione sua ortorum qui sunt ante portas ecclesie de Dinhaco, et pro quarta parte terre Chollo, et pro prepositura aliarum trium parcium ejus­dem terre. Et debet acaptamentum XII denariorum. Item debet sex denarios census quolibet anno ecclesie de Diraco super decima Sancti Marcialis.

Hoc idem homagium fecit eidem episcopo, post mortem dicti P. Helias Cerdanh de Garaco, heres dicti P. Postmodo, P. Lamberti, parrochianus Sancti Pauli Engolismensis, emit predicta a dicto Helio Gerdanh et uxore sua, sub resolucione usque ad sex annos, et fecit homagium pro premissis dicto episcopo, et solvit vendas et honores.

Iterius Pictavini, valetus, de Dinhaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro maynamento suo de Dinhaco, cum viridariis et pertinenciis, quod dicitur maynum de Brolio, et pro hiis quecumque habet et habentur ab eo et sub eo in vico et cimiterio de Dinhaco et de Cloulas, et ab hiis que habet et habenlur ab eo et sub eo in agris de Potel, in parrochia de Bello Loco, quos habet communes pro dimidio cum capitulo Engolismensi ; et pro hiis que habet in maynamento ous Lemozis, in vico de Bello Loco, que movent ab ipso, et pro hiis que Arn. Taradens habet ab ipso in pratis et triliis,apud Bellum Locum; de quibus debet ei salmam vini et oblias, et in parrochia ; item et pro agreriis, obliis, talliatis et censibus quos habet et qui debentur ei in vico et parrochia de Bello Loco et pro hiis ex quibus debentur et pro omnibus que habet et haben-

 

79

tur ab eo et sub eo in dictis vico et parrochia, vel sint communia eum capitulo vel non. Item habet ab ipso episcopo mansum Sancti Benedicti et quicquid habet ibi, vel habetur ab eo et sub eo qui est in parrochia de Dinhaco ; item et quicquid habet apud Combas in eadem parrochia a maynamentis inferius versus Cumbam, et similiter quicquid est a quadruvio de Cumbis et tendit apud Batalheriam usque ad terram que movet a Reginaldo de Moneta et descendit ad pratum quod dicitur La Noa et ascendit per cumbam sursum, per cumbam de La Jarn, et redit per viam que movet de Forgiis et vadit ad fontem de Las Cumbes, item ad mansum deu Rolla. Item habet ab ipso maynamenta de Podio Leumar cum hominibus et pertinenciis in parrochia de Dinhaco, et quicquid habet et habetur ab eo et sub eo apud Podium, in hominibus et aliis que P. de Tauresio, clericus, habet ab eo. Item habet idem Iterius Pictavini ab ipso episcopo quicquid habet et habetur ab eo et sub eo apud Sanctum Amancium (1) prope Montem Maurelli et in parrochia, cum aliis pertinenciis, de quibus recolet et debet acaptamentum X solidorum. Item dixit se habere ab ipso epis­copo quicquid habet apud Podium Guati et in Castro et honore Blanziaci.

Item fecit homagium aliud ligium racione rerum que sunt de dote Aleaydis de Marciaco, uxoris sue, que sunt apud Marciacum et in parrochia et in vicis et parrochiis de Asneriis, Sancli Genesii de Moleriis, de Meyrinhac, de Ylice, de Verzilhes, de Rolhac, et in honore de Montiniaco et de Marciliaco,et apud Engolismam, et in ripperia inferius, et in honore, vico et parrochia de Campnerio, et apud Bardonellam et vico et parrochia de Balazaco, et quicqud habet de dote uxoris sue predicte. Et debet acaptamentum V solidorum.

Item ab ipso episcopo habet ea que habet apud Vieyvillam et in pertinenciis, in parrochia de Champnerio, apud Chamarandam, apud Arciacum, apud Vaubreguo,

(1) C'est Amandum qu'il fallait écrire.

 

80

La Tremblada, Combiers et apud Los Gascos, cum pertinenciis. Hec ultima a paragraffo citra sunt de feudo patrimonii sui, non dicte Aleaydis uxoris sue.

Post mortem dicti Iterii, fecit Helias, filius suus primogenitus, hoc homagium dicto episcopo pro hiis que sunt de hereditate dicti patris sui, nisi quod unquam frater suus, clericus. nunc deffunctus, fecit homagium ligium pro se dicto episcopo de rebus predictis de Vieyvilla et sibi a patre donatis in apanamento. Qui clericus,. in morte sua, donavit premissa Agneti, sorori sue, ad eam dotandam. Que soror, eo mortuo, fecit dictum homagium eidem episcopo et postmodo contraxit matrimonium cum filio primogenito Helia Johannis Ramnulphi, de Manhaco. Qui, postmodum, pro hac dote dicte uxoris sue, fecit predictum homagium eidem episcopo.

Preterea Aleaydis Pictavina, relicta supradicti Iteri, Pictavini, deffuncti, fecit homagium ligium predicto episicopo, pro supradictis que erant de patrimonio suo, dicto marito suo deffuncto.

Invenitur in registre quod Stephanus de Bello Loco prope Dinhacum, parochianus dicti loci, tenet ab epis­copo Engolismensi suum maynamentum de Bello Loco, sub annuo censu sex denariorum solvendorum in Synodo paschali, apud Engolismam, et sub achaptamento III solidorum in mutacionibus.

 

 

Parrochia de Villaribus

Iterius de Villaribus, miles, fecit homagium ligium dicto episcopo pro omnibus que habebat et habebantur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Dinhaco et in La Baudranha, et in vicis et parrochiis Sancti Amandi et de Jumpniaco prope Montem Maurelli, et alibi ubicumque in castellaniis Montis Mourelli et Albe Terre.

 

 

Parrochia de Garaco

 Arnaldus Fabri, de Garaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro hiis que habet in borderia ous Fourens, in parrochia de Lodosio, et pro hiis que habet in foresteriis, in parrochia de Soellis, sub acaptamento quinque solidorum.

 

81

Aymericus Bochier, de Garaco, fecit homagium ligium eidem episcopo, sub acaptamento quinque solidorum, pro hiis que habet in borderia a La Bochieyra, in parrochia de Lodosio et in foresteriis, in parrochia de Soellis, prope forestam de Lodosio, et in foresteriis de Lodosio, pro se et parcionariis.

Arnaldus Petri, filius Guillelmi Petri, de Garaco, fecit homagium ligium eidem episcopo pro se et P. Arn., parcionario suo, pro hiis que habet apud Chays et apud Podium Royolli, sub achaplamento quinque solidorum, et in manso Rosseti ; item et pro bosco dicto de Vinea Borda ; item et pro campo Chabrolier ; item pro pasturagio porcorum in foresta et boum et vaccarum ; item pro hoc quod percipit in decima de Villaribus in parrochia de Garaco ; item pro terra que quondam fuit ous Giroudalhs, cum uno quarterio vinee, contiguo dicte terre, que sunt juxta mansum de Boyna, pro quibus terra et vinea reddet perpetuo XII denarios rendales annuatim.

Elias Sardanh, de Garaco, valetus, fecit homagium ligium dicto, episcopo pro decima de Villaribus et pro manso et decima mansi de Leyguau ; set dixit quod magister Joannes de Luxiaco, capellanus de Garaco, per vim occupaverat eam. Set hoc verum esse asseritur quod cum eo composuit, ignorante episcopo, super hoc. Iste Helias debet de acaptamento quinque solidos.

Petrus de Puteo, parrochianus de Garaco, fecit homagium ligium dicto episcopo de borderia Laurencha, de Veteri Arciaco, quod habet in dicta parrochia de Garaco ; et debet sex denarios de acaptamento.

P. Meynardi, de Greusia, fecit homagium ligium dicto episcopo pro campo deu Bruydor, cum pertinenciis, et pro novem boysellis bladi, silicet tribus frumenti et sex mixture, quos habet censuales in molendino deu Bruy­dor, et pro bosco suo de La Teulieyra, et pro bosco suo de La Gunda, et pro bosco suo vocato vulgariter Lo Deffes ous Meynartz, prope La Gunda, et pro medietate prati Bruneti, siti in ripperia de Prus, et pro pascuis que habet in nemore de Faya, in parrochia de Diraco, scilicet bo-

 

82

bus, vaccis, porcis et trogis, et pro decima Sancti Marcialis in parrochia de Dinhaco, que fuit quondam P. Matzana, et pro medietate prepositure de La Reyelieyra, et pro medietate prepositure de Perier Corbet, et pro medietate prepositure maynamenti et terrarum que Ger. Bacarelli tenet ab eo in parrochia de Dinhaco, et pro medietate pre­positure maynamenti et terrarum que Ger. Oudeberti tenet abeo in parrochia de Dinhaco, et pro medietate prepositure maynamenti et terrarum que P. Veziati et filii sui tenent ab eo in parrochia de Dinhaco, et pro orto Vernet, et pro quindecim denariis censualibus quos capellanus de Dinhaco debet in festo Sancti Eparchii pro ortis qui fuerunt P. Mazzana, ante portas ecclesie de Dinhaco, et pro ortis qui sunt prope vetus cimiterium, et pro terra de Beyriu, et pro campo de Larossinhou quod est juxta bogias Robberti de Podio, valeti; et ex alia parte sunt tres quas tenent li Robbertenc a dicto Valeto ; item et pro campo vocato Vinhaubos, quod est juxta campum deu Bruydor ; item et pro terra que est inter dictum campum deu Bruydor, ex un a parte, et terram Guillelmi Robberti, ex altera; item et pro campo deus Raseus. Dicitur quod debetur acaptamentum XII denariorum.

 Item fecit aliud homagium pro nemoribus et territoriis de Chanales que ipse habebat et alii ab eo et sub eo ex acquisicione quam idem episcopus fecit a P. Robberti, valeto, de Martonio, cum quinque solidis de acaptamento.

Pro isto feudo de Chanales sunt et debent esse homines dicti P. Meynardi, Arn. de Chanaus, Guillelmus de Cobreto, Helias de Chanaus, P. Meynardi, dictus Apostoli ; P. Meynardi, nepos ejus ; P. de Puleo, Arsendis, soror Helie de Chanaus ; Reginaldus dictus Vay-la-Via et quidam alii.

Ista duo homagia fecit, post mortem dicti P. Meynardi, filius ejus de secunda uxore, pro se et freyreschia sua.

Arn. de Canalibus, Guillelmus de Courreto, P. Mey­nardi, filius quondam Guillelmi Meynardi deffuncti, Helias de Canalibus et P. Meynardi, cognominatus Papa,

 

83

fecerunt homagium planum dicto episcopo sub acaptamento trium solidorum absque alio deverio, costuma et expleto, pro nemoribus suis de Prus et de Courreria, sitis inter ripperiam de Prus, ex una parte, et magnum nemus de Prus ipsius domini episcopi, ex altera, ista fecerunt pro se et parcionariis de consensu P. Meynardi junioris. Extat littera Fulconis, archidiaconi Engolismensis.

Iterius Petri, clericus, de Garaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro toto jure quod habet in maynamento de La Poya et in pertinenciis, ubicumque sint, ad acaptamentum II solidorum turronensium.

Tolvera

 
 Petrus Touverenc fecit homagium ligium dicto epis­copo, sub acaptamento quinque solidorum, pro tercia parte agreriorum de campis, et pro duabus gallinis et talliata denariorum, et pro mestiva alta et bassa, et pro biano et corvata et omni expleto et pro octo denariis oblie que debentur eidem in dicto manso ; item pro sexta parte agreriorum de manso de Buccat et octo boyssellis frumenti de mestiva, ad mensuram Engolisme, et duobus solidis talliate et sex gallinis et tribus denariis et obolo oblie, et pro corvata et biano et omni expleto, et pro tercia parte de septem denariis et obolo, et pro censibus miliorum que idem P. habet in dicto manso ; item pro duobus solidis censualibus quos percipit in valle Martelli quos archipresbyter de Garaco reddit et in vigilia pasche, et pro sex denariis rendalibus quos habet in manso Marlinene de Garaco; item et pro sex denariis censualibus et pro sexta parte agreriorum que habet in borderia Bozneu, et pro sexta parte agreriorum borderie de La Corolada, cum dominio ipsius borderie ; item et pro tercia parte agreriorum et dominii et pro tercia parte quinque denariorum censualium que habet in borderia deus Sablos ; item pro sexta parte agreriorum et tercia parte de duabus gallinis rendalibus que habet in borderia de Vielh Montaumier ; item et pro campo Gremicco; item et pro tercia parte agreriorum et dominii, et pro duo decim denariis de talliata, et pro duabus gallinis ren-

 

84

dalibus, et pro mestiva frumenti alta et bassa que habet in borderia Guillelmi de Rupe ; item pro sexta parte agreriorum et dominii et pro duodecim denariis de talliata, et pro duabus gaillinis rendalibus, et pro mestiva frumenti et ordei alta et bassa que habet in borderia Arn. Reginaldi et Teyssenderii ; item pro decem et novem denariis census quos reddit ei Arn. Reginaldi pro censuali deu Deffes et pro orto qui est juxta fontem ejusdem Arn. ; item pro mestiva frumenti et una gallina rendali et quatuor denariis talliate, et pro sexta parte agreriorum que habet apud Montaumier ; item pro maynili et terra quam tenet Guillelmus de La Chassanolha, et pro uno boyssello frumenti de mestiva et pro quatuor denariis talliate, et pro una gallina et omni expleto et omni alio jure quod habet in dicta terra; item pro sexta parte agre­riorum et pro uno boyssello frumenti mestive et una gallina et quatuor denariis talliate, et pro tercia parte duorum denariorum oblie et omni expleto et jure que habet in borderia Bevoier ; item pro sexta parte dominii terre deu Frotz. supra Bucciacum, et pro campo ripperie inter viam de ripperia et viam Garacesa ; item pro quinque solidis quos habet de acaptamento et jure quod habet in campo mansi Astier ; item pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo inter Manhacum et Divhays, in parrochia de Manhaco ; item pro sexta parte agreriorum et pro una gallina rendali et pro duobus denariis talliate, et pro comblato cruvello frumenti de mestiva et jure et dominio que habet in borderia de Podio, quam Rosseti tenent ; item et pro tercia parte dominii et jure quod habet in borderia quam Guillelmus Gauffridi emit a Richardo de Brocia et suis parcionariis ; item et generaliter pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Garaco et de Manhaco.

Item debet dictus Touverenc annuatim episcopo Engolismensi VI solidos et VII denarios pro maynis suis de Tolvera, in festo Sancti Raphaelis et debent continere, ut dicit, CXX et VI brachiatas et quod de qualibet brachiata debent unum denarium, et protenditur de villa

 

85

versus fossata. Item debet unum boysellum frumenti infra festum omnium sanctorum annuatim sub hereditate patris sui Arn. Touverenc, presbyteri, qui illud, in morte sua, legavit eeclesie de Tolvera in helemosinam. Scala lapidea, per quam ascenditur ad unicam domum, quam P. Touverenc tenet apud Tolveram a comite, et appendicia dicte domus et quicquid est circa domum et latrina eciam ipsius domus movent ab episcopo Engolismensi, sub censu predicto ; et pro dicta scala debentur tres oboli censuales qui continentur in supradicto censu, et extra partes principales dicte magne domus nichil movet a comite ibidem. Item tenet a dicto episcopo duos ortos in costa de Tolvera, de quibus debet octo denarios censuales, scilicet tres denarios de suo antiquo orto et quinque denarios de orto dicto Guasco quem acquisivit.

Guillelmus Mounerii, de Tolvera, serviens, fecit homagium ligium eidem episcopo de omnibus rebus suis, cum acaptamento XII denariorum.

Petrus Benedicti, de Tolvera, fecit homagium ligium dicto episcopo pro se et parcionariis suis, cum acaptamento XII denariorum, pro hiis que habet in manso de Petriniaco, juxta Tolveram, et pro vincis et domibus suis, ortis ct vineis et pertinenciis dicti mansi et pro porcione quam percipit in blado et farina molendinorum episcopi de Tolvera.

Petrus Arloy, de Tolvera, debet homagium planum, cum acaptamento VI denariorum, episcopo, pro domibus, terris, orlis et vineis suis de Podio Erizcat et pro feudo de Grangia et aliis.

Gardradus de Romigeyra, de Tolvera, fecit olim homa­gium episcopis, cum acaptamento II solidorum et VI dena­riorum de hiis que habebat in parrochia de Champnerio, de Roello, de Manhaco, de Tolvera et de Mornaco.

 

 

Manhacum propre Tolveram et Roella

 

Ademarus de Botavilla, mansionarius episcopi, ser­viens, fecit homagium ligium dicto episcopo sub acaptamento V solidorum pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in parrochiis de Tolvera, de Roella, de Mornaco et apud Jacum in parrochia de Castro Novo et

 

 

86

 

apud Los Frotz et alibi, in parrochia de Bria, et pro quibusdam aliis que sunt in parrochia de Manhaco, contentis in littera archidiaconi Engolismensis de recognicione feudi.

Post mortem vero dicti Ademari, Helias Touverenx, habens in uxorem filiam dicti Ademari, fecit dictum homagium dicto episcopo Guillelmo, nomine tutorio filii dicti Ademari, pro predictis.

Finita vero dicta tutela, idem Ademarus, filius supradicti Ademari, fecit dictum homagium eidem domino Guillelmo, episcopo, pro premissis. Et de isto feudo est decima quam habet in parrochiis de Manhaco, de Roella, de Tolvera et de Garaco, videlicet quartam partem tocius decime dictarum parrochiarum, cum parcionariis suis, videlicet Helia Rampnulfi, P. Tizonis, valeto, cum dictis los Pataulz et cum dictis los Antesmores ; item quedam prata, sita in parrochia de Garaco que P. Catarelli. de Engolisma, habuit ab eo.

Guillelinus Reginaldi et parcionarii sui de Tolvera, debent homagium planum episcopo Engolismensi, cum achaptamento XII denariorum et ad censum annuum triginta boyssellorum bladi, ad mensuram Engolisme, vide­licet XX ordei et X frumenti, et trium salmarum vini boni et legalis, pro decimis quas percipiunt in parro­chiis de Tolvera, de Garaco et de Manhaco, et hujusmodi decime movent, pro indiviso, tam a dicto domino episcopo quam a P. Tizonis de Marlhaco, valeto, cui valeto dicti tenenciarii debent quedam alia deveria tam pro predictis decimis quam pro aliis rebus.

Helias, filius primogenitus Johannis Rampnulfi, de Manhaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro dote Agnetis, uxoris sue, scilicet pro hiis que habet apud Viey-villam et apud La Tremblada, et pertinenciis suis, in parrochia de Champnerio.

[Hec terra, ut dicit advohamentum, fuit quondam communis inter dominum Oliverium de Chalesio et Iterium Pictavini de Dignhaco, patrem supradicte Agne-

 

87

tis, uxoris, et postea cum domino Almarico de Monte Forti, et hoc anno Domini Mo IIo octuagesimo octavo, de supradicto lterio Pictavini dictum est retro. Et isto anno Domini Mo IIIIo, Bompar, dominus Podii Robberti, ostendit nobis litteram quo dominus de Malo Jacere vendidit terram de La Tremblada et cetera que omnia movent a nobis cuidam advocato Engolismensi cui ipse Bompar in jure successit.]

Helias Tizonis, de Ferariis, parrochianus de Champnerio, fecit homagium ligium episcopo Willelmo, pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco et de Garaco et de Ladosio, que Petronilla, neptis sua, filia quondam Helie de Brantomio, civis Engolismensis, habet et tenet sub garimento suo, ea videlicet que sunt apud Diracum in parrochia. Nam ea que habet apud Garracum et in parrochia sunt sua pro­pria. Item pro nemore de Polhans et terris pertinentibus ad ipsum nemus ; que nemus et terre sunt inter nemus domini Bertrandi de Ciconiis, ex una parte, et La.Bertinieyra, ex altera ; et debet episcopo VI denarios censuales. Item pro terris sitis in ter stratam publicam que descendit ab Ulmo de Fereriis versus Champnerium ex una parte, et terram Johannis de Fereriis ex altera. Item pro terra sita inter duo nemora sua, que fuerunt Guillelmi de Eybaudimento, mililis, et P. Ademari et P. Susa. Extat littera autentica.

Champnerium

 
 Invenitur in registro quod Gauffridus Fayditi de Champnerio, serviens, fecit homagium ligium domino R., quondam episcopo Engolismensi, pro terris et aliis que habebat in parrochia de Champnerio, ad nemus de Queyroys, et apud Gardam et pro ortis suis qui erant in ripperia de Champnerio, et pro orto qui est juxta cimiterium, et pro terra de la Jarn et pro Villario de Fonte Dole et pro terra que est juxta planterium de Tacha, et pro terra que sita est in Podio Grosso, et pro hiis que sunt in nemore de Podio Gueyret, et pro terra quam

 

88

 

habet ibidem, pertinente ad eundem locum, in parrochia de Bria, sub achaptamento unius libre cere.

Istud homagium facit dominus Guillelmus de Pontilio, presbyter.

Item quod Gauffridus de Las Noeles fecit homagium ligium dicto domino R..., episcopo de omnibus que habebat in feudo de Chamaranda cum acaptamento V solidorum, et de hiis que habebantur sub garimento suo in dicto feudo.

Post mortem suam Matheus, primogenitus suus, fecit hoc idem homagium litgium episcopo Guillelmo. Iste Matheus postea vendidit dictum feudum Guillelmo de Pontilio, clerico, nepoti suo, in manu dicti episcopi, et Reymundus de Aula, pro episcopo, habuit vendas. Qui clericus fecit dicto episcopo dictum homagium et solvit acaptamentum V solidorum.

[Item dictus Guillelmus de Pontilho. presbyter, fecit dictum homagium litgium pro premissis et solvit achaptamentum domino Fulconi de Rupe, Engolismensi epis­copo, apud Buxiam, die jovis post festum Beati Martini, anno Domini Mo CCCo nono (1).]

Item quod P. Ademari, de La Tremblada, fecit homa­gium dicto domino R..., episcopo, de hoc quod habebat apud La Tremblada, sub acaptamento IIIIor caseorum II solidorum.

Guillelmus Fulcaudi, de Bosco Gobert, qui fecerat homa­gium ligium domino P..., episcopo, pro domo et pertinenciis de Noeles, vendidit hoc Guillelmo Fulcaudi, de Insula Hyspaniaci.

Item dictus Guillelmus Fulcaudi, de Bosco Goberti, debet VI denarios de acaptamento in mutacionibus episcoporum et vassallorum pro terra deus Ymberti qui hoc tenebant a episcopo, quam emit idem Guillelmus et fratres sui ; et sunt bec apud Boscum Goberti.

Hoc idem homagium fecit idem Guillelmus domino

(1) 15 nov. 1309.

 

89

Guillelmo de Blavia, episcopo, et solvit VI denarios de achaptamento pro se et fratribus suis.

Johannes Feus, de Champnerio, fecit homagium ligium cum achaptamento II solidorum, pro se et parcionariis suis, pro terra de Poada et pro omnibus aliis que habet in parrochiis de Champnerio et de Bria, tam ipse quam Theophania, soror ejus, exceptis maynis et ortis quos habet in vico de Champnerio.

Helias Tizonis, de Ferrieres, valetus, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo pro hiis que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Garaco et de Lodosio et pro omnibus aliis que non possunt probari ab alio domino habuisse. Item habet ab episcopo Engolismensi boscum de Pelhans, cum terris adjacentibus, pro quibus bosco et terris debet et episcopo VI dena­rios censuales.

Post mortem dicti valeti, relicta ejus fecit dictum homagium eidem episcopo, nomine tutorio liberorum suorum et dicti deffuncti.

Hugo Geay, valetus, fecit homagium ligium domino Guillelmo episcopo, pro XXX solidis rendalibus quos dominus Bernardus Pascaudi, miles, debebat ei et pro rebus de quibus debentur et pro omnibus que idem Ber­nardus tenebat ab eo et sub eo. Et sunt predicte res pro quibus debentur in parrochiis de Fulcodrio et de Villa-jhesu et in manso Sancti Georgii et circa, in castellania de Marciliaco.

Post mortem dicti Hugonis, relicta ejus fecit eidem episcopo dictum homagium nomine tutorio liberorum suorum.et dicti deffuncti.

Posmodum vero, eadem relicta vendidit Aymerico Pascaudi, valeto, de Villajhesu, filio et heredi prenominati Bernardi, premissa, et idem Aymericus fecit dictum bornagium episcopo, a quo fuit investitus de promissis.

Petrus Tireu, de Campnerio, fecit homagium planum dicto episcopo, pro terra sita in manso de La Garda et pro terra sita in manso de Chayros, que sunt in dicta parrochia sub achaptamento II denariorum.


 

90

 [Post mortem dicti Tirelli, filius suus fecit dictum homagium domino episcopo Fulconi, pro terris predictis.]

Invenitur in registro quod Jordanus de Creysset, alias dictus dominus de la Brolhe, miles, fecit homagium episcopo Radulpho de hoc quod habebat in decima parrochie de Champnerio et apud Sanguinetam et in territorio et de omnibus aliis rebus et juribus suis de quibus non posset probari quod predecessores sui fecissent alii homagium, et subachaptamento unius paris calcariorum deauratorum.

Hoc homagium fecit Bertrandus de Creysset, valetus, filius suus, episcopo Guillelmo, scilicet de omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in maynis, cum pertinenciis et loco et aggreriis de La Sanguineda, et in decimis et quibuscumque aliis rebus et juribus suis existentibus in parrochiis de Champnerio et de Varno et specialiter de Rolhaco, et de toto jure quod habet ibidem in hominibus, terris et vineis et quibuscumque aliis rebus et juribus; item et de maynis de Freihafont et eorum pertinenciis; item et generaliter de omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo a foresta de Bracona, citra versus Engolismam et Montiniacum.

Hoc idem homagium fecit Gauffridus, filius dicti Bertrandi, post mortem ejusdem patris sui dicto episcopo.

Dominus Petrus Reymundi quondam decamus Engolismensis, existens decanus aequisivit intuitu persone sue, non racione decanatus Engolismensis, a Gauffrido Bardeti, parochiano de Champnerio, septem partes medietatis tocius decime mansi de Adenaco, quas dictus Gauffridus habebat ab episcopo Engolismensi, sub homagio plano et achaptamento XII denariorum solvendo in mutacionibus episcoporum et sub annuo censu trium solidorum currentis monete reddendo in festo Beati Michaelis, dicto domino episcopo qui habet octavam partem in eadem medietate ; cui emptioni dominus Robbertus, Engolismensis episcopus, quondam consensit; ita quod dicto decano non liceret dictam decimam nisi in laïcam

 

91

transferre personam et idem decanus fecit dicto domino R..., episcopo, dictum homagium et solvit acaptamentum et censum predictum.

Postmodum vero, in infirmitate sua, dedit dictus decanus dicta ni decimam domino P. Peyroti, canonico Engolismensi, qui fecit dictum homagium domino Guillelmo, Engolismensi episcopo, pro predicta decima.

Alaria, uxor quondam Radulphi de Eyboudimento, valetus, fecit homagium ligium dicto domino episcopo, pro hiis que habet racione dotis sibi assignate a parentibus suis in parrochia de Champnerio et de Roella, et pro toto patrimonio suo quod habet racione dotis, vel alias ubicumque sit ; de quibus confessa fuit se vendidisse eidem domino episcopo quicquid juris habebat in decima mansi Novelli, veteris et novi. Item confessa fuit se vendidisse de dicto feudo Guillelmo Odonis, de Engolisma, planterium de Bello Loco, item Laurencio de Ruppe, de Engolisma, tria sextaria bladi et tres salmas vini que habebat in decima de Roella et totum jus quod habebat in dicta decima. Item confessa fuit se obligasse, titulo pignoris, ad triginta et duos annos, uxori Guillelmi Meychini deffuncti, tria sextaria bladi rendalia que habebat in decima de Valata de Vilamant, que movent de dicto feudo. Item confessa fuit quod dictus maritus suus vendidit, dum viveret, de dicto feudo, Petro de Brantolmio, de Engolisma, tria quarteria vinearum in planterio de Valata, in parrochia de Champnerio; item quod dictus maritus suus vendidit eidem Petro, alio tempore, alia tria quarteria vinearum et quicquid habe­bat amplius in dicto planterio que movebant de dicto feudo.

Robbertus deEyboudimento, primogenitus dicte Elarie, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo pro premissis, die martis ante Ascensionem Domini, anno ejusdem Mo CC° nonagesimo secundo (1).

Petrus, frater dicti Robberti, Guido Peytorelli, mari-

(1) 13 mai 1292.

 

92

tus Eynordis, sororis dictorum fratrum, recognoverunt premissa et concesserunt litteram archidiacono de recognicione, datum die veneris post Pentecosten, anno Domini Mo CC° nonagesimo quinto (1).

Predicti fratres et sorores vendiderunt domino P. Clavelli, presbytero, decimam que dicitur de Buxia, in parrochia de Roella, precio decem librarum garitarum de vendis et honoribus de qua se devestiverunt in manu episcopi, a quo ipsam tenebant. Idem vero P. concessit se redditurum sex denarios solvendos in synodo paschali, pro recognicione dicti feudi, episcopo. [Et post decessum episcopi adquisivit pro pecunia dictam decimam a dicto presbytero.]

Dominus Oliverius de Chalesio fecit homagium ligium domino R. episcopo, et domino Guillelmo, episcopo Engolismensi, pro hiis que habebat et habebantur ab eo et sub eo a La Tremblada et in parrochia de Champnerio et circa.

Postmodum dedit illud domine de Malo Jacere, sorori sue, que, per filium suum unigenitum scilicet Dominum Armandum de Malo Jacere, fecit fieri dictum homagium dicto domino episcopo Guillelmo.

Post mortem istius domini Armandi, Armandus, filius suus primogenitus, fecit dictum homagium dicto domino episcopo Guillelmo.

[Post mortem dicti Armandi, fecit dictum homagium Armandus, filius suus primogenitus, domino episcopo Galhardo, apud Varnum, die veneris in festo Beati Clementis anno Domini Mo CCCo XXo quarto.]

[Anno vero XXVIo, iste Armandus vendidit dictum feodum magistro Guillelmo Arnaldi, jurisperito, cujus cau­sam, nunc, anno IIIIxx XVII, habet Bompar, vel filius suus, ad causam Laurencie de Vauquarte, filie magistri Guillelmi de Vauquarte et domina de Podio Robberti, etc.]

(1) 27 mai 1295.

 

93

 

Bria

 
lnvenitur in registro quod P. de Mota, de Bria, fecit homagium domino R..., episcopo, pro hiis que habebat in decima parrochie de Bria, et quod debet unam comestionem et decem solidos de acaptamento et habet quartam partem in magna decima dicte parrochie.

Guillelmus Bruni, de Bria, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro terris, vineis et ortis que habet in parrochia de Bria, in costa de Croac et circa, apud Vinhaloent et ad domum Bosonis et apud La Valada, tam in vineis quam in terris et in territoriis hujusmodi, et pro orto quod habet subtus solum decimarii, et pro orto de La Ribieyra et pro terra quam habet inter terras Aymerici Bos, et pro duobus jugeribus terre quam habet in costa de Males, et pro terris quas habet apud Los Vinhaus, in quibus sunt bene quatuor jugera sub acaptamento unius libre cere.

Guillelmus Meschini, de Bracona, serviens; parrochianus de Bria, fecit homagium ligium dicto episcopo pro hiis que habebat in maynamento de La Poya, quod est in parrochia de Diraco, et omnibus pertinenciis ejus et pro nemoribus deu Folhos, et pro nemore aus Seschaux quod est juxta nemus episcopi, et pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Garaco, de Manhaco prope Tolveram, de Soellis, de Podio Medio, de Espaniaco ; item et pro feudo aus Seschaux quod est apud Engolismam et in ripperia Enguene et in multis aliis parrochiis, et pro toto jure quod habet in dicto feudo ubicumque sit ; item et pro prato escluse de La Garda, in parrochia de Bunzaco.

Agnes, relicta ipsius Guillelmi, post mortem ejus, fecit hoc homagium domino Guillelmo episcopo. Extat littera domini P. Reymundi, quondam decani, data episcopo Robberto, longe plura continens.

Adelia de Grano, filia dictorum Guillelmi et Agnetis, cui premissa data fuerunt in dotem, fecit dictum homa­gium litgium episcopo Guillelmo.

[Item prefata Adelia, post mortem dicti episcopi Guil­lelmi, fecit dictum homagium domino episcopo Fulconi.]

 

94

 

[Item Petrus de Grano, presbyter, filius dicte Adelie, fecit dictum homagium domino episcopo Oliverio, de voluntate dicte matris sue.]

Inquiratur qui tenent hec nunc anno IIII° tercio, an dominus A. Geraldi du quo retro, ubi de Diraco.

Geraldus, de Bria, valetus, fecit homagium ligium domino Guillelmo, episcopo et recognovit progenitores suos idem homagium fecisse ab antiquo episcopis Engolismensibus, pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parochiis de Rocheta, de Colganto et apud Choretum. in pariochia de Champnerio et in decima vici et parrochie de Bria. Extat publicum instrumentum.

Stephanus Reginaldi invenitur fecisse homagium ligium, in registro, episcopo et P. Reymundi, et postea fecit episcopo Guillelmo idem homagium, pro feudo de Coquina et pertinenciis que sunt ista, scilicet pratum de Corciaco, situm apud molendinum prioris de Vinzella et terre quas idem Stephanus et fratres sui habent apud Campum Guido et prope fontem Mathei, et ortus situs in ripperia de Bufa Chauda, quem tenet Agnes Passarayna, neptis sua, et maynile suum, cum pertinenciis, situm supra vicum de Bria, et debet de hiis V solidos de acaptamento.

Item fecit aliud homagium ligium pro terra de La Jarn et hiis que Agnes, uxor sua, quondam habebat apud Podium de Las Noeles, et dicta terra fuit dicte uxoris sue ; item et pro media parte borderie de Clauso, cum pertinenciis, que erat dicte uxoris sue et pro hiis que dicta uxor sua habebat quondam communia cum domino Ademaro de Sancto Andrea, apud Cheyros et in prato Rudelli. Et pro isto homagio debentur tres solidi de acaptamento.

Idem Stephanus fecit aliud homagium planum eidem episcopo pro tercia parle decime porcellorum de Bria et debet inde II solidos de acaptamento.

Petrus de Mota fecit homagium ligium dicto episcopo, pro quarta parte decime magne parrochie de Bria, et decem solidos de acaptamento solvit.

Set, ex nunc, capellanus, qui habet capellaniam consti-

 

95

tutam a domino Helia Reginaldi, in ecclosia de Bria, solvet de isto acaptamento septem solidos et dimidium pro hiis que percipiet in decima predicta, pro se et pro dicto P. de La Mota, duos solidos et dimidium residuos.

Post mortem dicti P. de Mota, gener suus, habens in uxorem unicam filiam et heredem dicti deffuncti, fecit dictum homagium quod dictus deffunctus fecerat primo, et capellanus dicte capellanie solvif Pro eo dictos duos solidos et dimidium pro dicto acaptamento.

Dominus Helias Reginaldi, capellanus de Bria, advohat sub homagio plano et acaptamento septem solidorum et sex denariorum faciendo et solvendo perpetuo a capellano capellanie infra scripte, quicquid habet vel ex acquisicione, vel ex patrimonio, in decima vici de Bria et parrochie, ab episcopo Engolismensi, et ipsam decimam assignavit ad quandam capellaniam pro anima sua in ecclesia de Bria ; super qua assignacione est facta littera episcopi. In qua Capellania est institutus capellanus Guillelmus de Villaboe, presbyter, consanguineus dicti domini Helie, per dictum Guillelmum episcopum.

De isto feudo sunt quatuor boysselli frumenti rendales, quos debent Guillelmus et Petrus Marcos fratres, parrochiani de Buxo ; item I boyssellus mixture ad mensuram boysselli mixturarii de Marthonio, quem debet dictus Guillelmus Marcos, cum aliis parcionariis, racione agreriorum terre Focoudenche ; item unum ferculum rendale quod debent idem G. et parcionarii predicti de biennio in biennium, de pane, vino et carnibus porcinis; item III boysselli ordei et III boysselli avene ad mensuram veterem de Marthonio, et III denarii censuales quos debent P. et Arnaldus Constantini de Sertis, de arbergamentis suis ; item octo solidi censuales quos debet P. de Mota, pro terris quibusdam quas tenet ibidem dictus P., in parrochia de Bria prope Tartassona ; item I boyssellus frumenti, ad mensuram Engolisme, et una gallina quam debet idem P. de Mota, de quibusdam aliis terris que sunt in dicta parrochia. Et ista emit P. de Brocia de Engolisma pro XX solidis rendalibus precio XII librarum garitarum.

 

96

 

Balazacum

Securus de Castronovo, miles, cui successit Popellus de Balazaco, valetus, invenitur in registro fecisse homagium ligium episcopo Engolismensi ab antiquo de hoc quod habebat in decima de Balazaco, et de hoc quod habebat in parrochia de Nonavilla, et de hoc quod habebat in decimis de vineis et Sancti Severini, et quod debebat unum marbotinum de acaptamento et specialiter pro maynamentis suis de Vallibus et pertinenciis suis que sunt quicquid habebat a via publica, qua itur de Podio de Sancta Coudra ad Pontem Ebrardi et a via qua itur a Ponte Ebrardi ad pratum Broccenc, et inde itur ad montem qui vulgariter appellatur Podium Enchost, sive Podium Conchigat. Item et invenitur fecisse homagium idem Securus pro decima terrarum et vinearum de Profunda Valle et pro decima terrarum et vinearum de Las Chaumes, in honore de Castronovo, et pro decima de Bosco Mounac, tam terrarum quam vinearum, in dicto honore, et pro decima culture que appellatur Cultura de La Rossyera, et est prope monasterium de Castronovo.

Predictus Papellus, de Balazaco, valetus. fecit homagium episcopo Guillelmo, pro dicta decima de Balazaco et aliis que obvenerunt ei in dicta parrochia de Balazaco, que dictus. Securus tenebat ab episcopo.

Post mortem dicti Popelli, Theobaldus, filius suus, miles, fecit idem homagium quod Popellus, pater suus, fecerat dicto episcopo.

Dominus Robbertus, episcopus, donavit ad firmam annuam, seu ascensum, domino Helie Reginaldi, capellano de Bria, contemplacione personne sue et ad vitam ejusdem capellani tantum, duas partes quarte partis decime magne vici et parrochie de Bria, excepta septima parte quam percipit ecclesia de Bria, in magna decima predicta. Item donavit eidem, predicto modo, decimam borderie de Chaz in dicta parrochia, scilicet duas partes dicte decime, quarum idem dominus Helias, capellanus, et Helias, nepos suus, habent terciam partem residuam decime dicte borderie, racione patrimonii sui, quod tenent ab episcopo. Item et predicto modo donavit eidem

 

97

duas partes quarte partis decime agriculture, quam dominus de La Ga-ou-Vigier et tenanciarii sui excolunt in parrochia de Bria, et duas partes decime agreriorum que percipit idem dominus de La Ga-ou-Vigier in dicta agricultura tenenciariorum. Et idem dominus Helias, capellanus et nepos suus, et P. de Mota habent residuam terciam partem decime predicte quarte partis racione patrimonii sui, racione prepositure quam tenent ab episcopo. Item tenent et habent idem dominus Helias et nepos suus et P. de Mota ab episcopo Engolismensi quicquid habent et habetur ab eis et sub eis conjunctim vel divisim in manso de Liraco.

Pro premissis vero assignatis ad dictam capellaniam et que idem dominus Helias et P. de Mota tenent ab eodem episcopo, debetur episcopo Engolismensi una procuracio semel in vita cujuslibet episcopi solvenda videlicet tres partes a capellano dicte capellanie et quarta pars residua a dicto P. de Mota.

Pro hiis vero que idem dominus episcopus Engolismensis R... dedit, ut predictum est, eidem domino Helie, tenetur reddere idem dominus Helias episcopo Engolis­mensi, quandiu vixerit idem Helias, quadraginta solidos rendales annuatim, in synodo paschali, et aliosquadraginta solidos retinet sibi racione feudi Coquine ; et post mortem ipsius domini Helie, donaciones predicte facte eidem Helie, ad vitam suam tantum, revertentur libere ad mensain episcopalem. Episcopus tamen tenebitur red­dere annuatim heredibus dicti Helie quadraginta solidos racione feudi predicti Coquine, et ipsi heredes tenebuntur facere homagium ligium dicto episcopo, pro dictis XL solidis. Recognovit fratrem et nepotes suos fecisse, in vigilia Conversionis sancti Pauli, presentibus magistro Johanne Sarmelli et capellano de Anesio, P. Andree et pluribus aliis.

 

98

 

De Asneriis et de Dozaco

 Dominus Grimoardus de Eschalato, presbyter, parochianus de Asneriis et quandoque de Eschalato, fecit homagium ligium dicto domino Guillelmo, episcopo, cum achaptamento quinque solidorum, pro feudo quod habet ab ipso. Habet enim ab ipso magnam domum suam de Eychalato, cum camera, portallo et curte, et grangiam suam de Eychalato et omnes terras, vineas et nemora que habet apud Eychalatum et in parrochia et que alius habet ab ipso, hoc excepto quod habet in quibusdam vineis, in quibus possunt esse quinque quarteria, et quas habet a domino Gauffrido de Dozaco, milite, in refeudo domini de Tauresio, in refeudo ipsius domini episcopi et exceptis duobus ortis quos habet a domino Iterio de Insula, milite, et a domina de Marciaco.

Item habet a dicto episcopo illud quod habet apud Bignoniam, apud Boscum Rarum, apud Podium Sancti Johannis et pertinencias, et in territoriis illis, in quibuscumque consistant, sive in agreriis, decimis, terris, maynamentis, hominibus, sive in aliis rebus ; item quicquid habet in pratis de Baciaco. Item habet a dicto episcopo omnia que habet et alius habet et tenet ab eo et sub eo in vico et in parrochia de Rolhaco, in quibuscumque rebus consistant, hiis exceptis que habet apud Campos Veteres que eciam sunt de refeudo episcopi. Habet eciam in ipso loco, apud Campos Veteres, a dicto episcopo, duo jugera pratorum vel circa. Item habet et tenet ab ipso episcopo quicquid habet in vico et parrochia de Asinariis, vel alius habet ab ipso et sub ipso, excepto maynamento de Noyra, quod habet ab ecclesia Sancti Petri Engolismensis, prout aquis clauditur. Excipit iterum illud quod habet apud Noalhacum, apud Brandonderiam, apud La Garinieyra, et illud quod habet usque ad domum Johannis Borleti, inter viam et aquam. Habet eciam a dicto episcopo illud quod habet, vel alius tenet ab eo et sub eo, in vico et et parrochia de Vallibus et decimam et maynamentum de Valle Vinosa, cum pertinenciis que sunt inter Bavesium et Villani Cogoccaco. Item habet et tenet a dicto episcopo illud quod habet et alius tenet ab eo et sub eo in parro-

 

 

99

chia Sancti Saturnini et apud Sanctum Saturninum et circa et quicquid habet et alius habet ab eo et sub eo apud Grossum Boscum et in territoriis adjacentibus et circa, scilicet inter Boschetum et Grossum Boscum, in quibuscumque rebus consistant ; item illud quod habet et habetur ab eo et sub eo apud Dorgavillam et in pertinenciis, in parrochia Sancti Eparchii de Ylice ; item et apud Sanctum Genesium de Moleriis, et in parrochia, excepto tamen hoc quod habet Motam, quod advohat a templariis. Item habet ab ipso episcopo illud quod habet et habetur ab eo et sub eo in loco qui dicitur Prepositura et circa ; item habet ab ipso episcopo feudum quod dominus Gauffridus de Montibus miles habet ab ipso Grimoardo, sub acaptamento quinque solidorum, in mutacionibus dominorum. Item habet ab ipso episcopo decimam quam habet in vico et parrochia de Eychalato et in parrochiis circumvicinis. Item habet ab ipso episcopo maynamentum suum de Engolisma, cum pertinenciis, ad censum XII donariorum.

Istud idem homagium scriptum est de verbo ad verbum in rubrica parrochie de Eycalato (1).

Gauffridus Martelli de Asneriis fecit homagium ligium dicto episcopo, sub acaptamento XII sterlinguorum novorum, pro maynamento suo de Castro Novo, cum ortis et viridariis qui sunt circa, excepto quodam orto qui est de dominio domini Castri Novi ; item pro quodam orto qui est prope fontem Marzela ; item pro terra de Chaleta quam Guillelmus de Septsortz tenet ab eo sub censu IIII denariorum ; item pro vinea que vocatur Mons Pupini ; item pro terris que sunt in ripperia Carantone, que vocantur Prata Sicca ; item pro terra sua de Vineis, in parrochia de Mounaco ; item pro vineis que Iterius de Buzcato tenet ab eo sub censu octo solidorum, que appellantur Lo Feniar, in parrochia de Jurniaco ; item pro

(1) V. Castrum de Montinhaco

 

100

vineis quas Robbertus Brechart tenet ab eo sub censu IIII boyssellorum frumenti et IIII denariorum, in eadem parrochia ; item pro terris quas P. Jays et Guillelmus Divini et parcionarii sui tenent ab eo sub censu octo solidorum et dimidii, que appellantur terre Seguini, Rosa Negra, in parrochia Sancti Symeonis; item pro ortis et pratis suis que sunt in parrochia de Asinariis, in ripperia de Rayna, que vocantur prata Andree; item pro pratis suis que sunt in eadem parrochia, in ripperia de Noyra ; item pro ortis et pratis que Guillelmus Reginaldi et fratres sui tenent ab eo sub censu unius boysselli frumenti, ad mensuram Engolisme, in dicta ripperia de Rayna ; item pro vineis que vocantur Bochonora ; item pro vineis Lo Vinhaut, in parrochia de Asinariis ; item pro planterio suo quod vocatur Grossum Boscum, in ipsa parrochia; item pro vineis quas P. Robini, parrochianus de Asineriis, tenet ab eo sub censu XVI denariorum ; item pro terris quas Johannes Teyssendiers et Eliendis Patelina tenent ab eo apud Podium Calho, sub censu IIII boyssellorum frumenti, ad mensuram Castri Novi et IIII denariorum ; item pro medietate domus Petrine predicte quam emit a fratre suo, et pro viridario suo, sito iuxta fontem Marzela.

Vinzella

 
Invenitur in registro quod Gardradus de Vinzella, serviens, fecit homagium ligium domino R., episcopo Engolismensi, sub achaptamento trium solidorum, de nemore de Cheyneda et de pratis et de eyssartis que sunt inter La Cheyneda et Guissales, et de aqua que currit juxta La Cheyneda.

Bernardus de Veynier fecit homagium ligium domino Guillelmo, episcopo, pro maynamento suo de Fond Merla, cum atriis, appendiciis, grangiis et viridariis ipsius maynamenti et aliis que alias explicabit, ad achaptementum cirotecharum, in mutacionibus dominorum.

 

101