Bulletin S.A.H.C. 1904-1905 – Septième série, tome cinquième
LIVRE DES FIEFS
Guillaume de BLAYE,
EVEQUE d'ANGOULEME
INTRODUCTION
On peut, dire que le siècle qui vient de finir a été celui qui a
le mieux compris l'étude de l'histoire, en ce que jamais, jusque-là, on ne
s'était appliqué avec autant d'ardeur et de sagacité à remonter à ses sources
et à consulter ses monuments. Certes, il serait injuste de refuser aux auteurs
du Gallia, aux Martène, aux Denys de Sainte-Marthe et autres savants de la
congrégation de Saint-Maur, le mérite d'avoir été, il y a plus de deux cents
ans, les initiateurs des grands travaux qui ont tant profité chez nous aux
sciences historiques. Mais il faut reconnaître que la génération à laquelle ils
livrèrent le fruit
— 2 —
de leurs patientes et importantes recherches, y attachèrent trop
peu de prix. Ce n'est que dans ces derniers temps qu'on leur a rendu hommage, et
que, entraînés par leur exemple, de nouveaux chercheurs se sont mis à l'œuvre à
leur tour. Un mouvement se produit, enfin, partout en France, grâce auquel nos
vieilles chartes sortent de la poussière, nos chroniques locales, les annales
de chaque cité, de chaque province, sont compulsées, discutées, comparées. Le
passé se découvre peu à peu aux regards du présent, ajoutant au faisceau de
lumières qui éclaire les fastes de la Nation, montre les développements de son
génie à travers les âges, la transformation de ses institutions et de ses
mœurs. Chaque région, en effet, presque chaque bourgade, a son trésor de
monuments, de traditions, demandant à être consultés pour concourir à
l'enrichissement de la grande patrie. Notre Angoumois, pour avoir été circonscrit
dans des limites plus étroites, n'offre pas moins de ressources de ce genre que
beaucoup d'autres provinces de France, et ce n'est point sans profit que les
amateurs des choses de l'antiquité y exercent leurs investigations. Pendant que
ceux-ci ouvrent son sol et y saisissent les traces enfouies des premières
tribus qui l'occupèrent, que ceux-là, en étudiant ses édifices, suivent dans
ses progrès le génie des artistes qui les élevèrent ou les remplirent de
chefs-d'œuvre, d'autres déchiffrent les inscriptions portant les noms et
révélant la généalogie des hommes que la fortune, la vertu, les talents, les
services rendus recommandèrent au respect de leurs contemporains. D'autres
encore perçoivent, dans les dialectes anciens qu'il parla, les premiers essais
de notre langue et, dans ses lointaines coutumes, quelques-uns des premiers
linéaments de notre droit. D'autres, enfin, retracent
— 3 —
sa géographie
d'autrefois, précisent l'emplacement de demeures féodales, aujourd'hui
disparues, les changements survenus dans la dénomination et dans la
configuration de ses villes et de ses bourgs dans l'importance et dans la
direction de ses voies publiques, dans son climat et dans les produits de son
sol et de son industrie. Or, là est l'histoire d'un peuple, là se voit son
esprit, son âme, bien mieux encore que dans le récit des combats qu'il a
soutenus et des victoires qu'il a remportées.
Le document que nous publions est un de ceux qui servent le plus à
faire le jour sur ces divers points. C'est un de ces écrits que les ouvriers de
l'histoire ont intérêt à consulter, surtout s'ils veulent traiter du moyen âge,
encore trop peu connu et souvent mal jugé ; un recueil d'hommages, d'aveux,
reconnaissances et dénombrements reflétant toute une phase de notre
organisation. Ces actes, ces textes, nous les donnerons tout purs, sans
commentaires et sans autres notes que celles qui seront nécessaires pour
établir certaines concordances, pour éclaircir des dates (1) et des points trop
obscurs et signaler quelques particularités dignes de remarque. L'identification
des noms de personnes et de choses résultera surtout de la table que veut,
bien se charger de dresser, comme il l'a fait de la table du Cartulaire de l'Eglise d'Angoulême, le
très distingué Archiviste du département de la Charente, M. Jules de La
Martinière, chez qui l'érudition s'accompagne toujours de la plus parfaite
courtoisie.
Le livre des fiefs, Liber
feodorum, conservé dans le
(1) A propos des dates, nous devons faire remarquer que, du milieu
au moins du XIIe siècle, jusqu'à l'édit royal de janvier 1564, qui
ne reçut son application partout en France que le 1er janvier 1566,
l'année commençait chez nous le 25 mars.
— 4 —
trésor de l'évêché
d'Angoulême, n'est point un document absolument inconnu des modernes.
Malheureusement, nos historiens locaux, Corlieu, la Charlonie, et les autres du
même temps, ont, ignoré son existence ; mais il en est autrement des auteurs du
Gallia. Ceux-ci l'ont vu ; l'évêque
Bernard de Rezay le leur a communiqué, ainsi qu'ils le déclarent, et ils y ont
pris les noms de quelques-uns de nos évêques, de Raoul II à Guillaume, dit de
Bourges, Ve du nom, VIe d'après eux. Ils en donnent des
extraits dans l'article relatif à Guillaume de Blaye et reproduisent, dans les Monumenta, deux passages concernant,
l'un, le rétablissement du doyenné du chapitre cathédral, l'autre,
l'application que fait ce même évêque de son droit de souverain domaine sur le
château de Thors. Il en a été parlé dans une séance de la Société Archéologique, de la Charente, et le Bulletin de l'année
1870 de cette Société en contient une description succincte, dans laquelle il
est qualifié de précieux manuscrit.
Il est tout entier sur parchemin et forme un volume de 151
feuillets, de 0,25 de hauteur sur 0,18 de largeur, distribués en vingt
fascicules en contenant huit chacun, sauf le deuxième qui n'en contient que
deux, et le dernier qui en compte cinq. Les feuillets sont écrits au recto et au verso, d'une encre noire parfaitement conservée et, en plusieurs
endroits, sur raie tracée avec la pointe du style. Sa reliure, du XVIe
siècle, est faite de deux ais de bois de hêtre, recouverts d'une peau de veau,
brunie et ornée de deux cadres, que composent de petits carrés, dans lesquels
figurent, des extrémités au centre, des cerfs, des aigles à deux tètes, des
lions, des tridents, enfin, des tiges de fleurs, le tout d'un effet gracieux.
C'est un registre où sont transcrits, les uns avec date, les autres sans date,
la plupart très sommairement, tous les actes et,
— 5 —
selon notre
langage actuel, tous les procès-verbaux d'hommages rendus à l'évêque
d'Angoulême, leur suzerain, par ses vassaux et tenanciers, sous Guillaume IV de
Blaye, de l'élection de ce prélat, en 1273, à sa mort, en 1307. Des vides,
souvent spacieux, laissés ça et là, ont permis d'intercaler d'autres actes,
constatant de nouveaux hommages, rendus plus tard pour les mêmes objets, soit
au même évêque, soit à ses successeurs, et d'y ajouter des notes, allant du
XIIIe au XVIIe siècle, destinées à compléter, rectifier
ou expliquer ce qui a précédé. Les titres, écrits d'abord à l'encre rouge,
l'ont été, peu après, généralement, à l'encre noire. Il y a, de même, deux
foliotages : le premier, du XIVe siècle, en chiffres romains, et à
l'encre noire, commence au deuxième fascicule et compte seulement CXXXXIII
feuillets ; le second, que nous attribuons au XVIIIe siècle, est en
chiffres arabes et encre rouge, et s'applique au volume tout entier. Ressortent
encore en rouge la plupart des lettres initiales, dont quelques-unes sont
agrémentées de festons de même couleur.
En réalité, le livre dressé par les soins de Guillaume de Blaye ne
compte que 140 feuillets, sur les 151 qui composent le volume. Il commence au
feuillet 11, par la mention de l'élection, du sacre, et de l'intronisation de
cet évêque, au-dessus de laquelle une main, que nous croyons être la sienne, et
non celle d'un scribe, a tracé, après coup, ces mots : In nomine Domini. Incipit liber feodorum. Les dix feuillets qui
précèdent sont remplis de notanda, sans
ordre et sans date, et quelquefois informes, au milieu desquels se trouvent dix
chartes relatives à des concordats composiciones,
mettant fin à des conflits qui existaient entre nos évêques et divers
personnages, dont quelques-uns de nos comtes. Le plus ancien concor-
— 6 —
dat, de date
certaine, est de 1173. Le contenu de ces dix feuillets, bien que complètement
indépendant du Livre des fiefs, en forme comme le préambule, prologium ; c'est le titre que nous lui
donnerons.
Le livre proprement dit est précédé d'une liste des châtellenies
dans lesquelles sont situés les fiefs. Ces châtellenies, rangées en seize articles,
sont celles d'Angoulême, Montignac, Marcillac, La Rochefoucauld, avec
Cellefrouin et Verteuil ; Marthon, Montbron, Blanzac, La Rochandry, Montmoreau,
Villebois, Châteauneuf, avec Jurignac et Ladiville ; Matha, Ruffec, Aens, sous
ce titre : De homagio vicecomitati
Lemovicensi ; Mareuil, avec Chalais. Trois autres articles mentionnent de
même des hommages, mais aussi des acquisitions et des traités, ainsi que
l'indiquent leurs rubriques : De feodo
Agnetis, filie domini Fulcaudi de Marciaco et domini Bertrandi de Cyconiis. —
Homagia acquisita a domino Fulcherio de
Villaboe et ejus filia. — De
questionibus domini de Valencia.
Ce qui suit concerne divers autres fiefs, hommages et cens et
comprend en outre quelques notes dont une relate l'élection et le sacre de
l'évêque Octavien de Saint-Gelais, en 1494, ainsi que deux états, l'un, de
droits dus à l'évêque par les paroisses non exemptes de chaque archiprêtré,
l'autre, des décimes supportés par les bénéficiers du diocèse, sorte de pouillé, des plus anciens que nous
connaissions. Pour faciliter nos renvois et références nous intitulerons cette
partie du livre : Varia.
Les litres des articles sont généralement suivis de sous-titres placés
dans les marges. Nous respecterons cette disposition. De plus, pour prévenir
toute confusion, nous mettrons entre crochets tous les hommages postérieurs à
l'épiscopat de Guillaume de
— 7 —
Blaye (1273-1307).
Les nota et notanda et observations ayant ce caractère dans le prologium et dans le livre, seront en
italiques.
Nous disons plus haut que ce livre date de 1273 et fut dressé par
les soins de Guillaume IV de Blaye. On ne peut douter que les évêques
précédents aient tenu état des biens et droits de leur bénéfice. Les mentions invenitur in registro..., in veteri registro
; in rotulo engolismensi... le prouvent suffisamment.
On sait d'ailleurs que chaque feudataire devait, une fois
l'hommage rendu, en délivrer un monument écrit de sa main ou de la main d'un
clerc, dignitaire notaire ou simple scribe. Debet
feudum et achaptamentum reddere in scriptis. C'est ainsi que l'on trouve de
temps en temps cette observation : Extat
publicum instrumentum. Prout extat per litteram quam habemus in archivas nostris.
— Extat littera. C'est ainsi
encore qu'il est dit de tel feudataire qu'il a rendu l'hommage, mais ne l'a pas
encore confirmé par écrit, ou n'a pas remis jusqu'ici son fief écrit, non dedit. feudum scriptum ; de tel
autre qu'il l'a déposé, reddidit feudum
in scriptis ; d'un autre encore, qu'il s'est exécuté amiablement, feudum et littera per ipsum reddita bene
amabiliter. L'écrit contient, avec l'aveu de vassalité, le dénombrement des
objets composant le fief et l'appelle quelquefois le motif et le prix de la
fidélité du vassal, à savoir que, s'il est attaqué, l'évêque, son suzerain, le
défendra même par la force ita quod
episcopus custodiat illum de forcia contra quoscumque.
Quoiqu'il en soit, on ne peut douter que notre Guillaume IV ait
voulu renchérir sur les précautions prises jusque-là et, en se faisant
reconnaître des droits tombés dans l'oubli, ou sciemment violés, les soustraire
aux dangers futurs. Combien de ces droits,
— 8 —
en effet, qui sont
devenus incertains et qu'il faut rechercher ! Combien n'a-t-on pas vu de
tenanciers s'approprier leurs tenûres et de vassaux secouer le joug, en ces
temps troublés, où les monuments portant les conventions étaient si fragiles,
si difficiles à retrouver, si incomplets, et quand les conventions elles-même,
en l'absence d'écrits, reposaient uniquement sur des souvenirs et des
traditions n'ayant de valeur qu'au service de la bonne foi ! Même avec cette
bonne foi, n'entend-on pas tel ou tel vassal déclarer qu'il comprend dans son
aveu ses possessions certaines et celles qui ne le sont pas et qui peuvent
faire l'objet d'enquêtes, pro sua probata
possessione, vel quesita ? et n'arrive-t-il pas un jour à l'évêque d'avoir,
après renseignements pris, à remettre à l'archidiacre un hommage qu'il s'était attribué par erreur ? Hommagium reddidit episcopus... archidiacono, quod probavit coram ipso
quod ad ipsum pertinebat et quod... episcopus receperat. Ce qui est vrai
d'ailleurs, c'est que, à l'avènement de Guillaume IV et depuis longtemps déjà,
le domaine des évêques d'Angoulême subissait de graves atteintes. Girard II, au
commencement du XIIe siècle, en avait aliéné une bonne partie pour
subvenir aux frais de la reconstruction de sa cathédrale et de sa demeure
épiscopale, pour satisfaire à ses tendances généreuses et aux exigences de sa
situation de légat apostolique, situation qui a duré plus de vingt-cinq ans.
Après la mort de Girard, dont le prestige a été grand, nos comtes se livrent
sur ce domaine à des déprédations qu'ils sont amenés à reconnaître en 1173 et
1107 et que les Cotereaux qu'ils
soudoient sont prêts à recommencer. Des prévôts, comme les Tizon, à Dirac, et
les Jourdain, à Marsac, ont suivi ce coupable entraînement, ce dont ils
viennent demander pardon à leur tour.
— 9 —
Les événements qui, à la fin du même siècle, ont amené l'Anglais
chez nous et déterminé l'occupation de notre Angoumois par les fils d'Eléonore
de Guienne, Richard-Cœur-de-Lion et Jean-Sans-Terre, le fléau du pays, ont
encore contribué à le réduire en favorisant les convoitises qui le menacent,
toutes les injustices et toutes les violences. La famille des Taillefer vient
de s'éteindre ; celle des Lusignan qui lui succède débute par des usurpations.
Le comte Hugues X et son épouse, Isabelle, reine d'Angleterre, finissent par
avouer leurs torts et tâchent de les réparer entre les mains de. Raoul II, en
1242. Mais leur fils et successeur, Hugues XI Le Brun, va plus loin encore dans
l'abus de la force et contraint Robert 1er de Montbron à sortir de
son diocèse, jusqu'à ce qu'une sentence rendue le 23 novembre 1259, par les
évêques de Limoges et de Cahors, délégués du roi, ait obligé le coupable à
rendre justice à l'opprimé. Cet exemple et d'autres encore donnés par les
grands ne se produisent point sans provoquer chez les petits la tentation de se
soustraire à une dépendance et à des charges que l'orgueil et l'intérêt font
mal supporter. On comprend donc qu'après de tels excès dont ont souffert ses
prédécesseurs, le nouvel évêque ait multiplié les mesures propres à sauvegarder
dans l'avenir les biens et les droits dont il avait le dépôt. Nous avons dit
ailleurs (1) qu'il passa tout le temps de son long épiscopat à les faire reconnaître.
Rien de plus vrai ; son livre des fiefs le démontre suffisamment, Mais les maux
qu'il voulait ainsi conjurer n'ont point cessé complètement de se reproduire
et, vingt ans après lui, son neveu et cinquième successeur, Ayquelin de Blaye,
élu en 1328,
(1) Pouillé
Historique du diocèse d'Angoulême, T. 1.
— 10 —
doit, à son tour, soutenir
d'une main ferme les intérêts de son église et se voit plus d'une fois dans la
nécessité de lancer l'excommunication contre des tributaires récalcitrants.
Diverses notes montrent jusqu'à quel point certains seigneurs, si exigents
vis-à-vis de leurs propres vassaux, étaient portés à mépriser les droits de
leur suzerain, quand celui-ci était un représentant de l'Eglise. Une de ces
notes, du XIVe siècle, en signale quelques-uns qu'elle qualifie de
satellites de Satan, d'ennemis de Dieu et de l'Eglise et qui feignant de voir
dans les Mets concédés par l'évêque des fiefs ecclésiastiques ou de dévotion,
prétendent n'être tenus, de ce chef, à aucun service, à aucun devoir, maledicti nobiles, diaboli satellites, Deum
et sanctam ecclesiam odientes, ad hoc venerunt de feodis... quod dicunt alia
esse feoda devocionis, propter quod, ut dicunt, ad nullum servicium, ad nullum
deverium ipsi ecclesie teneantur. Une autre nous apprend qu'un de ces
seigneurs, après un bienfait reçu de l'évêque, s'efforce d'amener ses hommes à
mépriser ses droits et de les soulever contre lui. Post tantum donum... domino episcopo oppido fuit infestus et de post
magis nisus est jura episcopi supprimere... nisus est emere et nihitur
compellere homines episcopi... quod nunquam visum fuit.
Cependant, presque au début de ce même siècle, on avait vu
s'accomplir chez nous des événements permettant d'espérer pour l'église
d'Angoulême un avenir moins tourmenté. En 1307, l'année même de la mort de
l'évêque Guillaume, s'éteignait Guy, le dernier de nos comtes de la maison de
Lusignan, abandonnant au roi Philippe Le Bel toutes ses possessions, et
l'Angoumois, ainsi réuni à la couronne, allait devenir l'apanage de membres de
la famille royale. En outre, comme on le sait, il y avait depuis
— 11 —
longtemps déjà
lutte entre la vieille noblesse et nos rois qui, inquiets de la voir, depuis la
mort de Charlemagne, étendre chaque jour sa puissance et ses prétentions,
avaient résolu de la réduire et furent amenés par la force des choses à la
remplacer peu à peu par une nouvelle noblesse plus soumise et plus dévouée. Ce
mouvement d'une si grande importance devait, ce semble, contribuer, avec la
Religion, à adoucir les mœurs de la nation que la féodalité avait détachée
autrefois si violemment du monde romain, et y propager les idées de justice, à
faire disparaître enfin tous les restes de barbarie qui y subsistaient encore.
Mais trop de circonstances allaient en entraver l'action. Les guerres se
rallument et les bandes dévastatrices reparaissent dans notre malheureux pays,
amenées par l'étranger. D'un autre côté, les nouveaux seigneurs, sous l'empire
des mêmes passions qui avaient poussé leurs devanciers et auxquelles devaient
prêter force les doctrines préconisées au XVIe siècle, ne tardèrent
point à se ruer à leur tour sur le domaine ecclésiastique, pour accroître leur
patrimoine. Le livre que nous publions s'applique à une période trop limitée
pour refléter tous ces faits avec leurs conséquences ; il s'en dégage cependant
un certain jour qui permet de les comprendre.
Mais ce n'est point là le seul sujet d'étude qu'il nous présente.
D'autres questions y sont traitées qui touchent à notre vie sociale et
sollicitent dès lors tout aussi légitimement notre curiosité. On conçoit en
effet qu'il soit intéressant de constater la puissance du seigneur évêque à
cette époque, de voir comparaître devant lui une multitude de feudataires venus
de châtellenies couvrant la majeure partie de son diocèse et s'étendant sur
quatre diocèses voisins,
— 12 —
d'entendre décliner
leurs noms, qualités, professions et ceux de leurs ancêtres, de recueillir
leurs déclarations, d'apprendre quelles sont l'origine et la situation des
fiefs qu'ils occupent, quels le
caractère et les conditions de cette occupation, le genre d'hommage auquel ils
sont tenus, la nature et l'importance des redevances qui s'y rattachent. Ils
représentent toutes les classes de la société. Ce sont des chevaliers, milites, et des aspirants à cet ordre,
varlets, damoiseaux, valeti, domicelli; de
grands seigneurs et puissants châtelains, ayant eux-mêmes de nombreux vassaux,
les comtes d'Angoulême, les vicomtes de La Rochefoucauld et de Limoges ; des
clercs et dignitaires ecclésiastiques ; des laïques, bourgeois, gens du
peuple, serviteurs et affranchis, travailleurs des champs, hommes de métiers et
hommes voués aux emplois publics. Leurs noms sont peu variés : Arnauld,
Guillaume, Robert, Raoul, Gombaud, Gérauld, Geoffroy, Aymard, Hélie, Jean,
Aymeric, Pierre, Itier, Landrie, Foucaud, Bertrand, Benoît, pour les hommes;
pour les femmes : Agnès, Arsende, Aléayde, Béatrix, Burgonde, Pétronille,
Jeanne, Ysabelle, Hylarie, Sybille. A ces noms s'ajoutent depuis près de deux
siècles déjà des surnoms plus variés, nés de la profession, de la manière
d'être de ceux qui les portent, de leur origine, de circonstances et de faits
qui les ont mis en évidence. Ainsi Guillaume Le Brun, Le Roux, Guillaume
Boucher, Mercier, Foucaud Le Rond, Aymeric Prévost, Guillelmus Bruni, Ruffi, Bocherii, Mercerii, Fulcaudus Rotundi,
Aymericus Prepositi, ou avec la particule prépositive indiquant la demeure,
le fief occupé par le vassal, le maine, massum,
maynile. Ainsi Helias de
Brociis, de Fenestra, Andreas de Arcu, Petrus de Podio, de Brolio, Johanes de
Pinu, de Agia, de Bosco. Quelques-uns
— 13 —
sont des noms de
voyageurs, peut-être des croisés, des pèlerins, Guillaume de Chypre, Jean de
Pise. Ces prénoms sont devenus des noms appartenant à la famille et que les
pères transmettent à leurs enfants.
Les vassaux étaient-ils convoqués avec assignation de lieu, jour
et heure ? On peut le supposer. C'était l'usage et nous parlons ailleurs (1) de
la solennité avec laquelle le chapitre cathédral d'Angoulême annonçait
d'avance la tenue de sa cour. Ici cependant rien ne révèle pareille mise en
scène. Le prélat reçoit ses clients simplement dans son palais, in palacio episcopi, à Angoulême, ou
dans sa maison de Vars, ou dans son château de Beaumont ; dans l'appartement
épiscopal, dans la chambre peinte, dans le vestibule, in camera episcopali, in camera picta, in pavimento ante cameram ; dans
la maison d'un particulier qu'il visite, in
camera Reymundi Pelet ; dans une dépendance, in prato de Pagina, in, prato capellanie ; dans une chapellenie
(presbytère), dans une chambre basse, dans celle du fond, sous le cloître, près
de l'église, dans l'église même, in
camera inferiori, in ultimo recessu, in claustro, juxta ecclesiam, in
capellania, in ecclesia.
Les fiefs sont désignés quelquefois sommairement et le déclarant
se borne à avouer tenir du seigneur évêque tout ce qu'il a dans telle paroisse,
tel lieu, et ce que d'autres ont venant de lui et sous sa dépendance, omnia que habet et habentur ab co et sub co.
Car il y a fief et arrière fief, et il a pu, du consentement du suzerain
qui a le haut domaine, détacher une partie du fief reçu de lui, pour la faire
passer à un sous-feudataire qui en aura le domaine utile. De
(1) Pouillé
Historique du dioc. d'Angoulême, T. 1.
Titre III
— 14 —
même, il lui arrive
de faire des réserves et d'excepter de son aveu des objets situés au même
lieu, mais faisant partie d'un autre fief, ou lui appartenant en propre ; comme
à Touvre, par exemple, où une maison est mouvante de l'évêque, et l'escalier
de pierre qui y donne accès, mouvant d'un autre seigneur. Mais le plus souvent,
c'est une longue énumération de maisons, mainements, avec granges, aires, jardins,
vergers, treilles, pièces de terre, prés, vignes, bois, landes et brousses. Il
y a des moulins, eaux et pêches, marais et pâturages, pierrières et terriers, aque, molendina, maresia, pasturagia;
peyrerie, terreria; des mas ou manses en grand nombre, où sont organisées
des borderies et autres exploitations, borderie,
ballia; des puys, des breuils, des leignes, podia, brolia, lempnie. Il y a même des cimetières ; car le
cimetière, au moyen âge, est le séjour des vivants autant que des morts,
comprenant, dans ses larges proportions, des maisons, des terres en culture,
des prés et des jardins. C'est partout l'emphytéose, la concession du fonds à
charge de services à rendre, de redevances à payer à celui qui l'a consentie.
Il y a des parts, moitié, tiers, sixième de vendange, de métive haute ou
basse, de dîmes de blé, avoine, légumes et produits de basse-cour. Enfin sont
déclarés tous droits et devoirs quelconques, quints, agriers, cens, tailles,
corvées, services, exploits, usages, coutumes, lods, ventes et honneurs, jura, deveria, dominia, quinta,, agreria,
usagia, costume, servicia et expleta, corvata, biannia, vende et honores. Cependant
il est arrivé que l'évêque s'est plaint, comme s'il y avait eu restriction,
dissimulation, hac ultima, avohacione non
fuit contentus et merito. C'est pour éviter pareil soupçon que souvent le
déclarant termine en reconnaissant que son père rendait, que
— 15 —
ses ancêtres
avaient rendu le même hommage, progenitores
suos idem homagium fecisse ab antiquo, et en promettant de venir compléter
son dénombrement, s'il découvre qu'il ait commis un oubli. Rien de plus
difficile d'ailleurs que d'énumérer tant et de si divers objets composant un
fief à cette époque. C'est déjà partout le morcellement et l'éparpillement. A
peine voit-on quelques terres de trente à quarante journaux, dix à douze
hectares, d'un seul tenant. Ce n'est pas cependant qu'il n'y ait pas de grosses
fortunes. Les de Monète, les d'Orfont, les Reynier, les Sardain, Poitevin,
Tizon, du Doignon, Audoin, Jourdain, Foucher sont riches, mais surtout par les
redevances que leur apportent, dans leurs hôtels d'Angoulême, ou dans leurs
ménils ruraux, les nombreux tenanciers à qui ils ont confié leurs biens
propres et les fiefs à eux confiés autrefois par l'évêque ou par un autre
suzerain, C'est le cas surtout de nos grands seigneurs. Ceux-ci s'en tiennent à
ce que l'on appelle leur fief dominant, fief noble ou de dignité, manse
seigneuriale, demeure féodale, château, cour, repaire, verteuil, forteresse et
garenne, et ils ont divisé le reste en fiefs servants qu'ils ont distribués à
des vassaux secondaires ou à des serviteurs, bordiers, métayers, ad medietatatem fructuum. L'évêque a et
ils ont comme lui des officiers, prévôts, viguiers, baillis, forestiers, de
nombreux mansionnaires et quelques sénéchaux qui sont en voie de devenir juges
de la châtellenie, prepositi, vigerii,
forestarii, ballivi, mansionarii, senescalli. Ces seigneurs sont des
suzerains et reçoivent de vassaux inférieurs loi et hommage; mais l'évêque est
leur suzerain à eux et peut se dire seigneur au-dessus de tous les seigneurs, episcopus dominus super omnes dominos. Toutefois
la juridiction de ceux-ci n'en est point diminuée; et ils ont
— 16 —
comme l'évêque,
soit en propre, soit le tenant de lui, des péages, foires et marchés, peagia, nundine, mercata. Ils ont la justice,
quelques-uns à tous les degrés. Par conséquent chacune de leurs châtellenies a
ses coutumes et mesures qui y font loi, ad
usum, ad costumam, ad mensuram, Engolisme, Blanziaci, de Montinhaco, de,
Martonio, de Monte Berulphi.
Comme pour les autres suzerains, l'hommage dû à l'évêque est lige
ou plein, homagium ligium, homagium
planum. Les obligations qui s'y rattachent sont multiples, comme on l'a vu,
et plus ou moins importantes. La plupart sont annuelles et ont le caractère de
rentes, rendales; d'autres ne sont
qu'à muance du seigneur ou du vassal. Mais il en est qui méritent d'être
signalées. Ainsi, quatre seigneurs de son diocèse, ceux de La Rochefoucauld, La
Rochandry, Montbron et Montmoreau doivent, à son entrée dans sa ville
épiscopale, porter le prélat, assis dans sa chaire dont chacun tient un pied,
du monastère de Saint-Ausone à sa cathédrale. Il a droit de gîte chez plusieurs
de ses vassaux et peut s'installer avec une cour assez nombreuse et pendant un
certain temps, à la place de leurs possesseurs, dans quelques châteaux et
demeures nobles, comme à Thors en Saintonge, à La Rochandry, à Dirac. Ailleurs,
il est hébergé en cours de voyage et y prend un ou plusieurs repas,
arbergamentum et procuracio. Quelques-uns lui doivent un hommage militaire ;
ils sont ses sergents, servientes, tenus
à l'accompagner en armes dans son diocèse et au dehors, sequi episcopum cum armis, ad expensum episcopi ; ou, possesseurs
d'un fief banneret, ils ont le titre de porte-étendard, debet esse vexilifer episcopi, si contingat cum ire in exercitu. D'autres
sont soumis à des corvées et services différents, ou obligés à des redevances
soit
— 17 —
en numéraire,
variant de quelques deniers à quelques livres, soit en produits agricoles,
bois, foin, paille, à raison de tant de brasses ou de charretées, brachiate, carruce; blé, avoine, méture,
vin, à raison de tant de boisseaux, rases, émines, salmes, boisselli, emine, rase frumenti, avene, mixture, salma, vini, vindemie
; une livre de cire, etc.; soit enfin en produit de l'industrie, une paire
de gants, d'éperons, un manipule, une patène, achaptamentum unius paris cirotecharum, calcarium, unius manipuli
episcopalis, unius patene ferree. Quant aux monnaies, outre celles que l'on
connaît le plus, comme la livre, le sol, le denier, on remarquera l'obole, le
marbotin, le denier de la Marche, Marchensis,
venu chez nous, sans doute, avec les Lusignan ; le sterling apporté par
l'Anglais. Le franc est nommé ici au XIVe siècle.
Si le feudataire néglige ses obligations, ou s'il meurt et que sa
succession reste trop longtemps vacante, l'évêque suzerain saisit le fief et en
recueille les fruits comme il peut jusqu'à ce que se présente le tenancier
négligent ou un nouveau prétendant offrant de meilleures garanties, sazivit feuda propter deffectum vassali...
levamus quod possumus ob deffectum hominis. L'hommage est renouvelable,
avons-nous dit, au moins à chaque transmission du fief ou à chaque avènement de
suzerain. C'est le fils aîné qui le rend, à la mort du père, comme prenant la
place de celui-ci dont il recueille toute la succession, moins la part
apanagère revenant à ses frères, apanamentum
freyreschie. S'il est mineur, c'est sa mère qui remplit ce devoir pour lui,
nomine tutorio, à moins qu'elle ne
soit remariée, auquel cas la tutelle passe au plus proche parent du côté
paternel. Mais il se présentera, aussitôt sa majorité, pour faire en per-
— 18 —
sonne sa
déclaration de vassalité et recevoir l'investiture. Si la succession résulte
d'un acte entre vifs, donation, vente, échange, le cédant déclare se dessaisir
et se dessaisit en effet entre les mains de l'évêque à qui il présente le
cessionnaire, en le priant d'accepter celui-ci comme vassal, de l'investir et
d'agréer en conséquence son hommage, ce qui a lieu, tous droits réservés, qui episcopus cum investivit... ut est
moris, salvo jure suo et eciam alieno, et recepit ad homagium. Il faut que
le suzerain autorise le dessaisissement et l'occupation, facta devestitura et investitura in manu dicti episcopi. Quelquefois
cette formalité a été omise ; l'acte s'est passé à l'insu de l'évoque, inscio episcopo ; mais celui-ci
l'apprenant n'a pas manqué de réclamer et de faire rechercher le nouveau
détenteur pour le rappeler au devoir, inquiratur
qui tenet hec nunc. Au surplus, il peut, en vertu de son droit de retrait féodal, prendre à son compte
le fief cédé par son vassal, en faisant connaître son intention, dans un délai
qui est ici d'un mois, ailleurs de quarante jours, et en remboursant à
l'acquéreur le prix qu'il a versé. Quant aux formules de transmission, elles
s'écartent peu de celles que nous a montrées le cartulaire de l'église d'Angoulême. Mais on voit des actes faits
par notaire public, publicum instrumentum
factum per manum Sacrosancte Ecclesie publici notarii... coram me notario
publico ; et, pour les interpréter, il y aura désormais l'advoyer, avoué, avocat, advocatus, jurisperitus qui reprend son
rôle rendu longtemps inutile par la procédure féodale. A noter le contrat qui,
une fois écrit, daté et signé, est divisé entre les parties, scripto per cirographum diviso ; le fétu
donné en signe de translation de l'objet cédé, solvit achaptamentum, scilicet festucam ; et le bréviaire remis en
signe d'investiture d'un bénéfice ecclésiastique.
— 19 —
Ces fiefs et parties de fiefs sont désignés par le nom du
possesseur actuel ou de l'ancien, ou par celui d'un village voisin ; mais aussi
par des noms particuliers dont plusieurs sont reconnaissables encore de nos
jours. Les délimitations en sont établies sommairement. Un fief touche un
autre fief ; il est bordé par un sentier, une rivière, un bois ; il aboutit à
un carrefour, à un arbre ; ad ulmum Jordani... ad quandam populum que
est subtus Magnacum... prope ortum Pacaudi. Les chemins portent les noms
des localités qu'ils desservent : de Montmoreau à Angoulême ; de la Bonnieure à
Romefort ; de Marthon à Montbron, per
quam veniunt genies de Martonio apud Montem Berulphi. Peut-être faut-il
voir en plusieurs d'entre eux des voies romaines ; ainsi ceux dits strata, ferrata, calceata et le chemin
Boyne qui a sûrement ce caractère. Des cours d'eau y sont mentionnés que l’on
cherche en vain aujourd'hui, avec les marais et étangs qu'ils traversaient, les
moulins qu'ils actionnaient, les forêts et les sources qui les alimentaient,
tels le Prus, le Marthe, Bufa Chauda, les grands bois de Romegos. A moins que
pour quelques-uns les vieilles appellations seules aient disparu, car c'est
une époque de transformations.
La langue surtout tend à se franciser. Plusieurs des citations que
nous venons de faire nous la montrent opérant ce mouvement qui s'accentuera de
plus en plus désormais, La voici se dégageant du latin qui lui a donné
naissance. Elle cesse d'en respecter les règles même quant, à l'accord des cas,
des genres, des modes, des temps. Elle balbutie ; mais combien son balbutiement
est doux à entendre et intéressant à comprendre ! Elle s'avance, s'ingéniant à
créer des mots dont la brièveté témoigne encore de sa timidité; mais dont elle
se sert si à propos que notre gram-
— 20 —
maire se fera un
devoir d'en consacrer l'usage après de légères retouches. On voit paraître ces
expressions : le, lo, la, li, las, laus, a, au, ous, en, de, deu, deus, avec
lesquelles on dit La Forga, boscus de La
Landa, ripperia de la Tuda, de la Prada, lo sou chanebau, à la Crotz, ou Mayne,
los vinhos, en Vilar, Las Escures, deus Sablos. Elle invente des formes
qu'elle applique particulièrement aux noms propres pour désigner les habitants
d'un lieu ou les membres d'une même famille : li Robbertene, ous Oudebertz, deu Folhos, ous Espinihadenx, ous
Seschausets ; les Robbert, les gens du Fouilloux, aux Audebert, ceux de
Seschaux, d'Espagnac. Combien d'autres qui affectent des allures étranges,
qualifiées aujourd'hui de barbares, s'adaptant à des phrases d'une structure
non moins capricieuse, mais que notre littérature a adoptées en les
perfectionnant !
Comme spécimen des évolutions lointaines de notre idiome, nous
signalons à l'attention de ceux qui font une étude spéciale des questions de
cette sorte l'aveu inséré en note dans la rubrique relative à la châtellenie de
Matha. Ce fut à la suite, de cet aveu formulé par Ynde, dame de Thors et, peu
de temps après, par Eblon, son fils, que notre évêque Guillaume de Blaye,
voulant exercer ses droits sur ce château, alla y faire son entrée, dont le
récit détaillé, d'une allure presque épique, constitue un exposé des plus
curieux des usages de cette époque.
Le Livre des fiefs de
l'évêché d'Angoulême contient une foule d'autres particularités digne de
remarque. Nous ne pouvons les mentionner toutes dans cette introduction. Il
faut, pour s'en rendre exactement compte, les étudier dans le texte. Il faut
lire le livre en entier pour saisir l'esprit et le caractère de la société et
des temps auxquels il appartient.
J. NANGLARD, v. g. h.
— 21
—
PROLOGIUM,
Anno
Domini.Mo IIIIo secundo, in mensse decembris, nos
Guillelmus (1), episcopus Engolismensis, vidimus, tenuimus, palpavimus et
perlegimus fundacionem monasterii do Borneto (2), quod fundavit anno Domini M° C°
XXV°, Honorio secundo in Urbe presidente, dominus Geraldus, episcopus
Engolismensis, Sancte Romane Ecclesie legatus, et in qua carta (3) fundacionis
supradicti monasterii se habebatur : et ut diligenciori cura monasterium ipsum
ab Engolismensi episcopo foveatur et tucatur, dilectus filius noster Willelmus,
primus ejusdem monasterii abbas, cum consilio fratrum suorum, mihi Geraldo,
Engolismensi episcopo, meisque successoribus episcopis Engolismensibus, quartam
partem libre incenssi, singulis annis, reddendam imposuit. Hec ibi, quere si
vis alibi.
Presentatio
parrochie de Fulcoris reperitur pertinere ad religiosos sancti Johannis
Jherusalem et specialiter ad priorem Alvernie.
Anno
Domini CCCC° X° IIII° (4), comperitur meus locum tenens commisit mirum et inauditum,
scilicet quod citare fecit coram ipso Naudin Chambaut, causamque et cetera me,
XVIe die junii, de hora ad horam querele predictarum responsurum et
cetera.
Notandum
quod circa annum Domini M° CCC° IIIIxx XVII, Dominus de Ruppe
Fulcaudi, quod anno IIIIxx XVIII. mensse januarii fecit homagium
proclamans (5).
(1) Guillaume V,
1391-1412.
(2) V. infra p. 45.
(3) Le manuscrit porte, évidemment par suite d'une faute, cartar.
(4) Pour M° CCCC° X°
IIII°.
(5) V. II CASTRUM DE MONTINHIACO.
— 22
—
Quoniam que in tempore fiunt,
temporum lapsu, facile solent oblivioni tradi, ne quod factum est posteros
lateat, et ut majoris certitudinis ac firmioris habeat munimenti, ideirco ego
Petrus, Dei gracia Engolismensis episcopus, hoc memoriali scripto, in memoriam
presencium et futurorum, commendare curavi quod, cum Wulgrinus, filius Willelmi
Tall[a]fer, Engolismensis comitis, mihi et hominibus meis multa mala, innumera
eciam et grandia dampna irrogasset, siquidem manus suas ad reditus episcopales
extenderat et ea que erant de mensa episcoporum omnia fere ausu temerario sibi
violenter usurpabat, quemdam etiam hominem nostrum ad redempcionem VIII milia
solidorum cogens, alios ad similia terrebat, insuper totam predam hominum
nostrorum de Varno, plus quam duo milia solidorum valentem, ceperat, et nostro
ac multorum bonorum, prudentum et religiosorum virorum studio et diligenti cura
sepe commonitus super hoc fuisset, tandem bono et sano usus consilio, de malis
illatis resipiscens et ad nostram rediens amiciciam, illam terrain de Buxia,
terram utique incultam, spinis et fructettis repletam et nulli usui hominum
aptam, licet ad hoc traheremur muta, nobis et successoribus nostris in
recompensacionem et quantulamcumque dampnorum et laborum nostrorum
consolacionem dedit. Ad quod nullo modo possemus inelinari, nisi quod illa
nefanda, prava et perversa gens Cotharellarum cum eo erat et multo prioribus
graviora nobis et homnibus nostris de Paina et de Varno cum Cotharellis
minabatur inferre. Hanc utique terram, sicut diximus, pro dampnis nobis
illatis, licet pro restitucione partis centesime omnia eidem Vulgrino libenter,
vellemus condonare de cousensu et voluntate patris sui Wulelmi Talhafer et
matris sue Margarite, fratrum quoque Wulelmi Talhafer et Ademari et sororis sue
Almodis, ab onini exactione liberam. prorsus in ea nichil sibi vel heredibus
suis retento, nobis et successoribus nostris quiete et pacifice dedit et
concessit, et ad majorem certitudinem et firmitatem idem Wulgrinus hanc
presentem de donacione
— 23
—
cartulam fieri rogavit. Et ipse pater quoque suus et
mater, fratres eciam et soror sua hoc eidem dederunt et concesserunt propria
manu subscribentes similiter et forestarii ipsius terre donacionem factam
concesserunt et ipsa manu subscripserunt. Ut autem hec terra ab omni
inquietacione libera et quieta esset, immo quasi allodium episcoporum
Engolisinensium esset, sepedictus Wulgrinus, in eadem silva, alibi supradictis
forestariis, pro feudo suo, in recompensacionem XXX sextariatas terre donavit,
ut ibi nullam presumerent inferre vexacionem, vel cultores molestare. In silva
quoque de Buxia sepe dictus Wulgrinus, si forte domum vel habitaciones facere
vellemus omnia domui necessaria, quod vulgo dicimus faciendam, similiter dedit,
et concessit. Hec siquidem silva est de castellania castri Montiniaci, pro quo
castro et honore ejus comes Engolismensis episcopis Engolismensibus homagium
facit. Hec autem composicio facta est apud Ruppem Canderici foras ad cap[dolium]
(l) petrarii, anno ab Incarnacione Domini M° C° LXXIII°, videntibus et
audientibus Rampnulpho, abbate Sancti Eparchii ; Calone, archidiacono ;
Johanne, thesaurario ; Arnaldo Ponchat, sacrista, Engolismensis ecclesie
canonicis, Helia Frumentini, P. Robberti.
Ego Ademarus, comes Engolismensis
notum fieri volo presentibus et futuris quod habitatores ville Sancti Thome de
Buxia, que villa est propria episcopi Engolismensis, pascua suis animalibus in
foreste mea et in terra mea de Buxia non haberent et occasione pascuorum
multocies a servientibus meis indebite vexarentur, ego paci et quieti episcopi
et ville et hominum intendens et bona voluntate eam volens, domino Johanni,
episcopo Engolismensi, et ejus successoribus Engolismensibus episcopis, dedi et
concessi ut omnes habitatores predicte ville ipsius, presentes et futuri in
tota foreste mea et in tota terra mea de Buxia, quamdiu in ea segetes non
erunt, exceptis viri-
(1) V. VII CASTRUM DE BLANZIACO.
— 24
—
dariis et exceptis vineis in eis racemi erunt, pascua
omnibus animalibus suis libere et sine omni servicio, in aprili et in maio et
toto anno et in omni tempore habeant in perpetuum. Preterea, cum in playssato
et in lempnia episcopi, que est juxta predictam villam Sancti Thome, homines
mei multocies venarentur et hoc eciam non poterat fieri, nec erat sine dampno
ipsius ville, ego lempniam illam et plaissatum predicto Johanni epicopo et ejus
successoribus ab omni venacione et ab omni inquietacione quitavi ut ipse
ejusque successores plaissatum et lempniam libere habeant in perpetuum et
quiete possideant, nec aliquis ibi, nisi nomine episcopi Engolismensis, venari
audeat vel presumat. Hoc autem totum factum fuit publice apud Engolismam, in
prato episcopi, juxta ecclesiam Sancte Marie, anno ab Incarnacione Domini M°
C° LXXXXVII°, audientibus et videntibus Rampnulpho, Sancti Eparchii, P. Sancti
Amancii, P. de Cella Froyni abbatibus ; Iterio, cautore Engolismensi et
pluribus aliis. Ut autem hoc factum majorem in posterum habeat firmitatem, ego
ipsum presenti scripto commendari feci, et sigilli mei munimine roborari, et ad
majorem hujus rei firmitatem volui et rogavi ut eidem scripto per cirographum
diviso, domini episcopi et predictorum abbatum sigilla apponerentur.
Ego Ademarus, comes Engolismensis,
notum fieri volo presentibus et futuris quod cum discordia esset inter dominum
Johannem Engolismensem episcopum, ex una parte, et forestarios meos de Buxia,
ex altera parte, super XXIX sextariatis terre et eo amplius, que terra erat de
helemosina quam Willelmus Talhafer, pater meus, et dominus Wulgrinus, frater
meus, fecerant episcopis Engolismensibus, et eam forestarii tenebant, ego, ad
querelam predicti episcopi, diem forestariis coram me assignavi. Partibus
igitur, die assignata, ante meam presenciam apud Engolismam constitutis, cum
pars episcopi vellet contra forestarios proponere, consilio amicorum utriusque
partis et pruden-
— 25
—
tium virorum qui aderant, talis inter eos concordia
facta fuit, ut episcopus totam predictam terram de qua questio erat haberet, de
cetero quiete et paciffice possideret, preter decem sexteriatas quas forestarii
de illa parte que est versus Nanclars haberent in feudum ab episcopis
Engolismensibus, sub homagio sine ligancia. Hanc pacem concessit predictus
Johannes episcopus et hominium a Guillelmo Joberti forestario, pro ipso et pro
aliis forestariis, recepit. Concesserunt eciam eandem pacem forestarii,
nominatus, Willelmus Joberti, Helias Gastol et Helias, filius ejus ; Aubertus
Gastol et P., frater ejus ; Hugo Gastol et Rainaldus, frater ejus ; Willelmus
Ferrandi et Petronilla, uxor ejus, Johannes Ferrandi et Aleaidis, uxor ejus,
Giria et Ostorga. Hec pax et concessio pacis facta publice apud Engolismam, in
prato episcopi, juxta ecclesiam Sancte Marie, anno ab Incarnacione Domini M° C°
LXXXXVII°, audientibus et videntibus Ramnulpho, Sancti Eparchii ; P. Sancti
Amancii ; P. de Cellafroyni abbatibus ; I. Cantore Engoliinensi et pluribus
aliis. Ut autem hoc factum majorem in posterum habeat firmitatem, ego ipsum
presenti scripto commendari feci, et sigilli mei munimime roborari, et ad
majorem hujus rei certitudinem volui, et rogavi ut domini episcopi et
predictorum abbatum sigilla apponerentur.
Nota
quod supradicte tres littere facte pro villa nostra Sancti Thome de Buxia ibi
(?) continetur malicia aliquorum parcionariorum.
CHARTA
COMPOSICIONIS CUM DOMINO SENESCALI DE DYRACO.
Ego Johannes, Dei gracia
Engolismensis episcopus, presentibus et futuris in perpetuum. Querela fuerat
per longa tempora inter episcopos Engolismenses, et senescallos, prepositos
eorum, in foresta que dicitur Faya episcopalis et in quibusdam terris pariocbie
de Diraco. Milita enim
capiebant senescalli et recipiebant de dicta foreste et occasione ipsius
forestis et de hominibus et de terra pre-
— 26 —
fata parrochie de
Diraco, unde erant tamen prepositi episcopi Engolismensis, de quibus episcopo
manifestam injuriam faciebant ; et ideo ipsi et illi qui ab eis descenderant,
quod in eadem malicia et injuria persistebant, excommunicacionis inodari
sentenciam meruerunt. Cum autem hujusmodi discordia et querela usque ad Hugonem
Tizo, qui de eorum genere descenderat, durasset, ipse Hugo, saniori utens
consilio nec volens amplius culpa sua excommunicacionis vinculo detineri, et
confitens se in multis contra episcopum graviter deliquisse, pacem humiliter
postulavit, cum voluntate et assensu participum suorum, Emin de Fuscobruna et
filioruni ejus, Sobrie et P. Otgier filii ejus, Helie Rampnulphi et Arnaldi,
filii ejus, qui omnes, spontanea voluntate super sacrosancta evangelia
juraverunt quod pacem quam Hugo Tizos faceret nobiscum super universis querelis
quas adversus ipsum Hugonem et adversus eos habebamus ratam haberent et
fideliter tenerent et observarent. Deinde vero ipse Hugo Tizos compromisit pro
se et pro predictis particibus suis in Rampnulphum Sancti Eparchii et P. de
Cella Froyni, abbates. et P. Gauffridi, cognatum suum, jurans, tactis
evangeliis, quod quicquid ipsi abbates et P. Gauffridi inter nos et ipsum et
participes ejus et prepositos eorum pro pace ordinarent, de boscis, de terris,
de hominibus, de redditibus et de universis querelis quas adversus eos
habebamus, ipsi ratum haberent et ordinacionem ab eis .factam firmiter
observarent. Hoc idem juraverunt Giraudolz, P. Ademari, Geraldus de Lagia,
eorum prepositi qui presentes erant, qui eciam in eosdem, cum Hugone Tizo,
compromiserunt, et ut quicquid ipsi de predictis ordinarent, observarent
fideliter. Ipsum Hugonem Tizo fidejussorem interposuerunt. Predicti itaque
Sancti Eparchii et de Cella Froyni abbates et P. Gauffridi, habito ad invicem
consilio et cum sapientibus, taliter ordinaverunt quo dicta forestis Faya
scilicet dividetur in partes, et nos et successores nostri, Engolismenses
episcopi, inde haberemus duas partes et quicquid ex illis duabus parlibus
proveniret, Hugo vero
— 27 —
Tizos et predicli participes sui et eorum prepositi habereat
ejusdem forestis terciam partem et quicquid inde proveniret, de terris quoque
et de hominibus et de redditibus et de quibuscumque aliis que habebant nobiscum
communia in parrochia de Diraco nos duas partes haberemus et ipsi terciam
partent haberent. Ista autem habebunt de celero in feudum sub homagio liggio
quod facient episcopis Engolismensibus, set non tanquam prepositi, ut
solebant, set tanquam homines liggii ; nos enim absolvimus a prepositura. Illa
vero que in proprietate sive propria ante pacem istam habebamus, id est decimam
tocius parrochie de Diraco et pascherium omnium in quibus illi nichil habebant,
et quecumque alia erant nobis propria, similiter habebimus propria sine ipsis.
Ipsi quoque ea que in proprietate habebant similiter propria et sine episcopo,
habebunt. Pascue autem communes erunt sicut prius fuerant, pascue terre nostre hominibus
eorum, et pascue terre eorum nostris hominibus. Episcopis Engolismensibus jus
suum durabit perpetuo in domo Hugonis Tizo de Cluzello, quod quecumque
episcopus pecierit, ipse Hugo et illi qui post eum domum illam tenebunt eam
reddent, episcopo, sine omni condicione, tanquam episcopi propriam, sive sit
pax, sive guerra. De vinea, sive de trelia Hugonis Tizo, que est prope domum
suam, ita statutum fuit ut pro decima ipsius terre in qua vinea est reddatur
episcopo Engolismensi perpetuo, singulis annis, a possessoribus terre, sive sit
ibi vinea, sive non, una salma vindemie. Hec autem nomina
mansorum et borderiarum que sunt in parte nostra : mansum de Granfont, borderia
Audemar, mansum P. de Poipeset, mansum Boneu, mansum P. Seguini, borderia de
villa Chichor, borderia de Belabarba, borderia de Poiarcot quam tenent illi de
Podio, mansum de Planchamp, mansum Geraldi Talabocha, mansum de Peclaudiga,
mansum aus Amoros, borderia de Poirabios, mansum deu Til, mansum ous
Allach[az], borderia deu Peirat, borderia Lambert de Lacu, borderia de Lessart
Chamidel, mansum
— 28
—
Lieutier, borderia de Poi Engosbert. mansum deu
Folilos. Hec sunt nomina mansorum et borderiarum partis Hugonis Tizo et
participum suorum : mansum Sutoris. mansum Copi, borderia de Podio, mansum deu
Ga, mansum Masoer, borderia de Percbet. borderia de Poyarcot quam tenent illi
de Podio Medio, mansum Migrart, mansum de Lajarn, borderia de Poicloant,
borderia ous Gousbertz, mansum Lambert Loier. De manso vero Rosset, ita
ordinatum fuit quo Hugo Tizos et ejus participes et eorum prepositi in eo
haberent duos solidos et IIIIor denarios censuales et IIII capones
et unum sextarium avene, ad veterem mensuram, et nichit amplius. Omnia alia
erunt nostra et successorum nostrorum, explectum rectum, districtum et
quecumque alia in eo sunt vel erunt et totum deverium. Hec autem pax et
concordia facta fuit apud Engolismam, in capella sancti Clementis(l), anno ab
incarnacione Domini M°CC° II°. Huic paci interfuerunt et testes sunt Arnaldus,
archidiaconus Engolismensis; Johannes, thesaurarius; lterius Matellus,
Willelmus Arnaut, Helias Bruni, Arnaldus de Sancto Johanne, canonici
Engolismenses ; P. Fulcherii. Willelmus Celabracha,
Chaboz et plures alii tam clerici quam laïci. Ut autem hoc factum majorem in
posterum habeat firmitatem, nos ipsum presenti scripto commendare curavimus et
tam sigilli nostri quam sigilli capituli munimine roborare (2).
Nota hanc
copiam pro Dyraco, pro foresta de Faya, pro Tysonibus de Clusello et quod
debent, etc.
Sequitur jus Jordanense etc. apud Marciacum (3).
Nos Guillelmus, Dei gracia
Engolismensis episcopus, presentibus et futuris in perpetuum, notum tieri
volumus
(1) Chapelle île l'évêque.
(2) Voir Parochia
de Diraco, et encore le concordat de 1264 aux Varia.
(3) V. xvii.
De feodo Agnetis.
— 29
—
quod discordia quondam fuerat inter predecessores
nostros, Engolimenses episcopos, ex una parte et patres Iterii Jordani et
Foucaudi de Marciaco, et ipsos et post patres corum, ex altera parte, super
terris, boscis, aquis et hominibus terre de Marciaco, unde ipsi episcoporum
Engolismensium erant prepositi, set plus quam deberent inde recipere et habere
presumebant. Cum autem discordia ista durasset diucius et usque ad nostra
tempora pervenisset, post multas altercaciones et disceptaciones, tandem,
consilio amicorum utriusque partis, talis inter nos et ipsos fuit concordia
refformata. Statutum siquidem fuit et condictum quod nos predictam terram de
Marciaco in duas medietates divideremus et ipsi unam medietatem eligerent et
illam haberent, et nos alteram haberemus meditatem ; ita ut ipsi nichil
percipiant in medietate nostra, neque agrerium, neque decimam, neque censum,
neque aliquid aliud ; sed universi proventus et redditus et homines medietatis
nostre nostri erunt sine ipsis ; similiter proventus et redditus et homines
medietatis eorum erunt ipsorum proprii sine nobis. Pro medietate tamen sua quam
de nobis habebunt nobis facient homagia ligia eodem modo quo predecessores sui
soliti erant facere episcopis Engolismensibus, et reddent achaptamentum XXX
solidorum, atque solitum servicium nobis facient. Sicut igitur condictum fuit,
terram divisimus et incipientes a magna strata que ducit a Grosso Bosco versus
Engolismam venimus recto tramite usque ad podium Codenenc et inde, per
tortuosum amfractum descendimus in semitam que est supra Ladoz, et per illam
descendentes postea recto itinere venimus usque ad pratum nostrum. Hanc autem
divisionem fecimus, salvo in omnibus jure ecclesie de Marciaco et salvis nobis
omnibus proprietatibus nostris, culturis, sive terris, mainamentis; ortis,
pratis, ascensacionibus, hominibus et quibuslibet aliis que prius habebamus
sine ipsis ; similiter eis proprietatibus suis salvis, quas sine nobis juste
prius habebant. Quedam enim injuste in terra de Marciaco detinere dicebantur que,
juramento in manu
— 30
—
nostra prestito, se nobis bona fide et integre
ostensuros et. relicturos concesserunt. Nosque eosdem excommunicavimus si
aliquid inde celarent vel retinerent, salvis et proprietatibus et feudis
aliorum et feodotariorum nostrorum. Facta vero divisione terre mediantibus
semitis, sive viis per quas descendimus a dicta strata usque ad pratum nostrum,
in una parte, sive medietate, est podium Revelli, cum omnibus pertinenciis
suis que sunt a supra dicta strata versus motam Iterii Bovis. In eadem quoque
parte sunt podium Codenencs, Cluselli, maynamentum Paponet, et Groa superior,
et tota desmeria que . est a Groa versus Montiniacum. In alia vero parte, sive
medietate, sunt Ladoz, podium Chabres, Lo Bregonez, Las Tessonnieres, Faia superior
et Faia inferior, Gumbafola, Las Combes, Becheridia, mainamenta Revelle et
Pichonis, cum pertinenciis suis, et mainamenta hominum qui dicuntur Li
Martinenc et decima mansi Gunifaug et tota desmeria que est a Faia versus
Poient. Statutum eciam fuit quod, si hommes nostre medietatis terram vel
possessionem aliquam in medietate dicti Iterii Jordani et Foucaudi de Marciaco
habebant, non erit eorum de cetero, nisi de voluntate ipsorum Iterii Jordani et
Foucaudi de Marciaco descenderit. Similiter homines eorum nichil habebunt de
cetero infra metas medietatis nostre, nisi de nostra processerit voluntate.
Elegerunt autem sibi Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco meditatem illam
in qua prediximus esse podium Revelli et podium Codenenc et alia ; et nos
medietatem illam eis et eorum heredibus dedimus habendam perpetuo infeudum, et
inde facient episcopis Engolismensibus litganciam, sicut predecessores sui
soliti erant facere episcopis Engolismensibus, et reddent achaptamentum et
solitum servicium sicut est superius prelibatum. Nec mansionariis nostre
medietatis licebit fieri mansionarios medietatis eorum sine voluntate nostra,
nec mansionarios medietatis eorum fieri mansionarios medietalis nostre sine
licencia ipsorum. Altera autem medietas, cum omnibus pertinenciis suis, nobis
cessit, quam nobis et successo-
— 31 —
ribus nostris ipsi
quittaverunt, et dederunt quicquid juris in ea habebant. De decima que
successive solebat. colligi, uno anno, ab Iterio Jordani et a Foucaudo de
Marciaco, et alio anno ab Iterio de Marciaco et particibus suis, ita ordinatum
fuit quod, eo anno in quo Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco solebant
decimam colligere, nichil in decima nostre medietatis colligent vel habebunt,
set sue medietatis decimam totam colligent et habebunt. Ecclesia vero de
Marciaco que in decima de Marciaco suam partem habebat nichil eo anno habebit
de parle eorum, set de parte nostra percipiet et habebit solitam porcionem. In
illo autem anno in quo Iterius de
Marciaco et ejus participes soliti sunt decimam colligere, totam colligent
sicut solent, sed seorsum ponent partem illam quam de medietate nostra
colligent, et eam quam de medietate eorum colligent similiter seorsum ponent,
et tam ecclesia quam ipsi collectores decime de utraque parte suam recipient
porcionem. Set Iterius Jordani et Foucaudus de Marciaco nichil percipient in
parle nostra, neque nos in parte eorum aliquid percipiemus.Ordinatum quoque
fuit quod crepte que sunt de parte illa bosci que fuit Iterii Jordani, que pars
illa modo nostra est, nostre erunt. Crepte vero que sunt de parte illa que
fuerat Foucaudi de Marciaco, que pars illa modo eorum est eorumdem erunt.
Homines eorum nichil percipient vel habebunt in boscis nostris sine nostra
licencia; neque nostri homines in boscis eorum sine licencia ipsorum. Set
pascua extra boscos erunt communia, sicut prius, hominibus nostris et hominibus
eorum. Condictum eciam fuit quod in aqua illa Carantonis quod inter nos et
prefatos Iterium Jordani et Foucaudum de Marciaco divisa erat, nec nobis, sine
voluntate eorum, nec eis sine voluntate nostra, liceret construere molendina. Anguillaria
vero et piscarias quaslibet construere unum licebit unicuique in parte sua. In
rivo autem qui descendit de Ladoz licebit construere molendina. Hanc partem
firmaverunt fide et, juramento in manu nostra prestito, predicti Iterius Jordani
et Foucaudus de Marciaco se firmiter et bona fide
— 32 —
tenturos et
inviolabiliter observaturos et eandem pacem concesserunt Iterius et Foucaudus,
filii Iterii Jordani, et Robbertus, filius Foucaudi de Marciaco. Facta autem
fuit dicte medietatis electio ab Iterio Jordani et a Foucaudo de Marciaco, et
dicte pacis consummacio ad Ulmos de podio Revelli, in parrochia de Marciaco,
anno ab incarnacione Domini M° CC° duodecimo, sub hiis testibus G.
archidiacono, W° thesaurario Engolismensibus, qui hujus pacis proloqutores
fuerunt ; P. archipresbytero Sancti Genesii ; P. de Mota, capellano de Varno ;
Guillelmo, capellano de Marciaco ; P. Rustaudi et pluribus aliis. Ut autem hec
pax majorem in posterum habeat firmitatem, nos ipsam presenti scripto
commendare curavimus et sigiili nostri munimine roborare.
Nota
composicionem super pluribus.
Hugo de Leziniaco, comes Marchie et Engolisme, et Hysabellis uxor
sua, Dei gracia regina Anglie (1) et predictorum locorum comitissa, Hugo, Guido
et Gaufridus, milites, filii eorumdem omnibus presentem paginam inspecturis,
salutem et veritati testimonium perhibere. Ad universorum noticiam hiis
patentibus litteris cupimus pervenire quod, cum inter venerabilem patrem, Dei
gracia Engolismensem episcopum, et nos esset discordie materia suscitata super
eo quod ego, comes Engolismensis, homagium sibi facere denegabam, et super eo
quod nos domos episcopales et villas videlicet Marciaci, Varni et Maini
episcopi saziveramus, sede vacante, ac super eo quod nos, regina, eundem
episcopum, clericos suos et familiam de domibus suis Engolisme et civitate eici
feceramus, et super quibusdam aliis inferius nominatis, tandem de bonorum
consilio voluimus et concessimus bona atque spontanea voluntate quod de omnibus
questionibus et querimoniis
(1) On sait que notre Isabelle, veuve de Jean-Sans-Terre,
persista, même après son second mariage avec Hugues de Lusignan, à se dire
reine d'Angleterre. Elle avait son
sceau et sa cour.
— 33 —
quas idem
episcopus habebat contra nos, ad suam voluntatem ordinaret, promittentes eidem
nos in omnibus alte et basse dictum et ordinacionem ipsius recepturos, ac fide
bona el inviolabiliter servaturos. Idem vero episcopus dictum et ordinacionem
suam protulit in hunc modum quod ego, comes Engolismensis et successores mei,
qui pro tempore fuerint, sibi et successoribus suis homagium liggium pro castro
et honore Montiniaci, sive ego ipse tenerem immediate in meo dominio, sive
alius teneret a me, faceremus; item quod facerem sibi planum homagium pro feudo
quod vicecomitale dicitur, quod comes tenet et predecessores mei tenuerunt, ita
tamen quod si vicecomes Lemovicensis (1) vellet mihi aut meis successoribus
movere questionem super hoc, ego et successores mei Engolismenses episcopi
judicium subiremus. Dixit et idem episcopus et injunxit nobis quod nos daremus
eidem nostras patentes litteras quibus confiteremur nullum jus habere in
sazicionem domorum et rerum episcopalium, episcopatu vacante, et quod id quod
fecimus post mortem bone memorie Johannis predecessoris sui fuit in injuria
Ecclesie acceptatum, recognoscens tamen sibi de dampnis et injuria dicte sazine
ad voluntatem suam plenarie satisfaceremus. Item dixit et ordinavit quod domus
sue et furni Tolvere et Engolisme haberent perpetuo in foresta de Ramegos
calfagium suum, et quod comes Engolismensis qui pro tempore fuerit nullo
ingenio faceret quo minus dicta domus et furni possent invenire et habere suum
calfagium in foresta nominata, addens quod si dominus de Pranziaco de dicta
conqueretur foresta quod nos, coram Engolismensi episcopo, juri super hoc
pareremus. Dixit etiam quod per totam aquam Tolvere (2), a ponte ville inferius
usque ad Karantonam, piscari facerent jure suo ipse episcopus el sui
successores, cum duabus navibus et duobus retibus tantum quociens et quando
vellent, excepto tempore
(1) V. iv. Castrum de Rupe Fulcaudi et xv, Homagium
vicecomitum.
(2) V. xx. Varia.
— Super jure piscandi.
— 34 —
quod est inter
festum sancti Andree et purificacionis Beate Marie, ita tamen quod in illo
temporis spacio, a ponte ville Tolvere usque ad quandam populum que est subtus
Magnacum prope ortum Pacaudi et, ab oppositis, ex altera rippa est portus qui
vulgariter appellatur Maignha, piscabuntur. Comes tamen infra
illud spacium ibidem non piscabitur, nec piscari faciet, sed tunc piscabitur in
tota alia aqua. Verumtamen illo tempore quo comes supra pontem ville Tolvere
piscabitur, episcopi piscabuntur. Dixit eciam et voluit quod super quinque
sextariatis terre que sunt versus Nanclars et que quondam fuerunt cujusdam
forestarii qui Dalmestina vocabatur, crederetur litteris comitis Ademari. Item
de feudo de Paizai (1), cum pertinenciis suis, quod tenet dominus de Ruffiaco
et de feudo de Escorchavielha, cuin pertinenciis suis, quod tenet Iterius de
Villaboen, et de feudo de Fano, cum pertinenciis suis quod tenet Seguinus de
Fano et quod Alo Montis Maurelli ab ipso episcopo avoabat, et de feudo quod
Rudellus de Esbaudiment, et fratres sui, et li Tizonenc, et domina Arsendis de
Marciaco tenent in parrochia de Champnerio et de Roella, statuit et ordinavit
ut nos dictos feodotarios requireremus et rogaremus bona fide ac eciam
preciperemus eisdem ut unusquisque corum de feodo suo juratus, a quo tenet et
habet, diceret veritatem, et quod ipsorum juratorum dicto fides sine calumpnia
haberetur, volens quod illa que nos de predicto feudo de Paizai abbacie de
Valenciis contuleramus, eadem abbacia, quantum ad ipsum pertinebat, retineret
et pacifice possideret. Addidit insuper quod nos ad requisicionem ipsius
predictos feodotarios bona fide vocaremus, et eorum juramenta et dicta aut per
nos aut per alios audiremus. Tamen de Iterio de Villaboen dixit ita quod si
infra biennium pax non esset reformata inter nos et ipsum Iterium, ex tunc
juramenta militum ejusdem feodi de Escorchavielha reciperentur et eorum dictis
crederetur. Item dixit et
precepit nobis quod castrum Roche
(1) V. xiv. Castellania de Roffiaco.
— 35 —
Chandrici, cum pertinenciis suis et juribus omnibus, sibi
redderemus paciffice et quiete et quod Helie Tizonis et parcionariis suis
juratis crederetur de domibus Engolisme quas ipsi ab episcopo avoabant. De alta
vero justicia de Diraco ita statuit quod attestaciones super hoc recepte quas
habebat abbas de Corona aperirentur, et quod idem abbas, secundum eas,
questionem illam de prudencium et juris peritorum consilio terminaret. Ceterum
de domo de Paleto et. questionibus aliis aut querelis quas contra nos tunc
habebat, ac de jure quod in domibus de Pagina nos habere dicebamus et de aliis
querelis et, questionibus quas nos habebamus contra ipsum, dixit et.ordinavit
quod ad requisicionem suam de questionibus suis et ad requisicionem nostram de
Pagina et questionibus nostris fieret, sine strepitu judicii et de plano,
diligens inquisicio bona fide per tres viros discretos, unum videlicet ab
episcopo electum, et a nobis alium, et tercium communem, Guillelmum abbatem de
Corona, ita quod illorum trium vel duorum amicabilis composicio sive judicium a
partibus sine contradictione reciperetur. Insuper addidit et precepit quod pro
injuria sibi et suis a nobis, regina, irrogata, exceptis aliis emendis pluribus
que hic non tanguntur, assignaremus redditus ad tenendum duos cereos qui
arderent in perpetuum ad matutinas, et ad magnam missam, etad vesperas in
ecclesia cathedrali. Nos vero omnia supradicta universa et singula approbantes
ac de ea gratanter et sponte recipientes, promisimus quod contra ea vel eorum
aliquid nullatenus veniremus, et quod ea et corum quodlibet bona fide
adimpleremus, confidentes nos nullum jus habere in saisitione domorum aut rerum
episcopalium, sede vacante, et quod illud quod aliquando fecimus fuit in
injuriam Ecclesie attemptatum. Ceterum, ego, comes, feci eidem episcopo duo
homagia supradicta in ecclesia cathedrali, atque reddidimus ipsi pacifice et
quiete dictum castrum de Rocha Chanderici, cum pertinenciis suis et juribus
universis, volentes ut ipse et ejus successores habeant in dicta foresta
calfagium supra dictum et pisca-
— 36
—
turam in aqua Tolvere, sicut superius est narratum. In
quorum omnium singulorum et universorum probacionem et veritatem affirmandam
eidem domino episcopo presentem paginam dedimus sigillorum nostrorum munimine
roboratam. Tamen, nos, regina, quia sigillum quod consuevimus habere non habenus,
reverendi patris P., Dei gracia Xanctonensis episcopi, et venerabilis Willelmi,
abbatis de Corona, sigilla in supplemento supradicti sigilli, cum alio sigillo
nostro parvo, quo utebamur, apponi fecimus in plenioris testimonium veritatis.
Actum et datum anno Domini M° CC° XL° secundo, in crastino sancti Mathei
apostoli (1). Nos vero presdicta conscribi fecimus et sigilli nostri sigillari,
apud Engolismam, die lune post festum beate Lucie, anno Domini M° CC° XL° tercio
(2).
Non
obstante dicta redicione castri episcopo facia, extant littere homagii facti
eidem episcopo per Guillelmum de Rocha, militem, dominum dicti loci, anno M° C°
XLIII° et se sequitur etc. Patet in sequenti copia.
Homagium Rupis Chanderici (3).
Guillelmus, dominus de Rocha
Chanderici, miles, omnibus presentes litteras inspecturis, salutem et veritati
testimonium perhibere. Presentes noverint et futuri me fecisse homagium ligium
super omnes dominos, domino meo R. Dei gracia Engolismensi episcopo, pro castro
de Rocha Chanderici et pro hiis que teneo et habeo, aut tenentur et habentur a
me in dicto castro et in tota castellamia ejusdem castri, et quod ego debeo
portare episcopum Engolismensem, creatum de novo, per primum dextrum pedem
cathedre qua portatur, et debeo, quandocumque et quocienscumque volet et petet,
eidem domino meo episcopo reddere dic-
(1) 22 sept. 1242.
(2) 14 déc. 1243.
(3) V. Castrum
de Ruppe Chanderici.
— 37 —
tum castrum, et
quod ipsum sibi non vetabo, neque iratus, neque pactatus. Ipse vero tenebit
illud et servabit ad suas expensas proprias, non ad meas. Verumptamen idem
dominus meus debet et potest, si voluerit, tenere dictum castrum, annis
singulis, duobus mensibus, augusto videlicet et septembri, cum moderata
familia, secundum quod tempus pacis vel guerre requiret, in racionabilibus
expensis meis, et familia que ponetur ibi se bona omnia et jura mea, salvis
expensis suis convenientibus, mihi fideliter reservare. Item captos dicti
episcopi ad ipsorum expensas debeo custodire, et forsan ob culpam vel defectum
meum aut custodum, ipsi evaserint, debeo dampna et expensas, si eos qui
evaserint non possum reddere, domino episcopo ressarcire. In quorum universorum
et singulorum noticiam has patentes litteras dicto domino meo dedi, sigillo
meo et venerabilis Willelmi, abbatis de Corona, sigillo sigillatas. Datum
V° idus Augusti apud Castrum Novum, anno Domini M° CC° XL° tercio.
Robbertus Dei gracia episcopus
Engolismensis, et Robbertus, dominus Montis Berulphi, et Robbertus, filius ejus
primogenitus (1), omnibus Chisti fidelibus salutem in Domino sempiternam.
Noverint universi quod concordatum et ordinatum fuit inter nos, predictum
episcopum, ex una parte, et nos R., patrem, et R., filium ejus, predictos, ex
altera, quod si forestam mei predicti R., domini Montis Berulphi, de
Gueysserencha, sitam in Engolismensi dyocesi, tempore composicionis hujus in
ulla parrochia existentem, contigerit exstirpari, cultores ipsius foreste de
omni blado et legumine, vino, lino, canabe et lana quintam decimam tantum pro
decima solvant nobis, episcopo supradicto, et successoribus supradictis; de
nabinis vero, oleribus, porcis, oysillis et nutrimentis animalium et de ipsis
focis, solvant nobis, episcopo predicto, et nostris successoribus, annuatim, de
(1) V. vi.
Castrum de Monte
Berulphi.
— 38
—
unoquoque foco, seu de singulis focis, pro decima,
unam gallinam tantum. Nos vero, episcopus predictus; pro nobis et suecessoribus
nostris jus parrochiale dare promittimus illi ecclesie de circumvicinis quam
dictus dominus Montis Berulphi dixerit eligendam, dum tamen collacio ipsius
ecclesie ad nos pertineat immediate. Promittimus insuper nos dictus episcopus
et nos R. predictus, dominus Montis Berulphi, pro nobis et suecessoribus
nostris, supiadictis cultoribus, sub predicto modo decimacionis, plenum per nos
et successores nostros contra quemlibet inpetitorem facere, secundum jus,
garimentum, bona fide in omnibus observanda. Datum apud Engolismam, die lune
ante letare Jherusalem, anno Domini M° CC° LX° tercio.
Prior de Monte Berulphi debet VII
sextaria bladi, ad mensuram Montis Berulphi, scilicet medietatem frumenti et
medietatem siliginis reddenda capellano Sancti Mauricii de Monte Berulphi ;
episcopus vero dua sextaria frumenti et duo sextaria siliginis ad eandem
mensuram, ex gracia et liberalitate, et hec reddentur capellano. annuatim,
tempore messium, in loco in quo dictadecima colligetur et excacietur. De hiis
extant littere sigillis parcium sigillate.
Nota
quod sequencia beneficia, anno Domini M° CCC° XXVIII, solverunt
domino Ayquelino vocandis advenciis (1): summa fuit Ve VI librarum.
Item eodem anno solverunt synodos et paratas (2) : summa fuit XXXII librarum.
Item, anno sequenti decimas antiquas : summa fuit M. LXVIII librarum. Item,
anno sequenti, episcopo, pro casamento : summa fuit VIIe XXVIII
librarum. Item, anno sequenti, solverunt... Summa, fuit...
Vicus
Sancti Johannis Engolismensis XIII solidos. Archipresbyteratus noster debet
esse primus.
Sanctus
Eparchius in suburbio Engolismensi debet procurare II solidos. Nota quod debet
pro abbatia, tres. Item pro
(1) Pour vendis.
(2)V. Varia, versus finem.
— 39
—
prioratu de Gorcilla
sibi annexato, duas partes procuracionis. Item et pro prioratu de Narciaco, eciam annexato medietatem
procuracionis. Beatus Amancius de Buxia, promonasterio, procuracionem. Item pro
Chosiaco, unam. Ita confitebantur isti domino abbates in papiru fado tempore
beati Urbani Vti (1). Abbas de Corona debet, II grosses pro duabus
speciis (2) terrarum sitarum prope reclusagium de Marthonio, in mutacione
dominorum. Item, du novo, debet X solidos annuatim pro rebus acquisitis a
domino de Fano, in castellania nostre Rupis sancti Petri, que solet dici Rupis
Chanderici.
Helias
Reginaldi, parrochianus de Lodosio, cum parcionariis, debet V solidos et I
gallinam in festo Nativatis Domini et V solidos in festo Pentecostes.
Priorissa
de Crielaco debet I marbotinum de achaptamento in mutacione dominorum. Solvit
domino Ayquilino, episcopo Engolismensi, racione dicti loci el perlinenciarum
ejusdem. Abbas Cellefroini debet unum luronensem grossem, in mutacionem
abbatis, domino episcopo Engolismensi.
Item
prior Montis Berulphi debet annuatim, in synodo hyemali, V solidos, in
mutacione episcopi, V solidos, in mutacione prioris etiam, V solidos, et licet
exemptus, quod clarum in hoc non exstat bonus tytulus.
Item
prior de Licheriis debet annuatim, eciam in synodo hyemali, racione prioratus,
V solidos. Exstat tytulus.
Item
prior de Roella debet annuatim, eciam in synodo hyemali, XII denarios. Exstat
tytulus.
Item
prior, sive rector de Brenaco, Pictaviensis dyoecsis, debet annuatim, in octava
Pasche, sexaginta solidos turonenses suis periculis apportatos. Exstat
bonus tytulus.
Item prior de Castellaro LX solidos.
Scilicet exstat littera pro terris de las Syorac (?).
(1) Acte pontifical
d'Urbain V qui avait appartenu à l'ordre bénédictin.
(2) Pour peciis.
— 40 —
Copia littere
creacionis decanatus et jurisdictionis Engolisme.
Guillermus, Dei gracia Burdigalensis archiepiscopus, Petrus,
decanus Xanctonensis, et magister G., prior de Roiano, Guillelmo, divina providencia
episcopo (1), et capitulo Engolismensi , in perpetuum. Cum de preficiendo in
ecclesia vestra decano, sub certa forma mandatum ad nos sedis apostolice
descendisset, universis vestrum et singulis die ad hoc statuta, coram nobis in
vestro capitulo congregatis, vos, domine episcope, cum archidiacono,
thesaurario, cantore, sacrista.et sex aliis, metuentes vobis et dignitatibus
vestris prejudicium in posterum generari, peticioni a pluribus de capitulo
facte de magistro Ameneo in decanum preficiendo, penitentibus in primis,
postmodum operante illo qui facit utraque unum, ut janua discordie que
videbatur aperta inter partes, videlicet personas et alios de capitulo,
perliempniter clauderetur, universi et singuli disposicioni nostre in omnibus
et per omnia dissensiones super thesauraria, cantoria et magistri colatu, et
vota vestra sub corporalis juramenti vinculo contulistis. Sic igitur magistro
Amaneo de communi consensu capituli, rite coram nobis electo, et a vobis,
domine episcope, postmodum confirmato, de consensu vestri et capituli, necnon
et de prudencium virorum consilio, statuimus et sic providimus in vestra
ecclesia perempniter observandum, videlicet quod capitulum perpetuo, absque
pontifice, decanum libere eliget, et electus a capitulo episcopo presentabitur,
et episcopus confirmabit electum, nisi persone electe, vel electioni obviaret
aliquis de canonicis institutis. Dotavimus insuper decanatum de communi
consensu omnium, in hunc modum : percipiet enim decanus duas prebendas
canonicales et dimidiam integre et de communitate, per annos singulos, decem
libras, donec ecclesia de Flayac vacare contigerit, qua
(1) Guillaume III
Testaud.
— 41 —
vacante et in
proprietate decanatus conversa, a prestacione decem librarum communitas fiet
immunis. Percipiet insuper medietatem terre deu Mayne que ad capitulum
dinoscitur pertinere. Decanus siquidem confirmatus, in urbe et in suburbiis, in
causis tractandis, jurisdictionem plenam habebit, salva episcopali
jurisdiccione ; preterea in hominibus capituli,et injuriis sibi factis, et
terris propriis jurisdictionem plenam habebit ubicumque causam tractare
voluerit, et decanus poterit vocare quoslibet qui sunt in episcopatu ad
civitatem et suburbia et ibidem audire causas et terminare et punire pena
canonica contumaces. Extra tamen civitatem vel suburbia non cognoscet, salva
tamen jurisdiccione episcopali, quia de eis poterit cognoscere, eciam presente
decano. Preterea eciam statutum fuit quod in omnibus primum locum post
episcopum obtineat decanus, homagia universa fidelitatis que ad capitulum
pertinent fient decano, et acaptamenta erunt ejusdem. Sigillum sacrista per
manum decani habebit, jurans quod nichil, sine consensu decani et majoris
partis capituli, sigillabit. Decanus etenim habebit primas domos vacantes quas sibi
viderit competentes, nisi fuerint domus que possidentur nomine dignitatis. Si
episcopus aliquilibet de urbe vel suburbiis, sive de toto episcopatu, diem in
civitate assignaverit, in absencia ejus, decanus de causis illis cognoscet,
nisi episcopus aliquas de extrinsecis aliquando alii duxerit delegare.
Matrimoniales causas audiet decanus in civitate et suburbiis, si archidiaconus
consuevit audire, episcopo siquidem, in urbe et suburbio et in toto episcopatu
jurisdictio sua et jus suum atque choercio salva manent. In compensacionem vero
hujusmodi jurisdictionis quam archidiaconus in urbe et suburbiis habere
consueverat dimidiam prebendam perpetuo percipiet, nec aliquam de cetero
habebit jurisdictionem ibidem ; set si aliquibus de episcopatu in urbem diem
statuat, idem archidiaconus, ibidem de causis illis, si voluerit, cognoscet.
Porro capitulum absque pontifice, in instituendis canonicis et prebendis
ordinandis, vel episcopus
— 42 —
absque capitulo
nil poterit ordinare. In vicariis seu balliis assignandis episcopus cum
capitulo, si voluerit, intersit, salvo in omnibus jure suo. Episcopus
autem archidiaconatum, thesaurariam, cantoriam et dignitatem magistricolatus
solus, libere et perhempniter ordinabit. Decanus vero primum stallum in choro,
a dextris, post mortem Gardradi, archidiaconi, vel translacionem, habebit, in
quo postquam fuerit electus et postmodum confirmatus per manum cantoris debet
sollempniter installari. Possessiones eciam omnes et alia jura, quas epis copus
et archidiaconus et alie persone dignitales habentes possident integre et
perhempniter retinebunt quibus jura sua in integrum reservamus, premissis
omnibus in suo robore durantibus. Questiones eciam omnes quas habebat capitulum
contra episcopum et alias parvas dignitates habentes omnino remisse sunt et
sopite. Ad hoc universis vestrum et singulis, auctoritate sedis apostolice quam
in disposicione ista de consensu singulorum et omnium specialiter retinuimus,
et expresse precipimus, in virtute et debito prestiti juramenti, ut si forte quicumque
sue salutis immemor et quietis Ecclesie perturbator, contra episcopum vel
quemlibet de Ecclesia hujusmodi occasione statuli vel contra ipsum statutum
niteretur aliquid machinari, omnes et singuli contra ipsum, tan quam
excommunicatum et perjurum, bona fide se statuant servaturos et perenniter
defensuros. Omnibus autem statutum istud bona fide servantibus sit pax hic et
in evum. Actum est hoc publice in refectorio ecclesie nostre, Incarnati Verbi
anno M° CC° XIII°, mense novembris. Assisterunt autem, cum fieret hec
disposicio, unum nobiscum episcopus W., ipse magister Amaneus, novus decanus ;
G. archidiaconus ; G. thesaurarius ; G. cantor ; He. sacrista ; G. Xanctonensis
archidiaconus ; Ar. de Sancto Johanne ; He. de Grecia ; J. Marelli et J., nepos
suus ; Hel. de Fenestra ; R. Vigier. penitensarius ; He. de Marinhac (?) ;
Iterius Jacob ; G. Roberti ; Audoynus ; Baudranus ; Alveus ; Ar. Sestar ; W. de
Marcheno (?) ; J. Guiot ; J. Gayd (?) ; W. Ranul[fi] ; Jordanus ; L. de
— 43
—
Melle ; P. de Pro... ; G. de Valle Brunelli ; de
Senen... (?) ; de Chala (?) ; Ayco... (?) ; Audoinus (?) ; W. Rossius (?) ;
Matheus ; J. Morelli ; Brun.
Hoc
anno Domini millesimo quadragintesimo quinto, in die sancti Luce ecangeliste,
calculavimus quod sunt anni quod fuit creatus IVXX et XII.
Notandum
quod hanc creacionem decanatus factam tempore Guillelmi, episcopi, in capitulo,
hora facta fuit quod numquam ex post fuit pax inter episcopos et decanos.
Reperitur eciam supradictus Guillelmus, cum Gardrado, archidiacono supradicto,
Ameneo, primo decano et capilulo, anno Domini M° CC° XIIII°, colaciones ad quas
presentabant dedisse et concessisse pleno jure constat Charmens, Julhiac,
Gartiers, Bossoczo, Bellus Locus, Vossen,...bles, Espaniacum, Sanctus Michael
de Inter Aquas, Podium Regale, Manla Sanctus Gradulphus, Fonclaras, Castrum
Renaldi, Montinhacum, Agenac, Merinhac, que (?) parrochie (?) debent
procuraciones... tenebantur.
Notandum
quod hunc librum vocamus librum feodorum. Notandum eciam quod quidam maledicti
nobiles, dyaboli satellites, Deum et sanctam Eeclesiam odientes, adinvenerunt
de feodis distinccionem, quod quidam dicunt esse nobilitatis; sicut sunt que
ipsis debentur, racione quorum feodotarii sui tenentur ipsis in certis
serviciis et omnibus, et cum venduntur, debetur operis quintus denariorum, etc.
Alia dicunt esse feoda devocionis, cujusmodi .dicunt esse feoda Ecelesie,
propter quod, ut dicunt, ad nullum servicium, ad nullum deverium ipsi ecclesie
tenentur. O vir ecelesiastice, istam dyabolicam distinccionem Ecclesie multum
prejudiciabilem satage impugnare.
SUPER
PREMINENCIAM EPISCOPI ENGOLISMENSIS INTER
ALIOS SUFFRAGANEOS PROVINCIE BURDEGALENSIS EXTAT LITTERA CUJUS TENOR TALIS.
Universis presentes litteras
inspecturis, Helias, miseracione divina archiepiscopus Burdegalensis, salutem
in
— 44
—
Domino et fidem presentibus
adhibere. Noveritis quod, die dato infrascripto, in ecclesia cathedrali
Petragoricensi, coram nobis in pontifficali existentibus, una cum suffraganeis
nostris de prelatis aliis, pro nostro provinciali consilio, Deo previo,
cellebrando in illi more solito, congregatis, orta questionis seu controversie,
materia inter venerabilem patrem in Christo Heliam, Dei gracia episcopum
Engolismensem, dicentem et asserentem se primum immediate in suo ordine dextre
partis nostre debere sedere ac nobis assistere per suos predecessores bone
memorie Engolismenses episcopos, quibus predecessoribus... judicatum Burdegalensium
archiepiscoporum extitit fieri consuetum. ex parte una et venerabilem patrem in
Christo Petrum, eadem gracia episcopum Petrogoricensem, contrarium asserentem
et dicentem se in promocione sua, ac suam ecclesiam Petrogoricensem esse
antiquiores ipso episcopo et ecclesia Engolismensi, et proinde fore primo et
immediate preferendum in sede dextre partis predicte, ex alia parte, dicto vero
episcopo Engolismensi quo ad ecclesiam suam predictam contrarium asserente. Est
sciendum quod nos partes ipsas ad concordiam provocantes, cum nondum simus
informati de premissis juxta juris communis disposicionem, ordinavimus ut, sine
prejudicio possessionis ac proprietatis idem episcopus Petrogoricensis, qui
priusquam dictus episcopus Engolismensis in pontificali dignitate promotus
extitit, hac vice in presenti consilio primo et immediate ad dexteram partem
nostram sedeat et nobis assistat. Et ibidem partes predicte protestate fuerunt
expresse quod per hujusmodi ordinacionem seu actum eis aut eorum ecclesiis predictis
nullum prejudicium generatur aut de novo jus aliquod adquiratur, quam
protestacionem nos admisimus de voluntate et assensu parcium predictarum. In
quorum testimonium nos archiepiscopus supradictus presentes litteras dicto
epicopo Engolismensi petenti et requirenti fieri fecimus et sigilli nostri
apposicione muniri. Datum et actum in ecclesia Petrogoricensi predicta die lune
post festum
— 45
—
Beati Martini yemalis (1), anno
Domini Mo CCCo sexagesimo quinto.
Il y a jugement contraire donné à
Bordeaux, l’an 1511, au proffit de Pan de Moriac, vicaire général de Mr
l'évesque d'Angoulesme, extat
litera recte signata et sigillata et fut
dit que Mr l'évesque d'Angoulesme précéderait tous les suffragans.
En l’inventaire des tiltres fait par moi Jean Mesneau, doyen de l'église
d'Angoulesme, l’année 1614.
Notandum
in carta monasterii de Borneto (2) hanc clausualam continentem et de data,
credo, anno incarnacionis Dominici M° C° XXV°, sedente Honorio secundo,
florente Geraldo, episcopo Engolismensi, Sancte Romane Ecclesie legato. Et ut
diligenciori cura monasterium ipsum de Borneto ab Engolismensi episcopo
foveatur et tueatur, dilectus filius noster Willelmus ejusdem monasterii abbas,
cum consilio fratrum suorum, mihi Geraldo, Engolismensi episcopo, meisque successoribus
episcopis, censsum quartam partem libre incenssi, singulis annis reddedam
imposuit. Hoc ibi quia quasi juris veteris, quod ubi non solvitur, ergo ipsum
monasterium non foveatur nec tueatur.
P. Bernardi non fecit homagium. Item nec
homines domini P. Peyroti, canonici Engolismensis. Dominus Geraldus Tartarie,
rector de Pena diocesis Petragorensis. Inquiratur de decima sancti Germani et
de redditu de Leymonia, in parrochia de Grassaco, que tenet P. Aymes,
parrochianus de Grassaco, que quondam solebat tenere Johannes de Brolio de
Marthonio.
Anno Domini M° CCC° septuagesimo quarto,
die lune, in festo Beati Leodegarii, secundo die mensis octobris, venerabilis
et discretus vir, dominas Guillelmus Baronis, cantor ecclesie Engolismensis,
fecit homagium ligium domino Helie, episcopo Engolismensi, in propria camera
sua de Varno, et promisit obedienciam, juramento ab ipso prestito, pro rebus
que pertinent ad cantoriam ecclesie Engolismensis, prout
(1) 17 nov.
(2) Vid. supra, p. 21.
— 46 —
predecessores sui facere consueverunt, presentibus domino
P. de Malomonte, capella.no de Dionisio (1), domino Helia de Costa, rectore
ecclesie de Hanaco. Quinti sunt anni VIxx et XI.
Die mercurii post festum Beati Michaelis,
anno Domini M° CCC° LXXIIII° (2), Alanus de Insula, domicellus, vir seu maritus
Ysabellis de Manleu, domine de Rupe Eyraudi, fecit duo homagia, videlicet unum
ligium pro maynamento de Rupe Eyraudi (3), cum juribus et pertinenciis suis,
prout in libro feodorum continetur, quod homagium fecit pro dicta uxore sua et
nomine et racione ipsius, quod homagium est cum achaptamento unius marbotini
auri. Item aliud homagium quod predecessores dicte domine solebant facere
domine de Rupe Chanderici pro rebus que sub dicto homagio continentur. Presentibus
domino Geraldo de Dompnio, milite, P., domino de Roffiaco, Petro de Sandeco,
domicello, et pluribus aliis.
Nota quod archipresbyter de Pillaco,
Petragorencis diocesis, debet singulis episcopis Engolismensibus unum
marbotinum auri ponderis III denariorum, valencium XXX solidos.
Quedam clausula extracta de privilegio a sede apostolica
monasterio Nantolii concesso, virtute cujus abbas et conventus dicti monasterii
asserunt se et omnia membra sua a prestacione prehenniter exemptos ; cujus
clausule tenor sequitur in hec verba : vos dictumque monasterium ac personas
degentes in ipso, cum omnibus membris suis, ab omni jurisdictione et dyocesana
lege, potestate ac dominio tam episcopi Pictaviensis quam cujuslibet alterius
ordinarii totaliter et perpetuo auctoritate apostolica eximentes, ita quod nec
idem episcopus nec quivis alius ordinarius vos, monasterium, personas et membra
predicta, quacumque racione, jurisdictione suspendere vel excommunicare
valeant, aut alio quo-
(1) S. Denis de Vars.
(2) 2 oct. 1374.
(3) V. VIII. CASTRUM DE RUPPE CHANDERICI.
— 47
—
cumque modo ad vos ac monasterium, personas et membra prefata, proprietatem
vel jurisdictionem aliquam exercere, et si forte contra factum fuerit vel
presumptum ipso facto sit irritum et vanum.
Super
exemptionem capituli Engolismensis, nota, quod sequitur : Johannes, episcopus,
servus serorum Dei. Narrata, electione et... de Ayquelino in episcopum
Engolimensem et ipsius electionis et... examinacione per tres cardinales
facta, electionem confirmamus teque predicte Engolismensis ecclesie in
episcopum preficimus, et pastoralem curam et administracionem ipsius tibi tam
in spiritualibus quam temporalibus plenarie commictendo, et omnem deffectum
supplec[tando]...ptatis, et sibi munus consecrationis per... concludit, que
certa firmitati tue per apostolicam[auctoritatem]... quatenus ad predictam
Engolismensem ecclesiam cum gracia nostre benedictionis, sic ipsius curam et
administracionem, diligenter avercias... prosequare gregem diuciuz in eam tibi
creditam.
Anno
Domini millesimo quadringentesimo, die septima mensis octobris, vidimus nos,
Guillelmus, Engolismensis episcopus, duas litteras predecessorum nostrorum...
abbates de Bourneto tenentur (1) in mutacionibus ipsorum episcoporum... unum
turonem argenti valentem tresdecim turonenses pro achaptamento... decimarum per
ipsos abbates acquisitarum... erat decretum domini archiepiscopi, quibus die et
anno... abbas de
Bourneto solvit nobis viginti denarios
monete
turronensis, presentibus ve[nerabilibus viris] Arnaldo de Ruppe, scolastico et
canonico Engolismensi ; Petro, canonico de Blanziaco, et Symone Gracioso,
notario publico.
(1) Vid. supra, p. 45.
— 48
—
HOMAGIA DOMINI
EPISCOPI EnGOLISMENSIS.
P°, de Engolisma.
S°, de Montinhiaco.
T°, de Marciliaco.
Quarto, de Rupe Fulcaudi.
Quinto, de Martonio.
VI°, de Monte Berulphi.
VII°, de Blanziaco.
VI1I°, de Rupe Chanderici.
IX°, de Monte
Maurelli.
X°, de
Villaboe.
XI°, de Castro Novo.
XII°, de Jumhiaco ; de Dei villa.
XIII°, de Mastacio.
XIV°, de Roffiaco.
XV°, de homagio vicecomitali Lemovicensi.
XVI°, de Marolio, de Chalesio.
XVII°, de
feodo Agnetis, filie domini Fulcaudi de Marciaco, militis, et domini Bertrandi de
Ciconiis.
XVIII°, feoda
adquisita a domino Fulcherio de Villaboe et ejus filia.
XVIIII°, de conventionibus
domini de Valencia.
Secundum
quod invenitur in veteri regstro, quod dominus Engolismensis episcopus, in nova
creacione sua, accedit post ad civitatem Engolismensem, dominus du Ruppe
Chanderici debet cum portare per primum dextrum pedem cathedre ; dominus de
Ruppe Fulcaudi per primum pedem sinistrum; dominus Montis Maurelli per ultimum
pedem dextrum ; dominus Montis Berulphi per ultimum pedem sinistrum (1).
(1) V. xx. Varia, versus tinem.
— 49
—
LIBER FEODORUM.
IN NOMINE DOMINI.
AMEN. INCIPIT LIBER FEODORUM.
Anno Domini M° CC° LXX° tercio, die veneris ante
festum Beati Luche evangeliste (1), fuit electus in episcopum Engolismensem
concorditer dominus Guillelmus de Blavia et confirmatus Burdigale, sede
Burdigalensi vacante, die mercurii post festum sancti Severini (2), et dominica
in crastinum sancti Hylarii (3), consecratus apud Condomium Agenensis dyocesis,
auctoritate ecclesie Burdigalensis vaccantis, per dominum Arn., Agenensem
episcopum, assistentibus sibi dominis P. Adurensi et P. Coseranensi episcopis,
suffraganeis ecclesie Auxitane, ad hoc rogatis, cum tam Burdigalensis ecclesia
quam omnes alie cathedrales ecclesie ipsius provincie tunc vaccarent, preter
Petragorensem, cujus episcopus, scilicet dominus Helias Peleti, tunc erat in
curia Romana. Item fuit dictus dominus Guillelmus Engolismensis episcopus
intronisatus, et celebravit missam suam sollempnem apud Engolismam, dominica in
crastinun Sancte Scolastice (4).
(1) 13 oct. 1273.
(2) 25 oct.
(3) 15 janv. 1274.
(4) 11 févr. 1274.
— 50
—
I. Castellania de Engolisma Homagia facta domino Guillelmo de Blavia, episcopo
Engolismensi, supradicto ab hiis qui morantur in civitate engolismensi et infra
metas castellanie.
Dominus Aymericus, decanus Engolismcnsis,
promisit obedienciam et reverenciam et fecit homagium ligium domino Guillelmo,
episcopo Engolismensi, pro hiis que habet racione decanatus, in ultimo recessu
suo ad curiam, presentibus magistris Rampnulto Andree, P Fulcherii, Rampnulto
de Insula, P. Peyroti, Aymerico, cantore, canonicis Engolismensibus, et magistro
P. de Bello Loco, Odoyno Martini, Presbyteris, Guillelmo de Bardonello,
clerico. Actum apud Asnerias in crastinum Sancti Martini
hyemalis, anno Domini M° CC° LXX° tercio.
In crastinum sequenlis festi sancte
Eulalie, Aymericus de Mala Morte, cantor Engolismensis, fecit homagium ligium
apud Champnerium, in aula nova, dicto domino Guillelmo, episcopo, et promisit
obedienciam, juramento super hiis prestito, pro hiis que pertinent ad
cantoriam, presentibus magistro Rampnulto Andree, Odoyno Martini, Guillelmo de
Bardonello, dominis Guillelmo de Brolio et Geraldo de Dompnio, militibus, et
pluribus aliis.
Dominus Seguinus de Julhaco,
scolasticus Engolismensis, cui idem episcopus scolastriam contulerat, promisit
obedienciam et fecit homagium ligium, prestito super hiis juramento, dicto
domino Guillelmo, episcopo, pro hiis que pertinent ad scolastriam, in octabis
Purifficacionis Beate Marie, anno eodem, apud Moledam, in camera inferiori,
presentibus magistris Ramnulfo Andree Guillelmo Prepositi, Guillelmo de Blavia,
canonicis Engolismensibus, magistris Odoyno, P. Fabri, Guillelmo de Bardonello,
P. de Ranconia, Helia Baconis, presbyteris et pluribus aliis.
Anno Domini M° CC° Septuagesimo
quarto, in prima septimana februarii, magister Thomas, archidiaconus
Engolismensis. promisit obdienciam et fecit homagium
— 51
—
ligium, prestito super hiis juramento, dicto domino
Guillelmo, episcopo, apud Moledam, in claustro juxta ecclesiam, quando idem
episcopus recepit eundem archidiaconum, pro hiis que pertinent ad
archidiaconatum, presentibus Aymerico, cantore ; magistris Rampnulto Andree, P.
Fulcherii, Arnaldo de Valetis, R. de Insula, Gauffrido de Ruppella, P. Peyroti,
Guillelmo Prepositi, canonicis Engolismensibus, Guillelmo de Bardonello, R.
Goumandi, Guillelmo de Soellis, P. Fabri et tota familia ipsius episcopi et
magna multitudine aliorum.
Anno Domini M° CC° LXX° quinto,
mense septembri, magister Geraldus de Javarlhac fuit confirmatus in decanum
Engolismensem auctoritate dicti domini episcopi, in palacio episcopi, apud
Engolismam, et postmodum fecit homagium ligium et promisit obedienciam et
reverenciam, prestito super hiis juramento, dicto domino episcopo, pro hiis que
spectant ad decanatum, apud Var num, in prato capellanie, flexis genibus,
presentibus magistris R. Andree, Robberto de BelloLoco, P. Fulcherii, Guillelmo
de Argencia, P. Peyroti, canonicis Engolismensibus, et Odoyno Martini, R.
Goumandi, Guillelmo de Bardonnello, Guillelmo de Soellis, Guillelmo Blanc,
vicario de Varno, Hugone Groulier, presbytero, magistro P. de Borno et pluribus
aliis.
Post mortem Seguini de Julhiaco,
scolastici Engolismensis, dictus dominus Guillelmus, episcopus, contulit
scolastriam magistro P. de Pabeux qui, promissa sibi obediencia et reverencia,
fecit ei homagium ligium, prestito juramento fidelitatis, pro scolastria et
hiis que pertinent ad eam.
Post mortem magistri Thome,
predicti archidiaconi Engolismensis, contulit dictus dominus episcopus
archidiaconatum Engolismensem, prout dictus Thomas eum habuerat, Fulconi de
Ruppe, canonico Engolismensi, apud Engolismam, in camera episcopi picta ; qui
archidiaconus, promissa episcopo obediencia et reverencia, fecit ei hoinagium
ligium et juramentum fidelitatis pro archidiaconatu et pertinenciis. Actum in
festo omnium
— 52
—
sanctorum, anno Domini M° CC° octogesimo septimo,
presentibus dominis Gauffrido de Ruppe et Guillelmo de Dompnio canonicis
Xanctonensibus ; R. Goumandi et Guillelmo de Blavia, canonicis Engolismensibus;
Geraldo de Dompnio, milite; Helia de Lubatut, presbytero; Robberto de Linhaco,
valeto ; tota familia episcopi et quampluribus aliis.
Magisler Helias de Malo Monte,
provisus in decanum Engolismensem auctoritate domini Johannis (1) titulo sancte
Cecilie presbyteri cardinalis, quondam Apostolice Sedis legati in Francia,
presente capitulo Engolismensi, fecit homagium ligium, eum juramento
fidelitatis, domino Guillelmo, episcopo Engolismensi, pro temporalitate dicti
decanatus ac juribus eum pertinenciis ipsius, VI° kalendas januarii anno Domini
M° CC° nonagesimo III°. Extat publicum instrumentum.
Post amocionem dicti Helie de Malo
Monte a decanatu per Sedem Apostolicam, et magistro Henrrico Maschaudi, facto
decano Engolismensi auctoritate ejusdem Sedis, idem Henricus, absens in Curia
Homana, fecit dictum homagium et fidelitatem per dominum Stephanum, fratrem
suum, capellanum de Fromentallo, habentem ad boc speciale mandatum.
Post mortem dicti magistri
Henrrici, magister Johannes de Layo, factus decanus Engolismensis auctoritate
Sedis Apostolice, fecit dictum homagium eidem domino Guillelmo et fidelitatem
(2).
[Anno Domini M° CCC° vicesimo
septimo, die lune ante festum Beati Michaelis (3), post mortem Fulconis de
Ruppe, archidiaconi quondam (4) Engolisme, Ayquelinus, archidiaconus
Engolismensis, obedienciam et reveren-
(1) Jean Cholet, chanoine de
Beauvais, fait cardinal par Martin IV, en 1281.
(2) En marge de ces trois
hommages, on lit : extant instrumenta, publica.
(3) 27 sept.
(4) Foulques de La Roche résigna
l'archidiaconat en se faisant cordelier en 1306. Pierre, qui le remplaça, ne
fit que passer et céder la place à Ayquelin.
— 53 —
ciam promisit
episcopo Engolismensi (1) et fecit ei homagium ligium et juramentum fidelitatis
pro archidiaconatu et pertimenciis. Actum in Bello Monte, in pavimento, ante
cameram domini episcopi, presentibus religioso viro fratre Hugone Arnaldi,
canonico Beate Marie de Corona, et Sein[aldo Morelli presbyteris.]
[Actum die lune ante festum Beati Thome apostoli (2), anno Domini
M° CCC° tricesimo, qua die dominus Gasto de Levis, archidiaconus Engolismensis,
fecit homagium ligium domino Ayquelino, episcopo Engolismensi, racione
archidiaconatus Engolismensis et pertinenciarum ipsius, prestito solito
juramento, ac homagium per dominum Geralduni Tarterie, procuratorem suum, ejus
nomine, racione qua supra tradicionem feodi in scriptis, ejus nomine factam
ratificavit et quitavit. Factum apud Varnum, presentibus Guillelmo
de Costa et Johanne Chaserano (3) et domino Reymondo de Beynaco,
archipresbytero de Rolhaco.]
[Die dominica quintane, anno Domini
M° CCC° XXX tercio (4), indictione secunda, pontificatus domini Johannis pape
XXII anno decimo octavo, in camera episcopali de Varno, hora prime, dominus
Bertrandus de Roseto, scolasticus Engolismensis, fecit homagium liggium
reverendo patri in Christo domino Ayquelino. Dei gracia Engolismensi episcopo,
pro scolastria Engolismensi et pertinenciis ejusdem, et reddidit feodum, ut predecessores
ejus facere consueverunt, presentibus discretis viris dominis Aymerico de
Sancto Sirico, canonico Engolismensi, Raymundo de Beynaco, archipresbytero de
Rolhaco, Petro Radulphi, rectore ecclesie de Asneriis, et Geraldo Bernardi,
vicario perpetuo ecclesie de Manhaco prope Villamboe, et pluribus aliis de
quibus dictus dominus episcopus peciit sibi fieri publicum instrumentum.]
(1) Galhard I de Fougères.
(2) 17 déc.
(3) Ou Chasano.
(4) Premier
dimanche de carême, 13 février 1334.
— 54 —
[Anno Domini millosimo CCC°
octuagesimo sexto et die jovis post festum epiphanie Domini (1), venerabilis et
discretus vir, dominus Petrus de Arboribus, archidiaconus Engolismensis,
obedienciam et reverenciam promisit reverendissimo patri in Christo et domino
G., Dei gracia Engolismensi episcopo, et fecit ei homagium ligium et juramentum
fidelitatis pro archidiaconatu et pertinenciis, prout sui predecessores facere
consueverant de predicto homagio. Prefatus dominus episcopus
predictum dominum archidiaconum per cujusdam tradicionem breviarii investivit.
Actum apud Varnum, videlicet in camera prefati domini episcopi, presentibus
reverendo patre domino abbate Sancti Eparchii subtus muros Engolisme,
venerabilibus et discretis viris dominis
Iterio Fabuelli Petrogorici, Guillelmo Contracti, Arnaldo de Ruppe, canonicis
Engolismensibus, religioso viro fratre Petro de Agia, ordinis predicatorum,
dominis Guillelmo Boucherii et Johanne Geraldi, presbyteris, et pluribus aliis.
[Anno Domini M° IIII° octavo, XXVII°
die mensis aprilis, nos Guillelmus, episcopus Engolismensis, recepimus ad fidem
et homagium elemosinarium monasterii sancli Johannis Angeliacensis,
procuratorem venerabilis et conspecti viri
domini Archambaudi de Valle, decani Engolismensis, pro ipso decano, et
dictum decanatum ad manum nostram positum sibi expedivimus et deliberavimus in
presencia plurimorum servitorum nostrorum.]
QUOMODO
ET QUALITER COMITES ENGOLISMENSES SOLEBANT FACERE HOMAGIUM EPISCOPIS.
Domina Johanna comitissa
Engolismensis, vidua (2), fecit homagium ligium dicto domino episcopo, nomine
tutorio Hugonis, filii sui, comitis Engolismensis, pro
(1) 11 janv. 1387.
(2) Jeanne de Fougères est dite veuve au moment de cet hommage en
1273. Or, nos chroniqueurs ne font mourir Hugues XII, son époux, qu'en 1282.
— 55 —
feudo dicto
vicecomitali quod est apud Ruppem Fulcaudi (1) et in quampluribus parrochiis
cirummvicinis, cum alto et basso dominio dicti feudi. Actum apud Varnum in
novitate creacionis dicti episcopi, anno Domini M° CC° LXX° tercio.
Postmodum, post multos annos dictus Hugo, filius suus, comes
Engolismensis, jam factus pubes, fecit homagium dicto domino Guillelmo
episcopo, pro dicto feudo vicecomitali et pertinenciis, ubicumque sint, et pro
alto et basso dominio dicti feudi. Item et pro hiis que habet et habentur ab eo
in castellania de Montiniaco. Actum apud Castrum Novum die veneris ante lsti
sunt dies (2).
Postmodum, post multos annos, Guiardus de Marchia, frater dicti
comitis, cui idem comes assignavit dictum feudum vicecomitale, eum
pertinenciis, in apanamentum freyreschie sue, fecit dictum homagium liggium
eidem domino episcopo, pro dicto feudo vicecomitali et aliis, prout dictus
frater suus supra fecerat, ad preces et requestam dicti comitis.
Item invenimus quod, anno Domini M° CC° IIIIXX tercio,
quod Hugo Bruni, comes Engolismensis supra dictum feodum vicecomitale dedit
fratri suo Guidoni de Lizigniaco et pro eo homagium fecit. Item invenitur quod
anno M° CCC° octavo. cum magister Guillelmus
de Chanaco et dominus Guido de Cella, miles, supra dictum feodum posuissent ad
manum regiam quod erat in manu episcopi, mandat rex ipso episcopo deliberare.
Circa istud tempus, comes moriebatur et istud feodum acquisivit dominus Ruppis
Fulcaudi quod vicecomites Lemo vicenses solebant dicere esse (?) suum.
Dominus Arnaldus de Marzella, canonicus
Engolismensis, et Guillelmus de Marzella, ejus filius, debent sex denarios in
mutacione domini et vassalli pro rebus quas habuerunt a Meynardo Rampnulphi,
alias de Manhac, in assignacionem
(1) V. PROLOGlUM, p. 33. — IV. CASTRUM
DE RUPPE FULCAUDI. — XV. HOMMAGIUM VlCECOMlTUM.
(2) Vendredi avant le dimanche de la Passion.
— 56 —
unius tonelli vini, in quibus idem Meynardus eisdem patri
et filio tenebat, prout apparet per litteram quam idem pater et filius habent ;
que res sunt site in parrochia de Balazaco et movent a nobis ad feudum et
homagium ligium et, in deffectu hominis, nos episcopus Engolismensis accipimus
dictos sex denarios qui pertinebant dicto Meynardo qui tenebat a nobis, una cum
pluribus aliis rebus, prout extat per litteram quam habemus in archivis
nostris.
Quicumque sit dominus Castri Novi (1)
debet et tenetur facere pro eo homagium ligium et ita invenitur fecisse dominus
Drogo de Meloto, dominus Gaufridus de Lezsinaco, etc.
Encolisma.
Reginaldus de Moneta, valetus, fecit dicto domino Guillelmo,
episcopo, homagia duo ligia, videlicet unum pro tota hereditate sua materna,
sive sit apud Marciacum et in parrochia, sive alibi ubicumque et pro deveriis
et juribus pertinentibus ad dictam hereditatem (2).
Item fecit aliud homagium eidem episcopo pro domibus suis de
Engolisma, appellatis de Moneta, cum viridariis et pertinenciis et pro domo
Helie Mareschaut, sita juxta domos de Moneta, et pro domo que fuit Ger. Clizco
et pro domo P. Fabri de Soellis, sita juxta domum predictam, cum viridariis et
pertinenciis dictarum domorum. Item pro terris et rebus quas habet apud Roynac
et habentur ab eo et pro hiis quæ habet apud Argenciam et in pertinenciis,
exceptis domibus sitis intra pontem veterem, que tamen sunt in refeudo episcopi
scilicet in feudo quod dominus de Chalona habet ab eo. Item habet ab episcopo
dictus Reginaldus quicquid habet et habetur ab eo et sub eo apud Mornacum et in
parrochia, et feudum de la Poyada quod Guillelmus Meschini habet ab eo seu
habuit et terras et pertinencias de Podio Ostencii, de Denaco, de Fontencio et
de Comberio, et decimam de Angigeto ; decimam Sancti Marcialis et decimam de
Viridario et agrerias, exceptis manso de la Ferrieyra et de
(1) V. XI. Castrum de Castro novo
(2) V. Curtis de Marciaco.
— 57
—
Pane Perdito et excepta domo sua de
Viridario. Item habet ab episcopo jus quod Alo Chouvelli dicit se habere in
botelharia ejusdem episcopi et ea que idem Reginaldus debet habere in domo
episcopi in die qua celebrat primo. Item habet ab episcopo ea que obvenerunt ei
in vico et parrochia de Champnerio ex successionne P. Rotberti, valeti,
deffuncti, consanguinei sui. Item et habet ab episcopo quicquid habet et
habetur ab eo et sub eo in parrochia de Diraco, de Garaco, de Lodosio, de
Buxo, de Marciaco, de Varno, de Soellis, de Espanhaco et in territorio de Bosc
Gobert et in feudo ous Seschaux, sive sit apud Engolismam, sive alibi ubicumque
et in territorio de Monhaco et in territoriis de las Coutures, de Comba, de
Ulmo, de Gratalop, de Podio Argencie, de Pradeles, de Riches Marches, deu Chounard,
de Puylobi, de Puy Redont, de Cerieys Marti, de Grangiis et Bancharellorum de
Vieyvilla, decimas de Bria, et de Champnerio, excepta decima que fuit deus
Esbairoimens (1). Extat publicum instrumentum in quo plura alia continentur.
Item Giracum cum pertinenciis.
Post mortem dicti Reginaldi,
Aylita, relicta ipsius, fecit dictum homagium, nomine tutorio liberorum
communium ipsius et dicti Reginaldi, eidem episcopo.
Magister Guillelmus Geraldi, pater
magistrorum A. et P. Geraldi, advocatus et senescalis (?) tria
homagia plana pro quibus debebat item el tres
denarios.
Nota
quod in omnibus advoamentis Tolverencium de Tolvera invenitur archipresbytcr de
Guaraco nobis debere annuatim, in vigilia pasche, pro valle Marcelli, duos
solidos et unum inveni in quator ad, minus, etc.
Hugo de Bello Loco, miles, de
Engolisma, fecit homagium planum dicto domino Willelmo, episcopo Engolismensi,
sub achaptamento quinque solidorum, pro omnibus que habet et habentur ab eo et
sub eo in Chanebaces et in territorio et apud Engolismam et in ripperia de
Enguena et in Maynamentis suis de Peregrino, eu ni per-
(1) Peut-être Esbandimens.
— 58
—
tinenciis et in parrochiis de
Charmenz, de Soellis, de Varno, de Campanha, de Manhac prope Tolveram, de Vinzella,
de Chadureya, de Voiazac, de Fulcobruna, de Ulmis, de Garaco et in Castellania
de Blanziaco, apud Tarazacum et in parrochiis des Asinariis et sancti Genesii
et in locis circumvicinis, et pro hoc quod percipit seu percipere debet in domo
de Campis (1) pertinente ad monasterium de Borneto, seu pertinenciis, sive
premissa, sive aliqua de premissis ad ipsum pertineant racione patrimonii sui,
sive racione dotis uxoris sue. Item pro hiis que Fulcaudus de Manso habetabeo
et sub eo ad deverium, garimentum, vel alias, juxta Villaboe, in culturis que
sunt subtus domum que fuit Arnaldi Pelet, et in parrochia de Porcharecia et
alibi, que confessus est esse de predicto feudo episcopi Engolismensis. A
predicta tamen avoacione excepit tantum domos suas de Engolisma, cum viridariis
pertinentibus, in quibus habitat, et domum suam dictam de Muro que est apud
Engolismam. Item confessus fuit quod quicquid habet et habetur ab eo et sub eo
in parrochia de Marciaco et circa Guyssales habet racione generis, sub
garimento Guillelmi de Molys, valeti, de Agenaco, qui ea habet et ab antiquo
habuit, tam a domino Fulcherio de Villaboe, milite, deffuncto, quam a suis. Et
idem Fulcherius et sui ea habent et ab antiquo habuerunt, una cum alio feudo
suo, ab episcopo Engolismensi. Et Beatrix, uxor predicti Hugonis, premissa
confessa est esse vera.
Anno Domini M° CC° nonagesimo
octavo, die veneris post quasimodo (2), Guillelmus, primogenitus dicti Hugonis,
ipso Hugone mortuo, fecit dictum homagium episcopo Wuillelmo pro se et fratribus
suis.
[Anno Domini M° CCC° XIX. Helias Goym, de vico Sancti Ausonii
Engolismensis, fecit homagium liggium domino Galhardo, Engolismensi episcopo,
sub achaptamento quinque solidorum quos solvit pro sex boyssellis
(1) Le manuscrit porte en marge : Nota domum de Campis et perquire
litteras.
(2) 18 avril.
— 59 —
frumenti et duabus
partibus unius boyselli, et XII boyssellis avene, ad mensuram de Blanzaco,
duabus partibus unius galline, octo denariis et obolo et amplius decem solidis
rendalibus sibi debitis ab habitantibus et mansionariis maynili dicti de
Combis, siti in parrochia de Campania prope Blanzacum et eorum parcionariis,
acquisitisque olim per Arnaldum Goyni, fratrem suum, ab Hugone do Bello Loco,
que fuerunt de feudo supradicto, et debet amplius annuatim rendales pro
premissis XII denarios in synodo yemali.]
Guillelmus Giraudos fecit homagium liggium dicto domino Guillelmo,
episcopo, pro omnibus rebus que habet et habentur ab eo et sub eo apud Guissales
et circa et apud Linars, in feudo episcopi et circa. Et tenet ab episcopo
quicquid habet Engolisme in Pagina.
[Raymundus Giraudonis fecit homagium liggium domino Fulconi
episcopo, pro premissis, post mortem dicti Guillelmi, patris sui.]
Domina Ermengardis de Sancto Andrea fecit homagium planum dicto
domino episcopo, pro hiisque habet et habentur ab ea et sub ea, in manso de
Coyac et in manso de quartier Pesant et in tota parrochia de Varno ; item et in
decima parrochiarum et ville de Montiniaco et debet de achaptamento duos
solidos et sex denarios.
Helias Tizonis de Engolisma,
valetus, debet homagium liggium pro feudo de Monte Bovis.
Reginaldus de Aureo Fonte fecit duo
homagia, unum liggium et aliud planum, dicto domino episcopo, pro vineis de Area
Ferrata et pro hiis que habet in pratis, esclusa et molendinis de Toyraco et
pro hiis que habet in parrochiis de Tribus Palliis, sancti Saturnini et de
Diraco, scilicet terris et maynamentis de Podio Peseti et terris et brocciis
sitis inter Vadum et Podium, et pro hoc quod habet in hominibus de Vado et deu
Tilh[aco] et de Souvinhaco et de Podio Doant, et in nemore de Perchet et
broccia quam tenet Arnaldus Nicholay, et pro manso de la Poya, cum terris,
vineis et pratis contiguis dicto manso, et pro censibus quos habet in vico de
Diraco et
— 60
—
sexta parte mansi Possanatenc et sexta parte mansi
Minierii (1) et nemorum et maynamentorum et pro nemore quod habet juxta fayam
Helie Tizonis, militis, et sexta parte mansi de la Jarn, et pro omnibus que
habet et habentur ab eo in parrochiis de Diraco et de Podio Medio, et in manso
de Quarteriis ; et pro hiis qui habet in parrochia de Garaco, in quibuscumque
rebus existant, et pro hiis que habet apud Rocham Jouberti et apud Buccat et in
parrochia de Soellis, scilicet in manso ous Sechausets, et in nemore corumdem,
et in manso de Quarteriis, et apud Don Roma et apud Luintz, et in manso ous
Lunens et terra quam tenent li Blanc de Flayac et pro omnibus domibus et
maynamentis feudi ous Seschousetz, sitis in parrochiis de Bello Loco et sancti
Andree Engolismensis, et pro censu et dominio corumdem que sunt apud
Engolismam, et pro domo et furno et maynamento et viridario, cum dominio et
pertinenciis que quondam fuerunt P. Oggerii, et pro duobus quarteriis vinearum
sitis apud Varilhes et pro quodam orto quem tenent ab ipso Fratres de Obezina,
sito juxta fontem Amougier, et pro terris et ripperiis de Floyraco, et pro domo
et terra adjacenti predicte domui, et vineis que fuerunt ous Martis, et pro
vinea quam tenet Guillelmus Joyni et pro medietate agreriorum deus Sablos, et
pro medietate clausi quem tenent li Joy et pro terra que fuit Aleaydis Joyne,
et pro dominio quod habet in domibus et pertinenciis Guillelmi Tondut et
Johannis Bobini, juxta domum P. de Varno, et pro ipsa domo P. de Varno, et pro
dominio quod habet in domibus Ay. de Aureo Fonte, juxta domum que quondam fuit
magistri Arn. Meynardi, et in domibus predictis ipsius magistri et
pertinenciis, et in domibus domini Melie de Canalibus et pertinenciis, et in
domo que quondam fuit B. Boli et in domo quondam magistri Arnaldi de Ponte
Britonis et in domo que quondam fuit Guillelmi Severini, deffuncti, juxta domum
predicti domini Helie
(1) Ou Mimerii.
— 61
—
de Canalibus, et in domo ous Oudebertz, et in domo P. Rampnulfi
et pertinenciis, et in domo Andree de Arcu, et sexta parte censuum domorum de
Diraco, et pro tercia parte domorum cum dominio illarum que fuerunt P. Iterii,
in vico de Diraco, et media parte agreriorum, hominum, gallinarum, censuum,
talliarum que habet in parrochia de Garaco et pro terris agrerialibus quas
habet in parrochia de Syrolio, et pro censu quod habet in terris et in
maynamentis de Fonte Blando, et pro terris et prato de Valle Clangorum, et pro
manso a La Bocha, sito in predicta parrochia de Diraco, et pro hoc quod habet
in decima de Viridario et in hominibus, agreriis, nemoribus et allis redditibus
de Angigeto, et pro domo que quondam fuit Guillelmi Loc apud Engolismam, et pro
domo quam tenet Arn. Severini, textor, apud Engolismam, ante domos quondam Arn.
Cerdanh, valeti, cum domo ipsius, et pro terra sita juxta rivum Guoy, et pro
terra que fuit Johannis Bolla, et pro quodam orto sito ante domum
helemosinariam Sancti Augustini, et pro quadam domo sita in foro novo
Engolisme, quam inhabilat Guillelmus de Monte Berulphi, cum pertinenciis et
dominio, et pro domo et appendiciis, pertinenciis et dominio, que habet in
parrochhia Sancti Vincencii Engolismensis, ex succesionne patris et matris, et
pro terra sita juxta fossatum de subtus domibus de Corona (1) et Guillelmi
Chapblanc, presbyteri, cum dominio dicte terre.
De hiis que habet et habentur ab eo
in Enguena et in feudo ous Sechaud, ubicumque sunt infra foliuin XVII, vide de
Johanne(2). Post mortem dicti Reginaldi, Johannes, filius suus primogenitus,
fecit dictum homagium eidem episcopo, pro se et frayrina sua.
Guillelmus de sancto Justo, civis
Engolismensis, fecit homagium planum dicto domino episcopo, cum acaptamento
octo denariorum, pro prato clauso quod emit a
(1) Maisons appartenant à l'abbaye de La Couronne, situées rue dite hodie
du Cheval-Blanc, olim Chapblanc.
(2) V. p. 66.
— 62 —
P. Bertrandi de Chamoysac, in
parrochia de Linaribus juxta Noyram.
Maria de Barbezillo, civis Engolismensis, fecit homagium planum
dicto domino episcopo, pro domo sua sita apud Engolismam, inter domum P. de
Divhas et domos Guillelmi Fulcaudi, cum viridario adjacente et pertinenciis
dicte domus, cum acaptamento calcarium argentatorum.
Johannes de Bardonello, de Pagina Engolismensi, fecit homagium
liggium et acaptamento quinque solidorum nobis faciendo in mutacionibus
dominorum, omnia jura, dominia, quinta, agreria, census et tallias, avenam,
mestivam, gallinas, usagia, servicia et expleta, corvata, biannia, vendas et
honores que Iterius Pozcardi, valetus, deffunctus, filius quondam domini Helie
Pozcardi, militis, deffuncti, et ipse miles habebat, dum vivebat, in terris,
vineis, cultis et incultis, pratis et aquis, domibus et maynamentis, hominibus
et personnis, et rebus aliis quibuscumque a la Chouscaderia et circa, et apud
Benhac et circa, et apud Cuchias et circa, et in insula et in loco dicto Lo
Papier et in plantis, terris et vineis Hinbertenches, et in campo Leggerii, et
rebus et locis aliis quibuscumque, in parrochia de Balazaco.
Petrus Bernardi, de Pagina
Engolismensi, fecit homagium liggium dicto domino Episcopo pro omnibus que
acquisivit ab Aymerico de Fulcobruna, valeto, tam in vico et parrochia de
Diraco quod alibi.
Hugo de Brantomio, civis Engolismensis (1).
Guillelmus de Monte Gauguerio,
canonicus Engolismensis, mansionarius de Pagina Engolismensi (2), fecit duo
homagia dicto domino episcopo, unum liggium pro maynamentis suis, cum
viridariis que habet prope Linars, in parrochia de Flayaco, cum pertinenciis et
circa, et tenet ab episcopo maynamenta sua, in quibus habitat apud Engolismam,
cum pertinenciis. Item aliud
(1) Phrase inachevée.
(2) Il y avait La Payne à Angoulême et La Payne en Périgord.
— 63 —
planum pro hiis
que acquisivit ab Odone Bernardi, valeto, in parrochiis de Borno,
Petragoricensi dyocesi, et circa, et Sancti Andree, et Sancti Arthemii de
Blanziaco, et de Petriniaco, et de Monte Mourelli, et Sancti Nicolai de
Peudritz, et de Petrolio et alibi in feudo episcopi.
Post mortem dicti domini Guillelmi de Monte Guauguerio, Johannes
de Monte Guauguerio, nepos suus, fecit predicta duo homagia domino Guillelmo,
episcopo, pro prenominatis rebus, et solvit de acaptamento calcaria alba et
duos solidos et dimidium.
lslo anno Domini Mo IIIIo, dominus Aymericus
de Marrolhio, etc. (1).
Petrus Robberti, civis Engolismensis, filius Ademari Robberti,
fecit homagium planum dicto domino episcopo, pro terra dicta de Pontilh, in
ripperia Enguene, juxta terram Mirabilie de La Fanha, via intermedia, et pro
quadam alia pecia terre, supra viam proximam dicte terre deu Pontilh, via
intermedia, et est juxta terram Aymerici Fartet deffuncti. Istas terras tenent,
ad censum annuum, a dicto P. Robberti, Helias Seuris, clericus, et La Viviana
et familia Fabri de Ulmis, deffuncti, Arnaldus Johannis, Arnaldus de Agiis et
lterius Mautrath de Engolisma, et dicta La Crosa et Helias Botet et quidam
alii. Et est actum in prestacione dicti homagii. Quod si possessiones istarum
rerum venderent, eas dictus P. Robberti et heredes sui habebunt vendas et
honores, et quod in prestacione dicti homagii non habebit camerarius nisi duos
solidos.
Petrus Calha, civis Engolismensis, fecit homagium ligium dicto
episcopo, pro maynamentis suis et pertinenciis de Podio Arnaldi in parrochia de
Balazaco, et pro terra de Ponte Zurelli, cum pertinenciis et circonstanciis,
terris, pratis, vineis, ortis et aliis quecumque sint ; et debentur de hoc
quinque solidi de acaptamento.
Post mortem ipsius, P. Franciscus de Monte Berulphi, Guillelmus
Giraudi et qui habuerunt tres neptes et
(1) Phrase inachevée.
— 64
—
heredes suas fecerunt quilibet unum homagium pro
porcionibus quas habent in premissis eidem episcopo.
Johannes de Manso, civis
Engolisniensis, fecit homagium dicto episcopo, de clauso vinearum que suut
inter sabularias et leprosariam de Rabiapau, quas Hylaria de Broccia et filii
sui tenent a dicto Johanne et tenuerunt a patre suo.
Arnaldus Chouveu de Engolisma debet
homagium ligium et acaptamentum XII denariorum pro manso de Las Limarzeles,
sito inter Soellos el Lodosium et pro omnibus illis que habentur ab eo et sub
eo, in dicto manso.
[Post mortem dicti Arnaldi,
Johannes Chouvelli, ejus filius primogenitus, fecit dictum homagium domino
Fulconi de Rupe, episcopo Engolismensi, pro premissis el solvit dictum
acaptamentum.]
Ramnulphus Girem, civis
Engolismensis, fecit homagium planum dicto episcopo pro hiis que habet in masso
de Hyspaniaco, in terris, pratis et denariis et in manso de Dujhays et in manso
de Lunessa et in maynainento et terris de La Poa, in parciaria P. Odoyni.
Magister P. Peyroti, canonicus
Angolismensis, fecit homagium ligium dicto episcopo, pro hiis que habet in
parrochia de Champnerio, que dominus P. Reymundi (1), quondam decamus
Engolismensis, acquisivit a Gauffredo Bardeti, precio IIIIo et X
librarum, scilicet septem partes medietatis tocius decime mansi de Adenaco,
quas idem Gauffredus habebat ab episcopo Engolismensi , cum homagio et
acaptamento XII denariorum, et debentur episcopo, pro hiis, III solidi annui
census, in festo sancti Michaelis ; qui episcopus habet octavam partem in eadem
medietate.
Iterius Galhardi, civis Engolismensis acquisivit.
Homagium Johannis Odonis, civis Engolismensis,
require infra in ultima pagina Secundi folii (2).
Petrus Lamberti, parochianus Sancti Pauli Engolismensis, emit ab
Helia Sardanh de Garaco et uxore sua.
(1) V. CHAMPNERIUM.
(2) Ce renvoi est en marge dans le manuscrit.
— 65 —
Parrochia de Vaolio
Hugo Bompar, de Vaolio, valetus, fecit homagium. ligium dicto episcopo pro hiis que
habet et habentur ab eo et sub eo, in Podio Batut et in manso Sancti Johannis,
et in costis de molendis, et in terra appellata La Varena, sita prope pontem de
Vaolio, et in pratis, boscheria et terris ripperie de Podio Batut et in tota
decima sua quam percipit et ab antiquo percipere consuevit in bladis, musto,
vindemia, in locis predictis eorumque pertinenciis, sub achaptamento IIIIor
cuniclorum. Debet a captamentum IIIIor cuniclorum.
Parrochia de Ulmello
Seguinus Sardanh invenitur
in registre fecisse homagium episcopo P. Reymundo, et predecessor ipsius
Seguini predecessori ejusdem episcopi, de hoc quod habebant et habebantur ab
eis in territorio de Chalona et in tota parrochia de Flayaco et de Linaribus,
tam in maynamentis, decimis et aliis rebus et juribus quibuscumque et pro
decima de Guissallis quam tenebat dominus Fulcaudus de Manlia sub garimento
ipsius et pro manso de Jounhac, in quo sita est domus Reginaldi de Moneta de
Argencia, et pro censu, alibicumque sitis prope lempniam de Chalona et pro hiis
que li Reynier et Rampnulfus de la Brugieyra habebant ab eo, vel sub garimento
ipsius ubicumque.
Item fecit homagium predictum pro omnibus que habet et habentur ab
eo et sub eo in parrochia Sancti Genesii de Moleriis et de Asneriis et feudum
quod heredes Guillelmi Asqui tenent ab eo ubicumque.
Helias Sardanh, frater ejus et heres, fecit dictum homagium
episcopo Guillelmo post mortem dicti Seguini (1).
Post mortem dicti Helie Sardam, relicta sua, nomine tutorio
heredis dicti Helie, fecit homagium eidem episcopo, qua tutela finita,
Arnaldus, primogenitus et heres dicti Helie, fecit pro premissis dictum
homagium dicto
(1) Vide supra, P.
Lamberti.
— 66 —
episcopo
Guillelmo, in festo sanctorum Cosme et Damiani, anno doinini Mo CCCo
septimo (1).
[Item predictus Arnaldus fecit homagium episcopo Fulconi pro
premissis, die martis, in octabis Beati Martini, anno Domini Mo CCCo
uono apud Manille de Buxia.]
Johannes (2) de Aureo Ponte, filius Reginaldi de Aureo Fonte,
civis Engolismensis, deffuncti, fecit homagium ligium dicto domino episcopo Guillelmo,
pro omnibus pratis que habet in ripperia de Toyraco et toto jure quod habet in
parrochia Sancti Saturnini, scilicet apud Molhatum (?) et apud Tarasacum, et in
parrochia de Tribus Palliis ; item et pro V solidis rendalibus quos acquisivit
a magistro Johanne de Aureo Fonte, physico Engolismensi, supra furnum dicti
patris sui ; item pro omnibus terris quas habet in ripparia de Noyraco et pro
domo sua de Noyraco, una cum terra ejusdem domini adjacenti ; item pro vineis
suis que quondam fuerunt ous Martis ; item pro vinea quam tenet Guillelmus
.Juyni ; item pro mediatate agreriorum deus Sablos de Noyraco; item pro
medietate clausi quam tenent li Juy et sui parcionarii ; item pro terra quam
tenet Aleaydis Juyna juxta viridarium Joscelini, valeti ; item pro terris
agrerialibus quas habet in parrochia de Syrolio; item pro planterio, vocato
campus Angelerii, quod acquisivit ab Aymerico Pascaudi, in parrochia de Diraco
; item pro censibus quos habet in terris et maynamentis de Fonte Bauto, in
dicta parrocbia de Syrolio ; item pro domo sua, sita in Pagina Engolismensi,
juxta turrem dicti patris sui ; item pro decima vulgariter appellata decima
Sancti Martini, quam habet communem cum Francisco de Monte Berulphi ; item pro
tribus solidis censualibus quos sibi debet Guillelma Robberte, de orto de Aureo
Fonte ; item pro X solidis censualibus quos sibi debet Rampnulfus Martini,
sutor, de quodam orto, sito in ripperia Enguene ; item
(1) L'évêque Guillaume figure encore à cette date ; cependant son successeur
Foulques de La Roche est en titre depuis quelques jours.
(2) Voir ci-dessus, p. 61.
— 67 —
pro X solidis
censualibus quos sibi debet Hugo Marzelerii de terris sitis subtus lapidicinam
de Frach Jamblo; item pro sex solidis censualibus quos sibi debet B. Chalhada,
de orto sito apud Aureum Fontem ; item pro novem solidis et obolo censualibus
quos sibi debet Guillelmus Maumironis de quodam orto sito in ripperia Enguene.
Extat littera archidiaconi Engolismensis.
Parrochia de FlayacO
Petrus Reynerii, miles, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo
pro domo quam habet apud Engolismam, in parrochia Sancti Andree, quae
appellatur domus P. Reynerii et pro domo Petri de Charmento, et pro domo Marie
Baubieyra, et pro domo quae est juxta domum Arnaldi de Sancto Andrea, quam
tenet P. Celebracha, et pro viridario P. Bigueyrou et fratrum suorum, et pro
domo Marie Ruffe, et pro omnibus domibus R. Oberti et P. Regis, et pro ortis
de ripperia de Enguena, qui moventa dicto milite; et eciam pro omnibus domibus
maynamentis et viridariis quae ipse habet seu movent ab eo in parrochia Sancti
Vincencii Engolismensis, et pro omnibus aliis quae habet et habentur ab eo et
sub eo apud Engolismam, salvis domibus Aymerici Pascaudi, et pro multis aliis.
Post mortem dicti P. Reynerii, Reynerius, filius suus, valetus,
Seguino Reynerii, valeto, patruo suo, hoc mandante, volente et confitente,
anno Domini Mo CC° septuagesimo sexto, fecit dictum homagium ligium
domino Guillelmo, episcopo, et confessus fuit predecessores suos dictum
homagium fecisse episcopis Engolismensibus pro dominio et jure quod habebat in
domo de La Berbezilla, cum pertinenciis et pro maynamento P. de Charmento, de
Engolisma, et pro maynamento Johannis Clavier, cum pertinenciis, et pro camera
domine Ermengardis de Sancto Andrea, de Engolisma, et pro viridario P. de Dugay
et viridario P. Doloent et
parcionariorum suorum, et pro maynamento R. Ouberti, cum pertinenciis; et pro
maynamento P. Regis et Helie, fratris sui, cum pertinenciis, et pro domo que
est ante domum Guillelmi Focaudi, cum pertinenciis, quam cousuevit tenere
Johannes Noy-
— 68 —
sardi ; et pro
domo que fuit Fabri de Ulmis, ad quadruvium de La Mola, cum pertinenciis, et
pro domo quam P. de Brantolmio tenebat juxta domum P. de Furno, apud
Mongouguier, cum pertinenciis; et pro domo a la Bechada (1), et pro orto quem
tenet Francisus de Monte Berulphi in Enguena, et pro omnibus que dominus
Gardradus de Souavilla et fratres et sorores ejus et cognati sui habebant sub
garimento suo et Seguini Reynerii, patrui sui ; et pro hiis quas habebat et
habebantur ab eo et sub eo, apud Deviac et in planterio de Cobay et pertinenciis
; et apud Podium Reynerii et pertinenciis, et in parrochia de Balazaco, excepto
prato Reynerii, quod habet sub garimento Gauffredus Arnaldus de Montiniaco,
valetus, et confitetur dictum Gauffredum habere dictum pratum ab episcopo
Engolismensi. Item habet et tenet sub garimento Seguini Cerdanh, valeti,
quicquid habet et habetur ab eo et sub eo in parrochia Sancti Genesii, qui
dictus Seguinus habet illud a predicto domino episcopo. Item et omnia illa quae
habet et tenet sub garimento dicti Seguini, vel alias in parrochia de Flayaco,
recognoscit esse de refeudo episcopi Engolismensis.
Anno Domini Mo CCo nonagesimo primo, VI idus
Martii (2), apud Ulmos, in capellania, idem Reynerius confessus est se fecisse
homagium pro predictis dicto episcopo Guillelmo, post mortem dicti domini P.
Reynerii. Testes sunt dominus Johannes Farinelli et P. Andree, presbyteri, et
Robbertus de Linhaco, valetus.
Helias de
Chanderico, valetus, habens in uxorem Aleaydim Reynerie, fecit dictum homagium
litgium, nomine dicte uxoris sue, domino Guillelmo, episcopo, pro premissis.
[Post mortem dicti domini episcopi Guillelmi, idem Helias de
Chanderico fecit dictum homagium liggium domino Fulchoni, episcopo, apud Bellum
Montem, die
(1) Le manuscrit porte Bethada, mais
on doit lire Bechada.
(2) 10 mars 1292.
— 69
—
Mercurii ante festum Beati
Bartholomei, apostoli, anno Domini Mo CCCo decimo (1).
in parrochia de
Linaribus seu de Flayaco
Petrus Bertrandi, de Chanoysac,
fecit homagium ligium dicto episcopo et solvit acaptamentum II solidorum, pro decimis quas habet in
parrochiis de Linaribus, de Tribus Paillis et Sancti Saturnini, in quibus
percipit diversas porciones, et quartam partem corum que ibi percipit habet ab
episcopo ; item et quartam quod percipit et habet in decima de Malhors ; item
et pratum quod habet ad pontem de Chavario, et lempniam quam habet juxta
maynamentum suum, inter duas aquas.
De hiis emit dominus Almaricus de
Monte Forti a dicto P. Bertrandi dictam lempniam.
Post mortem suam, Ger. Bertrandi,
filius suus, fecit dictum homagium dicto episcopo pro premissis, addens quod
ultra est de feudo, prout pater suus recognoscebat ; et ipse confessus est
lempnia dicta Lortau, que est inter lempniam domini Amalrici de Monte Forti et
lempniam Aymonis de Botavilla, et est juxta ortum dicti Ger.
parrochia sancti
Saturnini
Gauffridus Gardradi fecit homagium ligium dicto
episcopo pro maynamento suo de Bosco Brunier et pertinenciis, et hiis omnibus
que habet in parrochia de Varno et in villa ; et debet annuum censum IIII solidorum.
Fulcaudus de Villaribus de Varno
fecit dictum homagium et continetur in rubrica de Varno.
parrochia de Corona
Aymericus Bocanh, miles, fecit homagium ligium dicto
episcopo, cum acaptamento V solidorum, pro hiis que Ramnulfus Odoyni et
Ademarus Gastolh habebant ab ipso in manso de Tornac et de Xlllcim Buccis, et alibi et quae alias habebat
in parrochiis de Manhaco et de Soellis, et pro hiis que habet et habentur ab eo
et sub eo in vineis de Basseus.
Johannes Petri
de Engolisma, commorans in mayna-
(1) 9 août 1310.
— 70
—
mento suo prope Linaria, Engolismensis dyocesis, fecit
homagium ligium dicto episcopo, cum acaptamento II solidorum et sex denariorum
pro maynamentis suis de Engolismensi Pagina, cum ortis et pertinenciis suis que
sunt juxta maynameutum ous Mongauguiers ; item pro maynamentis suis in quibus
habitat, que sunt prope Linaria, cum suis pertinenciis ; item pro omnibus que
habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Linaribus, de
Flayaco, de Varno, Sancti Michaelis de lnter Aquas, Sancti Ausonii
Engolismensis, de Corona, de Monasteriis, de Ruppe Chanderici; item pro hiis
que habet et habentur ab eo et sub eo in territorio de Coronela et de Volhac,
cum pertinenciis suis, et in ripperia de Enguena, sive premissa consistant in
homagiis, decimis, censibus, deveriis, sive in quibuscumque aliis rebus et
juribus, quocumque nomine censeantur. Quod homagium Hugo Petri, presbyter,
fecerat ante istum. Extat littera archidiaconi Engolismensis, abbatis Sancti
Romani et archipesbyteri de Blavia. Post mortem dicti Johannis, Hugo, filius
suus, fecit dictum homagium pro premissis.
[Hugo Petri, clericus, de
Linaribus. fecit dictum homagium pro premissis domino Ayquelino, episcopo Engolismensi,
apud Linars, die lune post festum nativitatis Domini (1), anno ejusdem Mo
CCCo XXo octavo, ubi erat causa visitandi.]
Johannes Odonis, civis
Engolismensis, fecit homagium ligium domino Guillelmo, Engolismensi episcopo, pro
redditibus et rebus quos magister P. Odonis, patruus suus, acquisivit a domino
Helya Vigerii, de Chantemerle, sitis apud Agiam de Comborno et pertinenciis et
apud Sanctum Prejectum prope Ruppem Fulcaudi et in feodo vocato Gavarret, que
omnia fuerunt domini Guillelmi de Pranzaco, militis, deffuncti ; item et pro
planterio sito in cumba dicta Sancti Johannis prope pontem de Boele. Et. hoc homagium fecit de voluntate dicti
magistri qui pre-
(1) 29 déc.
— 71 —
dictam
confitebatur se acquisivisse in feudo domini episcopi dicti. Extat littera
decani Johannis Engolismensis, dedata in crastinum Beati Martini hyemalis, anno
Mo CCCo.
parrochia de Hyspaniaco
Guillelnius de Hyspaniaco, valetus, mansionarius, fecit homagium
ligium dicto domino episcopo, cum acaptamento unius paris calcariorum
deauratorum, pro maynamentis suis et pro omnibus rebus quas habet apud
Hyspaniacum et in parrochia, et pro hiis que habet et habentur ab eo el sub eo
in manso de Divhays, et in manso de Lunessa, et pro hoc quod habet in nemore
ous Espanhadenx, cum pertinenciis, et pro hoc quod habet in parrochia de
Foucobruna et circa, et in civitate et suburbiis et honore Engolisme, et in
caslellania de Villaboe et de Ruppe Fulcaudi, et generaliter pro omnibus que
habet et habentur et habere debent ab eo et sub eo ubicumque sint. Excipit a
predictis medietatem molendini quod habet apud Espanhacum et unum ortum quem
acquisivit in introitu burgi de Espanihaco, moventem de dominio ecclesiae
ejusdem loci.
[Post dictum Guillelmum de Hyspaniaco, factum militem, Fulcode
Yspanaco, valetus, filiussuus, milite vivente, fecit ipse, tam nomine suo quam
nomine Petronille, uxoris sue, dictum homagium domino Fulconi de Ruppe,
Engolimensi episcopo, quibus Fulconi et uxori dictus miles et alii qui habebant
causam ab ipso fecerunt cessionem de jure quod habebant in feodo predicto.]
Helias Oudoni de Espanihaco fecit homagium ligium dicto episcopo
pro maynamento de La Poya, cum pertinenciis suis, quod maynamentum est in
parrochia de Diraco.
parrochia de Soellis
Ramnulfus Oudoyni
fecit primo homagium planum episcopo Guillelmo pro hiis que habebat in parrochia de
Soellis et dedit ea postea in dotem Thomase, filie
sue, quando contraxit matrimonium cum Helia
Malhabrac;
— 72
—
qui Helias fecit postmodo dictum homagium eidem episcopo.
[Guillelmus Mourini, de Toyraco,
fecit homagium planum pro feoudo Rampnulfi Oudoyni predicti, die lune ante
purificacionem Beate Marie, anno Domini M° CCC° XVIII° (1), presentibus Johanne
Taverenc et P. Mourini, de Tolvera, de mandato prefati Helie Malhebrac qui
fecerat aliud dictum homagium.]
parrochia de Lodosio
[Hugo
de Chay, de Lodosio, fecit homagium ligium
domino Galhardo, episcopo, apud Diracum, die veneris post cineres, anno
Domini Mo CGCo XXo (2).]
parrochia de Diraco
Helias
Tizonis, miles, primo (3); post eum, Hugo, filius ejus, miles; post mortem
dicti Hugonis, relicta ejus, nomine tutorio liberorum suorum et dicti militis
Hugonis, fecerunt homagium ligium dicto episcopo pro repario suo de Diraco,
cum pertinenciis, et pro omnibus que habebant et habebantur ab eis et sub eis
in burgis et parrochiis de Diraco, sive sit in alto et basso, sive in
quibuscumque aliis rebus et juribus, de Lodosio, de Garaco, de Dinhaco, de
Tolvera et de Manhaco, et eciam pro omnibus que habebant et habebantur ab eis
et sub eis in feudo Seschaux, sive sit illud in civitate Engolismensi et extra,
in ripperia, sive alibi ubicumque sit, et debent episcopo reddere dictum
reparium quocies ipsum pecierit, sive iratus, sive paccalus, ut proprium, sive
sit pax, sive guerra. Et debet acaptamentum X solidorum.
Post dictos X solidos de
acaptamento, dominus Hugo, pater dicti Helie, legavit alios X solidos de
acaptamento. Extat littera istius Helie et altera littera antiqua.
Finita predicta tutela, Helias
Tizonis, valetus, filius dicti Hugonis et dicte relicte, fecit dictum homagium
apud Mounacum, die martis post Pentecosten, anno
(1) 28 janv. 1319.
(3) 14 févr. 1321.
— 73 —
Domini Mo
CCCo tercio (I), presentibus domino abbate de Blanziaco, Helia
Rigaudi, presbytero ; Gomb., archipresbytero Blaviensi ; P., capellano de
Placiaco ; Gand. Baylonis, clerico ; Hel. de Ciconiis ; P. de Blanca Farga ; Ger.
Reynerii et Ger. Foucilh, valeto ; Hel. archipresbytero de Jurinhaco ;
fratribus Guillelmo de Ulmo et Helia de Petragora, ordinis Minorum ; P.
Radulphi, clerico ; Guillelmo de Tabaries et Guillelmo Ouberici.
[Item Helias Tizonis, valetus,
fecit homagium ligium. Oliverio, episcopo Engolismensi, pro premissis, die
sabbati post dominicam de Trinitate, anno domini Mo CCCo
quarto decimo (2), presentibus domino Iterio de Insula, milite, domino Ger. de
Dompnhonio, milite, Helia Bocheleti, valeto, domino Richardo, capellano de
Dozaco et plu ri bu s aliis.]
Rampnulfus Bompar de Diraco,
valetus, fecit homagium ligium dicto episcopo pro.... (3).
P. Bertrandi de Berbezillo debet in
mutacione dominorum, pro hiis que habet apud Diracum et habentur ab eo in
parrochia predicta, et in masso vocato Rosset, unum par calcariorum alborum,
achapatamentum pro flliis suis.
Petronilla Girondalha primo et,
post mortem ejus, filius suus, fecerunt homagium ligium dicto episcopo, pro
decimis leguminum et bladorum illigatorum de manso Pensenatenc et pro medietate
agreriorum et census borderie de Buguet, et pro decima lane animalium et fetuum
suorum nascencium in predicto manso ; item et pro prato de molendino ous
Girondalhs et pro jure quod habet in ipso molendino, et ipsa, pro se et
parcionariis suis, debet, et cum ipsis, septem solidos et sex denarios de
acaptamento. Item dicit se
habere ab episcopo quod porci sui vadant in forestam sine pasquerio, et quod
(1) 28 mai 1303.
(2) 8 juin 1314.
(3) En marge est écrit : + Istud homagium est in fine homagiorum,
ubi est crux consimilis.
— 74
—
debet episcopum sequi cum armis per totam dyocesim ad
expensas episcopi.
Hugo Tizonis remisit episcopo hoc
homagium quod Helias, pater ejus, indebite receperat, ut compertum fuit.
Arn. Ademari, particeps suus in
premissis, fecit homagium pro parte sua et solvit acaptamentum. Solvit tres
solidos et IX denarios, prout inferius in hac pagina continetur.
Helias de Asneriis, dominus de La
Poya, fecit homagium ligium dicto episcopo pro maynamentis suis, cum
viridariis et aliis pertinenciis.
Post mortem dicti Helie, magister
Helias de Asneriis fecit dictum homagium dicto domino Guillelmo episcopo.
[Item, idem magister Helias de Asneriis,
post mortem dicti domini Guillelmi, episcopi, fecit dictum homagium dominio
Fulconi, Engolismensi episcopo, pro maynamento supradicto et pertinenciis et
pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in parrochiis de Diraco, de
Soellis, de Guaraco, de Podio Medio, de Tribus Palliis et de Linaribus, et in
maynamentis deBuzeaco, in parrochia de Magnhaco prope Tolveram.]
Hoc
[anno] Domini Mo IIIIo tercio, dominus Nicholaus Geraldi
tenet.
Guillelmus de Agia, de Diraco, fecit
homagium ligium dicto episcopo pro quatuor sextariis bladi, videlicet, uno
avene, duobus ordei et uno frumenli que habet in decima de Diraco, et pro
decima bladorum minutorum et leguminum, exceptis bladis terrarum suarum de
manso Pousenatenc, et pro pasquerio porcorum suorum, de quo dicit se immunem,
et pro terra de La Gilbertaria, et debet III solidos et sex denarios de
acaptamento. Debet etiam sequi episcopum cum armis ad expensas episcopi. Post
cujus mortem, Guillelmus de Agia, primogenitus suus, fecit dictum homagium
dicto episcopo, cum juramento fidelilatis et solvit achaptamentum pro se et
parcionariis.
Arnaldus Ademari, de Diraco, fecit
homagium ligium dicto episcopo, pro medietate decime bladorum deligato-
— 75
—
rum de manso Pousenatenc et leguminum et pro quatuor
sextariis bladi, silicet duobus sextariis ordei, uno sextatario frumenti et uno
sextario avene que habebat in decima de Diraco. Cujus bladi medietatem vendidit
Guillelmus Ademari et avunculus ejusdem Arnaldi domino Gauffrido de Rupella,
canonico Engolismensi, tempore episcopi Petri, avunculi sui ; item et pro
medietate aggreriorum et census que habet in borderia de Buguet ; et pro decima
lane animalium suorum jacencium in manso predicto, et pro decima fetuum
animalium suorum ; item et pro pasquerio porcorum suorum, quod dicit se habere
in foresta episcopi sine pascuo. Item debet sequi cum armis episcopum, ad
expensam episcopi, per totam dyocesin. Petronilla Giroudalha, superius scripta,
est parcionaria sua, et utraque solvit de acaptamento III solidos et IX
denarios, et utraque fecit homagium, ligium et utraque solvit XII denarios
camerario.
Aymericus de Fulcobruna, valetus,
fecit homagium, ligium dicto episcopo, sub acaptamento calcarium deaura
torum, pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis
de Diraco, de Garaco, de Soellis, de Lodosio, de Manhaco, de Podio Medio, de
lnsula Hyspaniaci, de Torciaco, de Pranzaco, de Dinhaco, de Ulmello et apud
Liont et in territorio ejus, et apud Engolismam et in tota ripperia Enguene, et
in terris et vineis circumjacentibus, et in toto feudo deus Seschaux, ubicumque
sit, et in manso de Lunessa et pertinenciis, item et in vico et parrochia de
Fulcobruna, excepta decima quam habet a Guillelmo Seguini, milite, et tegularia
de Fulcobruna et La Pomierosa quam tenet a domino de Villaribus, et excepto eo
quod habet ab abbate Sancti Eparchii, id est La Chyesa et plenum nemus quod est
in parrochia de Fulcobruna.
Vendidit dictus Aymericus de
Fulcobruna ea que habebat sub dicto homagio, in parrochia de Diraco, Petro
Bernardi, civi Engolismensi, qui de dicta acquisicione fecit homagium ligium
dicto episcopo. Du aliis vero que
— 76
—
sunt extra parrochiam de Diraco, remansit Aymericus in homagium
episcopi.
Helias de Villaribus, valetus,
fecit homagium ligium dicto episcopo pro omnibus que habetet habentur ab eo et
sub eo, a via publica que dicitur via Celebracha versus de Gresses, et boscum
de Corona quod est ibi prope, et pro hiis que habet inter dictam viam
Celebracha et parrochiam de Diraco, et pro hoc quod habet seu habere debet in
nemoribus episcopi Engolismensis, et in tota parrochia de Diraco. Et recognovit
predecessores suos ab antiquo sic ab episcopis Engolismensibus tenuisse sub
acaptamento.
Dinhacum
Guillelmus Fabri de Podio Rabgos, parrochianus de
Diraco fecit homagium ligium cum achaptamento quarumdam cirotecharum albarum
dicto episcopo, pro omnibus hiis que idem Guillemus habet, vel habentur ab eo
in vico et parrochia de Diraco, videlicet quoddam maynamentum situm in vico de
Diraco, inter domos domini Petri de Condelone, presbyteri, ex una parte, et
domos Heli Fabri ex altera, quod olim publice vocabatur La Forga ; item
maynamentum et viridarium que sita sunt inter domum Helie Guarnerii, ex una parte,
et domum Helie Bovis, ex altera, et vineas Sancti Marcialis ex altera ; item et
quandam peciam terre, que modo est vinea, sita inter Planchamp ex una parte, et
vineam albani Sancti Marcialis, ex altera, et terras ous Rambaus, ex altera ;
item et quandam peciam terre sitam infra motas vici de Diraco, in dicto loco eu
Vilar, subtus domum Helie Martini et fratris sui, inter terras Helie Danielis,
ex una parte, et villare dicti domini P. de Condelone, ex altera ; item et
quendam ortum situm et inclusum in dicto villari dicti presbyteri, inter ortos
qui quondam fuerunt domini P. Guillelmi et a La Grougiera, ex una parte, et
ortos, seu terram quod idem presbyter habuit ab Arn. et Petro Danielis, ex
altera; et terram praenominatam de Villari. ex altera, et iter quod ducit de
furno de Diraco versus fontem de Diraco, ex altera ;
— 77
—
item et quandam peciam sitam in Bornello, inter vineas
de Bornello, ex una parte, et terras ous Reyniers, ex altera ; item et quandam
peciam terre sitam in riperia de Diraco, inter payracum dicte riperie, ex una
parte, et terras de Chays, ex altera, et terras ous Focobrunenx, ex altera, el
terram Reginaldi de Aureo Ponte, ex altera ; item et omnia agreria que habet in
borderia de Podio Rabgas, parcionaria cum dicto domino episcopo, de quibus
dictus dominus episcopus percipit medietatem et dictus G. Fabri aliam
medietatem. De hoc extat [littera]. — Petrus Fabri tenet.
Eliendis Lunella, parrochiana de
Dinhaco, fecit homagium dicto episcopo, sub acaptamento XII denariorum, pro hoc
quod ipsa et G. frater suus habent in decima au Sayne, et debet annuatim in
synodo hyemali VI denarios census. Hoc homagium, ante ipsam, fecerat Helias
Salomonis de Dinhaco.
Aymericus Bruneti, de Dinhaco,
fecit homagium ligium dicto episcopo, de mandato et auctoritate Guillelmi,
patris sui, qui ante eum hoc idem homagium fecerat eidem episcopo, pro bosco et
terra de La Marrelieyria, sitis inter nemus de Gresses et agriculturam hominum
de Bosco, et, prout includitur, de via per quam itur de Dinhaco versus domos de
Bosco. Item recognoverunt
dicti pater et filius quod illud quod habent a domino de Villaribus movet de
dominio episcopi Engolismensis, qui illud sazivit propter deffectum.
Petrus Maczana (1) de Dinhaco, laïcus, fecit homagium ligium dicto
episcopo, pro una sextariata terre que est ad fontem de Boyna, in parrochia de
Garaco, et pro terra que dicitur terra Boareu, et pro meditate terre que
appellatur terra a La Bruna, et pro prepositura medietatis ejusdem terre a La
Bruna, et pro medietate terre Ger. Audeberti, et pro prepositura alie
medietatis ejusdem terre G. Audeberti, et pro medietate terre P. Ruffi,
deVilla, et pro prepositura alie medietatis ejusdem terre P. Ruffi, et pro
(1) V. XX. Varia : Littera sigillata.
— 78 —
quarta parte terre
Gauffredi de Villa, et pro prepositura trium parcium ejudem terre dicti
Gauffredi, et pro quarta parte borderie de Perier Corbet, et pro prepositura
alie quarte partis ejusdem borderie, et pro sex denariis rendalibus eu
Charnatiha de Dinhaco, de porcione ous Boffilhenx, et pro decima de grangia de
Gresses, et pro medietate pralorum que vocantur prata decimaria, et pro terra
de Beyriu, et pro tercia parte terre Guillelmi de Bello Loco. et pro medietate
terre Stephani Martini, et pro prepositura alie medietatis ejusdem terre, et
pro orto Varnet, cum terra ad eumdem ortum pertinente, et pro terra a La
Jarriga, et pro portione sua ortorum qui sunt ante portas ecclesie de Dinhaco,
et pro quarta parte terre Chollo, et pro prepositura aliarum trium parcium ejusdem
terre. Et debet acaptamentum XII denariorum. Item debet sex denarios census
quolibet anno ecclesie de Diraco super decima Sancti Marcialis.
Hoc idem homagium fecit eidem
episcopo, post mortem dicti P. Helias Cerdanh de Garaco, heres dicti P.
Postmodo, P. Lamberti, parrochianus Sancti Pauli Engolismensis, emit predicta a
dicto Helio Gerdanh et uxore sua, sub resolucione usque ad sex annos, et fecit
homagium pro premissis dicto episcopo, et solvit vendas et honores.
Iterius Pictavini, valetus, de
Dinhaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro maynamento suo de Dinhaco,
cum viridariis et pertinenciis, quod dicitur maynum de Brolio, et pro hiis
quecumque habet et habentur ab eo et sub eo in vico et cimiterio de Dinhaco et
de Cloulas, et ab hiis que habet et habenlur ab eo et sub eo in agris de Potel,
in parrochia de Bello Loco, quos habet communes pro dimidio cum capitulo
Engolismensi ; et pro hiis que habet in maynamento ous Lemozis, in vico de
Bello Loco, que movent ab ipso, et pro hiis que Arn. Taradens habet ab ipso in
pratis et triliis,apud Bellum Locum; de quibus debet ei salmam vini et oblias,
et in parrochia ; item et pro agreriis, obliis, talliatis et censibus quos habet et qui debentur ei in vico et
parrochia de Bello Loco et pro hiis ex quibus debentur et pro omnibus que habet
et haben-
— 79 —
tur ab eo et sub
eo in dictis vico et parrochia, vel sint communia eum capitulo vel non. Item
habet ab ipso episcopo mansum Sancti Benedicti et quicquid habet ibi, vel
habetur ab eo et sub eo qui est in parrochia de Dinhaco ; item et quicquid
habet apud Combas in eadem parrochia a maynamentis inferius versus Cumbam, et
similiter quicquid est a quadruvio de Cumbis et tendit apud Batalheriam usque
ad terram que movet a Reginaldo de Moneta et descendit ad pratum quod dicitur
La Noa et ascendit per cumbam sursum, per cumbam de La Jarn, et redit per viam
que movet de Forgiis et vadit ad fontem de Las Cumbes, item ad mansum deu
Rolla. Item habet ab ipso maynamenta de Podio Leumar cum hominibus et pertinenciis
in parrochia de Dinhaco, et quicquid habet et habetur ab eo et sub eo apud
Podium, in hominibus et aliis que P. de Tauresio, clericus, habet ab eo. Item
habet idem Iterius Pictavini ab ipso episcopo quicquid habet et habetur ab eo
et sub eo apud Sanctum Amancium (1) prope Montem Maurelli et in parrochia, cum
aliis pertinenciis, de quibus recolet et debet acaptamentum X solidorum. Item
dixit se habere ab ipso episcopo quicquid habet apud Podium Guati et in Castro
et honore Blanziaci.
Item fecit homagium aliud ligium racione rerum que sunt de dote
Aleaydis de Marciaco, uxoris sue, que sunt apud Marciacum et in parrochia et in
vicis et parrochiis de Asneriis, Sancli Genesii de Moleriis, de Meyrinhac, de
Ylice, de Verzilhes, de Rolhac, et in honore de Montiniaco et de Marciliaco,et
apud Engolismam, et in ripperia inferius, et in honore, vico et parrochia de
Campnerio, et apud Bardonellam et vico et parrochia de Balazaco, et quicqud
habet de dote uxoris sue predicte. Et debet acaptamentum V solidorum.
Item ab ipso episcopo habet ea que habet apud Vieyvillam et in
pertinenciis, in parrochia de Champnerio, apud Chamarandam, apud Arciacum, apud
Vaubreguo,
(1) C'est Amandum
qu'il fallait écrire.
— 80
—
La Tremblada, Combiers et apud Los Gascos, cum pertinenciis. Hec ultima a
paragraffo citra sunt de feudo patrimonii sui, non dicte Aleaydis uxoris sue.
Post mortem dicti Iterii, fecit Helias,
filius suus primogenitus, hoc homagium dicto episcopo pro hiis que sunt de
hereditate dicti patris sui, nisi quod unquam frater suus, clericus. nunc
deffunctus, fecit homagium ligium pro se dicto episcopo de rebus predictis de
Vieyvilla et sibi a patre donatis in apanamento. Qui clericus,. in morte sua,
donavit premissa Agneti, sorori sue, ad eam dotandam. Que soror, eo mortuo,
fecit dictum homagium eidem episcopo et postmodo contraxit matrimonium cum
filio primogenito Helia Johannis Ramnulphi, de Manhaco. Qui, postmodum, pro hac
dote dicte uxoris sue, fecit predictum homagium eidem episcopo.
Preterea Aleaydis Pictavina, relicta
supradicti Iteri, Pictavini, deffuncti, fecit homagium ligium predicto
episicopo, pro supradictis que erant de patrimonio suo, dicto marito suo
deffuncto.
Invenitur in registre quod Stephanus de Bello
Loco prope Dinhacum, parochianus dicti loci, tenet ab episcopo Engolismensi
suum maynamentum de Bello Loco, sub annuo censu sex denariorum solvendorum in
Synodo paschali, apud Engolismam, et sub achaptamento III solidorum in mutacionibus.
Parrochia de Villaribus
Iterius de Villaribus, miles, fecit homagium
ligium dicto episcopo pro omnibus que habebat et habebantur ab
eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de
Dinhaco et in La Baudranha, et in vicis et
parrochiis Sancti Amandi et de Jumpniaco prope
Montem Maurelli, et alibi ubicumque in
castellaniis Montis Mourelli et Albe Terre.
Parrochia de Garaco
Arnaldus Fabri, de Garaco, fecit homagium
ligium dicto episcopo pro hiis que habet in borderia ous Fourens,
in parrochia de Lodosio, et pro hiis que habet in foresteriis, in parrochia de Soellis, sub acaptamento
quinque solidorum.
— 81
—
Aymericus Bochier, de Garaco, fecit homagium
ligium eidem episcopo, sub acaptamento quinque solidorum, pro hiis que habet in
borderia a La Bochieyra, in parrochia de Lodosio et in foresteriis, in
parrochia de Soellis, prope forestam de Lodosio, et in foresteriis de Lodosio,
pro se et parcionariis.
Arnaldus Petri, filius Guillelmi Petri, de
Garaco, fecit homagium ligium eidem episcopo pro se et P. Arn., parcionario
suo, pro hiis que habet apud Chays et apud Podium Royolli, sub achaplamento
quinque solidorum, et in manso Rosseti ; item et pro bosco dicto de Vinea Borda
; item et pro campo Chabrolier ; item pro pasturagio porcorum in foresta et
boum et vaccarum ; item pro hoc quod percipit in decima de Villaribus in
parrochia de Garaco ; item pro terra que quondam fuit ous Giroudalhs, cum uno
quarterio vinee, contiguo dicte terre, que sunt juxta mansum de Boyna, pro
quibus terra et vinea reddet perpetuo XII denarios rendales annuatim.
Elias Sardanh, de Garaco, valetus, fecit
homagium ligium dicto, episcopo pro decima de Villaribus et pro manso et decima
mansi de Leyguau ; set dixit quod magister Joannes de Luxiaco, capellanus de
Garaco, per vim occupaverat eam. Set hoc verum esse asseritur quod cum eo
composuit, ignorante episcopo, super hoc. Iste Helias debet de acaptamento
quinque solidos.
Petrus de Puteo, parrochianus de
Garaco, fecit homagium ligium dicto episcopo de borderia Laurencha, de Veteri
Arciaco, quod habet in dicta parrochia de Garaco ; et debet sex denarios de
acaptamento.
P. Meynardi, de Greusia, fecit
homagium ligium dicto episcopo pro campo deu Bruydor, cum pertinenciis, et pro
novem boysellis bladi, silicet tribus frumenti et sex mixture, quos habet
censuales in molendino deu Bruydor, et pro bosco suo de La Teulieyra, et pro
bosco suo de La Gunda, et pro bosco suo vocato vulgariter Lo Deffes ous
Meynartz, prope La Gunda, et pro medietate prati Bruneti, siti in ripperia de
Prus, et pro pascuis que habet in nemore de Faya, in parrochia de Diraco,
scilicet bo-
— 82
—
bus, vaccis, porcis et trogis, et pro decima Sancti
Marcialis in parrochia de Dinhaco, que fuit quondam P. Matzana, et pro
medietate prepositure de La Reyelieyra, et pro medietate prepositure de Perier
Corbet, et pro medietate prepositure maynamenti et terrarum que Ger. Bacarelli
tenet ab eo in parrochia de Dinhaco, et pro medietate prepositure maynamenti
et terrarum que Ger. Oudeberti tenet abeo in parrochia de Dinhaco, et pro
medietate prepositure maynamenti et terrarum que P. Veziati et filii sui tenent
ab eo in parrochia de Dinhaco, et pro orto Vernet, et pro quindecim denariis
censualibus quos capellanus de Dinhaco debet in festo Sancti Eparchii pro ortis
qui fuerunt P. Mazzana, ante portas ecclesie de Dinhaco, et pro ortis qui sunt
prope vetus cimiterium, et pro terra de Beyriu, et pro campo de Larossinhou
quod est juxta bogias Robberti de Podio, valeti; et ex alia parte sunt tres
quas tenent li Robbertenc a dicto Valeto ; item et pro campo vocato Vinhaubos,
quod est juxta campum deu Bruydor ; item et pro terra que est inter dictum
campum deu Bruydor, ex un a parte, et terram Guillelmi Robberti, ex altera;
item et pro campo deus Raseus. Dicitur quod debetur acaptamentum XII
denariorum.
Item fecit
aliud homagium pro nemoribus et territoriis de
Chanales que ipse habebat et alii ab eo et sub eo ex acquisicione quam idem episcopus fecit a P. Robberti,
valeto, de Martonio, cum quinque solidis de
acaptamento.
Pro isto feudo de Chanales sunt et
debent esse homines dicti P. Meynardi, Arn. de Chanaus, Guillelmus de Cobreto,
Helias de Chanaus, P. Meynardi, dictus Apostoli ; P. Meynardi, nepos ejus ; P.
de Puleo, Arsendis, soror Helie de Chanaus ; Reginaldus dictus Vay-la-Via et
quidam alii.
Ista duo homagia fecit, post mortem
dicti P. Meynardi, filius ejus de secunda uxore, pro se et freyreschia sua.
Arn. de Canalibus, Guillelmus de
Courreto, P. Meynardi, filius quondam Guillelmi Meynardi deffuncti, Helias de
Canalibus et P. Meynardi, cognominatus Papa,
— 83
—
fecerunt homagium planum dicto episcopo sub
acaptamento trium solidorum absque alio deverio, costuma et expleto, pro
nemoribus suis de Prus et de Courreria, sitis inter ripperiam de Prus, ex una
parte, et magnum nemus de Prus ipsius domini episcopi, ex altera, ista fecerunt
pro se et parcionariis de consensu P. Meynardi junioris. Extat littera
Fulconis, archidiaconi Engolismensis.
Iterius Petri, clericus, de Garaco,
fecit homagium ligium dicto episcopo pro toto jure quod habet in maynamento de
La Poya et in pertinenciis, ubicumque sint, ad acaptamentum II solidorum
turronensium.
Tolvera
Petrus
Touverenc fecit homagium ligium dicto episcopo, sub acaptamento quinque
solidorum, pro tercia parte agreriorum de campis, et pro duabus gallinis et
talliata denariorum, et pro mestiva alta et bassa, et pro biano et corvata et
omni expleto et pro octo denariis oblie que debentur eidem in dicto manso ;
item pro sexta parte agreriorum de manso de Buccat et octo boyssellis frumenti
de mestiva, ad mensuram Engolisme, et duobus solidis talliate et sex gallinis
et tribus denariis et obolo oblie, et pro corvata et biano et omni expleto, et
pro tercia parte de septem denariis et obolo, et pro censibus miliorum que idem
P. habet in dicto manso ; item pro duobus solidis censualibus quos percipit in
valle Martelli quos archipresbyter de Garaco reddit et in vigilia pasche, et
pro sex denariis rendalibus quos habet in manso Marlinene de Garaco; item et
pro sex denariis censualibus et pro sexta parte agreriorum que habet in borderia
Bozneu, et pro sexta parte agreriorum borderie de La Corolada, cum dominio
ipsius borderie ; item et pro tercia parte agreriorum et dominii et pro tercia
parte quinque denariorum censualium que habet in borderia deus Sablos ; item
pro sexta parte agreriorum et tercia parte de duabus gallinis rendalibus que
habet in borderia de Vielh Montaumier ; item et pro campo Gremicco; item et pro
tercia parte agreriorum et dominii, et pro duo decim denariis de talliata, et
pro duabus gallinis ren-
— 84
—
dalibus, et pro mestiva frumenti alta et bassa que
habet in borderia Guillelmi de Rupe ; item pro sexta parte agreriorum et
dominii et pro duodecim denariis de talliata, et pro duabus gaillinis
rendalibus, et pro mestiva frumenti et ordei alta et bassa que habet in
borderia Arn. Reginaldi et Teyssenderii ; item pro decem et novem denariis
census quos reddit ei Arn. Reginaldi pro censuali deu Deffes et pro orto qui
est juxta fontem ejusdem Arn. ; item pro mestiva frumenti et una gallina
rendali et quatuor denariis talliate, et pro sexta parte agreriorum que habet
apud Montaumier ; item pro maynili et terra quam tenet Guillelmus de La
Chassanolha, et pro uno boyssello frumenti de mestiva et pro quatuor denariis
talliate, et pro una gallina et omni expleto et omni alio jure quod habet in
dicta terra; item pro sexta parte agreriorum et pro uno boyssello frumenti
mestive et una gallina et quatuor denariis talliate, et pro tercia parte duorum
denariorum oblie et omni expleto et jure que habet in borderia Bevoier ; item pro
sexta parte dominii terre deu Frotz. supra Bucciacum, et pro campo ripperie
inter viam de ripperia et viam Garacesa ; item pro quinque solidis quos habet
de acaptamento et jure quod habet in campo mansi Astier ; item pro omnibus que
habet et habentur ab eo et sub eo inter Manhacum et Divhays, in parrochia de
Manhaco ; item pro sexta parte agreriorum et pro una gallina rendali et pro
duobus denariis talliate, et pro comblato cruvello frumenti de mestiva et jure
et dominio que habet in borderia de Podio, quam Rosseti tenent ; item et pro
tercia parte dominii et jure quod habet in borderia quam Guillelmus Gauffridi
emit a Richardo de Brocia et suis parcionariis ; item et generaliter pro
omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Garaco
et de Manhaco.
Item debet dictus Touverenc
annuatim episcopo Engolismensi VI solidos et VII denarios pro maynis suis de
Tolvera, in festo Sancti Raphaelis et debent continere, ut dicit, CXX et VI
brachiatas et quod de qualibet brachiata debent unum denarium, et protenditur
de villa
— 85
—
versus fossata. Item debet unum boysellum frumenti
infra festum omnium sanctorum annuatim sub hereditate patris sui Arn.
Touverenc, presbyteri, qui illud, in morte sua, legavit eeclesie de Tolvera in
helemosinam. Scala lapidea, per quam ascenditur ad unicam domum, quam P.
Touverenc tenet apud Tolveram a comite, et appendicia dicte domus et quicquid
est circa domum et latrina eciam ipsius domus movent ab episcopo Engolismensi,
sub censu predicto ; et pro dicta scala debentur tres oboli censuales qui
continentur in supradicto censu, et extra partes principales dicte magne domus
nichil movet a comite ibidem. Item tenet a dicto episcopo duos ortos in costa
de Tolvera, de quibus debet octo denarios censuales, scilicet tres denarios de
suo antiquo orto et quinque denarios de orto dicto Guasco quem acquisivit.
Guillelmus Mounerii, de Tolvera,
serviens, fecit homagium ligium eidem episcopo de omnibus rebus suis, cum
acaptamento XII denariorum.
Petrus Benedicti, de Tolvera, fecit
homagium ligium dicto episcopo pro se et parcionariis suis, cum acaptamento XII
denariorum, pro hiis que habet in manso de Petriniaco, juxta Tolveram, et pro
vincis et domibus suis, ortis ct vineis et pertinenciis dicti mansi et pro
porcione quam percipit in blado et farina molendinorum episcopi de Tolvera.
Petrus Arloy, de Tolvera, debet
homagium planum, cum acaptamento VI denariorum, episcopo, pro domibus, terris,
orlis et vineis suis de Podio Erizcat et pro feudo de Grangia et aliis.
Gardradus de Romigeyra, de Tolvera,
fecit olim homagium episcopis, cum acaptamento II solidorum et VI denariorum
de hiis que habebat in parrochia de Champnerio, de Roello, de Manhaco, de
Tolvera et de Mornaco.
Manhacum propre Tolveram et
Roella
Ademarus de Botavilla, mansionarius
episcopi, serviens, fecit homagium ligium dicto episcopo sub acaptamento V
solidorum pro omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in parrochiis de
Tolvera, de Roella, de Mornaco et apud Jacum in parrochia de Castro Novo et
— 86
—
apud Los Frotz et alibi, in parrochia de Bria, et pro
quibusdam aliis que sunt in parrochia de Manhaco, contentis in littera
archidiaconi Engolismensis de recognicione feudi.
Post mortem vero dicti Ademari,
Helias Touverenx, habens in uxorem filiam dicti Ademari, fecit dictum homagium
dicto episcopo Guillelmo, nomine tutorio filii dicti Ademari, pro predictis.
Finita vero dicta tutela, idem
Ademarus, filius supradicti Ademari, fecit dictum homagium eidem domino
Guillelmo, episcopo, pro premissis. Et de isto feudo est decima quam habet in
parrochiis de Manhaco, de Roella, de Tolvera et de Garaco, videlicet quartam
partem tocius decime dictarum parrochiarum, cum parcionariis suis, videlicet
Helia Rampnulfi, P. Tizonis, valeto, cum dictis los Pataulz et cum dictis los
Antesmores ; item quedam prata, sita in parrochia de Garaco que P. Catarelli.
de Engolisma, habuit ab eo.
Guillelinus Reginaldi et
parcionarii sui de Tolvera, debent homagium planum episcopo Engolismensi, cum
achaptamento XII denariorum et ad censum annuum triginta boyssellorum bladi, ad
mensuram Engolisme, videlicet XX ordei et X frumenti, et trium salmarum vini
boni et legalis, pro decimis quas percipiunt in parrochiis de Tolvera, de
Garaco et de Manhaco, et hujusmodi decime movent, pro indiviso, tam a dicto
domino episcopo quam a P. Tizonis de Marlhaco, valeto, cui valeto dicti
tenenciarii debent quedam alia deveria tam pro predictis decimis quam pro aliis
rebus.
Helias, filius primogenitus
Johannis Rampnulfi, de Manhaco, fecit homagium ligium dicto episcopo pro dote
Agnetis, uxoris sue, scilicet pro hiis que habet apud Viey-villam et apud La
Tremblada, et pertinenciis suis, in parrochia de Champnerio.
[Hec terra, ut dicit advohamentum,
fuit quondam communis inter dominum Oliverium de Chalesio et Iterium Pictavini
de Dignhaco, patrem supradicte Agne-
— 87
—
tis, uxoris, et postea cum domino Almarico de Monte
Forti, et hoc anno Domini Mo IIo octuagesimo octavo, de
supradicto lterio Pictavini dictum est retro. Et isto anno Domini Mo IIIIo,
Bompar, dominus Podii Robberti, ostendit nobis litteram quo dominus de Malo
Jacere vendidit terram de La Tremblada et cetera que omnia movent a nobis
cuidam advocato Engolismensi cui ipse Bompar in jure successit.]
Helias Tizonis, de Ferariis,
parrochianus de Champnerio, fecit homagium ligium episcopo Willelmo, pro
omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco
et de Garaco et de Ladosio, que Petronilla, neptis sua, filia quondam Helie de
Brantomio, civis Engolismensis, habet et tenet sub garimento suo, ea videlicet
que sunt apud Diracum in parrochia. Nam ea que habet apud Garracum et in
parrochia sunt sua propria. Item pro nemore de Polhans et terris pertinentibus
ad ipsum nemus ; que nemus et terre sunt inter nemus domini Bertrandi de
Ciconiis, ex una parte, et La.Bertinieyra, ex altera ; et debet episcopo VI
denarios censuales. Item pro terris sitis in ter stratam publicam que descendit
ab Ulmo de Fereriis versus Champnerium ex una parte, et terram Johannis de
Fereriis ex altera. Item pro terra sita inter duo nemora sua, que fuerunt
Guillelmi de Eybaudimento, mililis, et P. Ademari et P. Susa. Extat littera
autentica.
Champnerium
Invenitur in
registro quod Gauffridus Fayditi de Champnerio, serviens, fecit homagium ligium
domino R., quondam episcopo Engolismensi, pro terris et aliis que habebat in
parrochia de Champnerio, ad nemus de Queyroys, et apud Gardam et pro ortis suis
qui erant in ripperia de Champnerio, et pro orto qui est juxta cimiterium, et
pro terra de la Jarn et pro Villario de Fonte Dole et pro terra que est juxta
planterium de Tacha, et pro terra que sita est in Podio Grosso, et pro hiis que
sunt in nemore de Podio Gueyret, et pro terra quam
— 88
—
habet ibidem, pertinente ad eundem locum, in parrochia
de Bria, sub achaptamento unius libre cere.
Istud homagium facit dominus
Guillelmus de Pontilio, presbyter.
Item quod Gauffridus de Las Noeles fecit
homagium ligium dicto domino R..., episcopo de omnibus que habebat in feudo de
Chamaranda cum acaptamento V solidorum, et de hiis que habebantur sub garimento
suo in dicto feudo.
Post mortem suam Matheus,
primogenitus suus, fecit hoc idem homagium litgium episcopo Guillelmo. Iste
Matheus postea vendidit dictum feudum Guillelmo de Pontilio, clerico, nepoti
suo, in manu dicti episcopi, et Reymundus de Aula, pro episcopo, habuit vendas.
Qui clericus fecit dicto episcopo dictum homagium et solvit acaptamentum V
solidorum.
[Item dictus Guillelmus de
Pontilho. presbyter, fecit dictum homagium litgium pro premissis et solvit
achaptamentum domino Fulconi de Rupe, Engolismensi episcopo, apud Buxiam, die
jovis post festum Beati Martini, anno Domini Mo CCCo nono
(1).]
Item quod P. Ademari, de La
Tremblada, fecit homagium dicto domino R..., episcopo, de hoc quod habebat
apud La Tremblada, sub acaptamento IIIIor caseorum II solidorum.
Guillelmus Fulcaudi, de Bosco
Gobert, qui fecerat homagium ligium domino P..., episcopo, pro domo et
pertinenciis de Noeles, vendidit hoc Guillelmo Fulcaudi, de Insula Hyspaniaci.
Item dictus Guillelmus Fulcaudi, de
Bosco Goberti, debet VI denarios de acaptamento in mutacionibus episcoporum et
vassallorum pro terra deus Ymberti qui hoc tenebant a episcopo, quam emit idem
Guillelmus et fratres sui ; et sunt bec apud Boscum Goberti.
Hoc idem homagium fecit idem
Guillelmus domino
(1) 15 nov. 1309.
— 89
—
Guillelmo de Blavia, episcopo, et solvit VI denarios de achaptamento pro
se et fratribus suis.
Johannes Feus, de Champnerio, fecit
homagium ligium cum achaptamento II solidorum, pro se et parcionariis suis, pro
terra de Poada et pro omnibus aliis que habet in parrochiis de Champnerio et de
Bria, tam ipse quam Theophania, soror ejus, exceptis maynis et ortis quos habet
in vico de Champnerio.
Helias Tizonis, de Ferrieres,
valetus, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo pro hiis que habet et
habentur ab eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Garaco et de
Lodosio et pro omnibus aliis que non possunt probari ab alio domino habuisse.
Item habet ab episcopo Engolismensi boscum de Pelhans, cum terris adjacentibus,
pro quibus bosco et terris debet et episcopo VI denarios censuales.
Post mortem dicti valeti, relicta
ejus fecit dictum homagium eidem episcopo, nomine tutorio liberorum suorum et
dicti deffuncti.
Hugo Geay, valetus, fecit homagium
ligium domino Guillelmo episcopo, pro XXX solidis rendalibus quos dominus
Bernardus Pascaudi, miles, debebat ei et pro rebus de quibus debentur et pro
omnibus que idem Bernardus tenebat ab eo et sub eo. Et sunt predicte res pro quibus debentur
in parrochiis de Fulcodrio et de Villa-jhesu et in manso Sancti Georgii et
circa, in castellania de Marciliaco.
Post mortem dicti Hugonis, relicta ejus fecit eidem episcopo
dictum homagium nomine tutorio liberorum suorum.et dicti deffuncti.
Posmodum vero, eadem relicta vendidit Aymerico Pascaudi, valeto,
de Villajhesu, filio et heredi prenominati Bernardi, premissa, et idem
Aymericus fecit dictum bornagium episcopo, a quo fuit investitus de promissis.
Petrus Tireu, de Campnerio, fecit homagium planum dicto episcopo,
pro terra sita in manso de La Garda et pro terra sita in manso de Chayros, que
sunt in dicta parrochia sub achaptamento II denariorum.
— 90 —
[Post mortem dicti Tirelli,
filius suus fecit dictum homagium domino episcopo Fulconi, pro terris
predictis.]
Invenitur in registro quod Jordanus de Creysset, alias dictus
dominus de la Brolhe, miles, fecit homagium episcopo Radulpho de hoc quod
habebat in decima parrochie de Champnerio et apud Sanguinetam et in territorio
et de omnibus aliis rebus et juribus suis de quibus non posset probari quod
predecessores sui fecissent alii homagium, et subachaptamento unius paris
calcariorum deauratorum.
Hoc homagium fecit Bertrandus de Creysset, valetus, filius suus,
episcopo Guillelmo, scilicet de omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo
in maynis, cum pertinenciis et loco et aggreriis de La Sanguineda, et in
decimis et quibuscumque aliis rebus et juribus suis existentibus in parrochiis
de Champnerio et de Varno et specialiter de Rolhaco, et de toto jure quod habet
ibidem in hominibus, terris et vineis et quibuscumque aliis rebus et juribus;
item et de maynis de Freihafont et eorum pertinenciis; item et generaliter de
omnibus que habet et habentur ab eo et sub eo a foresta de Bracona, citra
versus Engolismam et Montiniacum.
Hoc idem homagium fecit Gauffridus, filius dicti Bertrandi, post
mortem ejusdem patris sui dicto episcopo.
Dominus Petrus Reymundi quondam decamus Engolismensis, existens
decanus aequisivit intuitu persone sue, non racione decanatus Engolismensis, a
Gauffrido Bardeti, parochiano de Champnerio, septem partes medietatis tocius
decime mansi de Adenaco, quas dictus Gauffridus habebat ab episcopo
Engolismensi, sub homagio plano et achaptamento XII denariorum solvendo in
mutacionibus episcoporum et sub annuo censu trium solidorum currentis monete
reddendo in festo Beati Michaelis, dicto domino episcopo qui habet octavam
partem in eadem medietate ; cui emptioni dominus Robbertus, Engolismensis
episcopus, quondam consensit; ita quod dicto decano non liceret dictam decimam
nisi in laïcam
— 91
—
transferre personam et idem decanus fecit dicto domino
R..., episcopo, dictum homagium et solvit acaptamentum et censum predictum.
Postmodum vero, in infirmitate sua,
dedit dictus decanus dicta ni decimam domino P. Peyroti, canonico Engolismensi,
qui fecit dictum homagium domino Guillelmo, Engolismensi episcopo, pro predicta
decima.
Alaria, uxor quondam Radulphi de
Eyboudimento, valetus, fecit homagium ligium dicto domino episcopo, pro hiis
que habet racione dotis sibi assignate a parentibus suis in parrochia de
Champnerio et de Roella, et pro toto patrimonio suo quod habet racione dotis,
vel alias ubicumque sit ; de quibus confessa fuit se vendidisse eidem domino
episcopo quicquid juris habebat in decima mansi Novelli, veteris et novi. Item
confessa fuit se vendidisse de dicto feudo Guillelmo Odonis, de Engolisma,
planterium de Bello Loco, item Laurencio de Ruppe, de Engolisma, tria sextaria
bladi et tres salmas vini que habebat in decima de Roella et totum jus quod
habebat in dicta decima. Item confessa fuit se obligasse, titulo pignoris, ad
triginta et duos annos, uxori Guillelmi Meychini deffuncti, tria sextaria bladi
rendalia que habebat in decima de Valata de Vilamant, que movent de dicto
feudo. Item confessa fuit quod dictus maritus suus vendidit, dum viveret, de
dicto feudo, Petro de Brantolmio, de Engolisma, tria quarteria vinearum in
planterio de Valata, in parrochia de Champnerio; item quod dictus maritus suus
vendidit eidem Petro, alio tempore, alia tria quarteria vinearum et quicquid
habebat amplius in dicto planterio que movebant de dicto feudo.
Robbertus deEyboudimento,
primogenitus dicte Elarie, fecit homagium ligium episcopo Guillelmo pro
premissis, die martis ante Ascensionem Domini, anno ejusdem Mo CC°
nonagesimo secundo (1).
Petrus, frater dicti Robberti, Guido Peytorelli, mari-
(1) 13 mai 1292.
— 92 —
tus Eynordis,
sororis dictorum fratrum, recognoverunt premissa et concesserunt litteram
archidiacono de recognicione, datum die veneris post Pentecosten, anno Domini Mo
CC° nonagesimo quinto (1).
Predicti fratres et sorores vendiderunt domino P. Clavelli,
presbytero, decimam que dicitur de Buxia, in parrochia de Roella, precio decem
librarum garitarum de vendis et honoribus de qua se devestiverunt in manu
episcopi, a quo ipsam tenebant. Idem vero P. concessit se redditurum sex
denarios solvendos in synodo paschali, pro recognicione dicti feudi, episcopo.
[Et post decessum episcopi adquisivit pro pecunia dictam decimam a dicto
presbytero.]
Dominus Oliverius de Chalesio fecit
homagium ligium domino R. episcopo, et domino Guillelmo, episcopo Engolismensi,
pro hiis que habebat et habebantur ab eo et sub eo a La Tremblada et in
parrochia de Champnerio et circa.
Postmodum dedit illud domine de
Malo Jacere, sorori sue, que, per filium suum unigenitum scilicet Dominum
Armandum de Malo Jacere, fecit fieri dictum homagium dicto domino episcopo
Guillelmo.
Post mortem istius domini Armandi,
Armandus, filius suus primogenitus, fecit dictum homagium dicto domino episcopo
Guillelmo.
[Post mortem dicti Armandi, fecit
dictum homagium Armandus, filius suus primogenitus, domino episcopo Galhardo,
apud Varnum, die veneris in festo Beati Clementis anno Domini Mo CCCo
XXo quarto.]
[Anno vero XXVIo, iste
Armandus vendidit dictum feodum magistro Guillelmo Arnaldi, jurisperito, cujus
causam, nunc, anno IIIIxx XVII, habet Bompar, vel filius suus, ad
causam Laurencie de Vauquarte, filie magistri Guillelmi de Vauquarte et domina
de Podio Robberti, etc.]
(1) 27 mai 1295.
— 93
—
Bria
lnvenitur in registro quod P. de Mota, de Bria, fecit homagium domino R..., episcopo, pro hiis que habebat in
decima parrochie de Bria, et quod debet unam comestionem et decem solidos de
acaptamento et habet quartam partem in magna decima dicte parrochie.
Guillelmus Bruni, de Bria, fecit
homagium ligium dicto episcopo, pro terris, vineis et ortis que habet in
parrochia de Bria, in costa de Croac et circa, apud Vinhaloent et ad domum
Bosonis et apud La Valada, tam in vineis quam in terris et in territoriis hujusmodi,
et pro orto quod habet subtus solum decimarii, et pro orto de La Ribieyra et
pro terra quam habet inter terras Aymerici Bos, et pro duobus jugeribus terre
quam habet in costa de Males, et pro terris quas habet apud Los Vinhaus, in
quibus sunt bene quatuor jugera sub acaptamento unius libre cere.
Guillelmus Meschini, de Bracona,
serviens; parrochianus de Bria, fecit homagium ligium dicto episcopo pro hiis
que habebat in maynamento de La Poya, quod est in parrochia de Diraco, et
omnibus pertinenciis ejus et pro nemoribus deu Folhos, et pro nemore aus
Seschaux quod est juxta nemus episcopi, et pro omnibus que habet et habentur ab
eo et sub eo in vicis et parrochiis de Diraco, de Garaco, de Manhaco prope
Tolveram, de Soellis, de Podio Medio, de Espaniaco ; item et pro feudo aus
Seschaux quod est apud Engolismam et in ripperia Enguene et in multis aliis
parrochiis, et pro toto jure quod habet in dicto feudo ubicumque sit ; item et
pro prato escluse de La Garda, in parrochia de Bunzaco.
Agnes, relicta ipsius Guillelmi,
post mortem ejus, fecit hoc homagium domino Guillelmo episcopo. Extat littera
domini P. Reymundi, quondam decani, data episcopo Robberto, longe plura
continens.
Adelia de Grano, filia dictorum
Guillelmi et Agnetis, cui premissa data fuerunt in dotem, fecit dictum homagium
litgium episcopo Guillelmo.
[Item prefata Adelia, post mortem
dicti episcopi Guillelmi, fecit dictum homagium domino episcopo Fulconi.]
— 94
—
[Item Petrus de Grano, presbyter, filius
dicte Adelie, fecit dictum homagium domino episcopo Oliverio, de voluntate
dicte matris sue.]
Inquiratur
qui tenent hec nunc anno IIII° tercio, an dominus A. Geraldi du quo retro, ubi
de Diraco.
Geraldus, de Bria, valetus, fecit
homagium ligium domino Guillelmo, episcopo et recognovit progenitores suos idem
homagium fecisse ab antiquo episcopis Engolismensibus, pro omnibus que habet et
habentur ab eo et sub eo in vicis et parochiis de Rocheta, de Colganto et apud
Choretum. in pariochia de Champnerio et in decima vici et parrochie de Bria.
Extat publicum instrumentum.
Stephanus Reginaldi invenitur
fecisse homagium ligium, in registro, episcopo et P. Reymundi, et postea fecit episcopo
Guillelmo idem homagium, pro feudo de Coquina et pertinenciis que sunt ista,
scilicet pratum de Corciaco, situm apud molendinum prioris de Vinzella et terre
quas idem Stephanus et fratres sui habent apud Campum Guido et prope fontem
Mathei, et ortus situs in ripperia de Bufa Chauda, quem tenet Agnes Passarayna,
neptis sua, et maynile suum, cum pertinenciis, situm supra vicum de Bria, et
debet de hiis V solidos de acaptamento.
Item fecit aliud homagium ligium
pro terra de La Jarn et hiis que Agnes, uxor sua, quondam habebat apud Podium
de Las Noeles, et dicta terra fuit dicte uxoris sue ; item et pro media parte
borderie de Clauso, cum pertinenciis, que erat dicte uxoris sue et pro hiis que
dicta uxor sua habebat quondam communia cum domino Ademaro de Sancto Andrea,
apud Cheyros et in prato Rudelli. Et pro isto homagio debentur tres solidi de
acaptamento.
Idem Stephanus fecit aliud homagium
planum eidem episcopo pro tercia parle decime porcellorum de Bria et debet inde
II solidos de acaptamento.
Petrus de Mota fecit homagium
ligium dicto episcopo, pro quarta parte decime magne parrochie de Bria, et
decem solidos de acaptamento solvit.
Set, ex nunc,
capellanus, qui habet capellaniam consti-
— 95 —
tutam a domino
Helia Reginaldi, in ecclosia de Bria, solvet de isto acaptamento septem solidos
et dimidium pro hiis que percipiet in decima predicta, pro se et pro dicto P.
de La Mota, duos solidos et dimidium residuos.
Post mortem dicti P. de Mota, gener suus, habens in uxorem unicam
filiam et heredem dicti deffuncti, fecit dictum homagium quod dictus deffunctus
fecerat primo, et capellanus dicte capellanie solvif Pro eo dictos duos solidos
et dimidium pro dicto acaptamento.
Dominus Helias Reginaldi, capellanus de Bria, advohat sub homagio plano
et acaptamento septem solidorum et sex denariorum faciendo et solvendo perpetuo
a capellano capellanie infra scripte, quicquid habet vel ex acquisicione, vel
ex patrimonio, in decima vici de Bria et parrochie, ab episcopo Engolismensi,
et ipsam decimam assignavit ad quandam capellaniam pro anima sua in ecclesia de
Bria ; super qua assignacione est facta littera episcopi. In qua Capellania est
institutus capellanus Guillelmus de Villaboe, presbyter, consanguineus dicti
domini Helie, per dictum Guillelmum episcopum.
De isto feudo sunt quatuor boysselli frumenti rendales, quos
debent Guillelmus et Petrus Marcos fratres, parrochiani de Buxo ; item I
boyssellus mixture ad mensuram boysselli mixturarii de Marthonio, quem debet
dictus Guillelmus Marcos, cum aliis parcionariis, racione agreriorum terre
Focoudenche ; item unum ferculum rendale quod debent idem G. et parcionarii
predicti de biennio in biennium, de pane, vino et carnibus porcinis; item III
boysselli ordei et III boysselli avene ad mensuram veterem de Marthonio, et III
denarii censuales quos debent P. et Arnaldus Constantini de Sertis, de
arbergamentis suis ; item octo solidi censuales quos debet P. de Mota, pro
terris quibusdam quas tenet ibidem dictus P., in parrochia de Bria prope
Tartassona ; item I boyssellus frumenti, ad mensuram Engolisme, et una gallina
quam debet idem P. de Mota, de quibusdam aliis terris que sunt in dicta
parrochia. Et ista emit P. de Brocia de Engolisma pro XX solidis rendalibus
precio XII librarum garitarum.
— 96 —
Balazacum
Securus de Castronovo, miles, cui successit Popellus de Balazaco, valetus,
invenitur in registro fecisse homagium ligium episcopo Engolismensi ab antiquo
de hoc quod habebat in decima de Balazaco, et
de hoc quod habebat in parrochia de Nonavilla, et de hoc quod habebat in
decimis de vineis et Sancti Severini, et quod debebat
unum marbotinum de acaptamento et specialiter pro
maynamentis suis de Vallibus et pertinenciis suis que
sunt quicquid habebat a via publica, qua itur de
Podio de Sancta Coudra ad Pontem Ebrardi et a
via qua itur a Ponte Ebrardi ad pratum
Broccenc, et inde itur ad montem qui
vulgariter appellatur Podium Enchost, sive Podium
Conchigat. Item et invenitur fecisse homagium idem Securus pro decima terrarum et vinearum de Profunda
Valle et pro decima terrarum et vinearum de Las Chaumes,
in honore de Castronovo, et pro decima de Bosco
Mounac, tam terrarum quam vinearum, in dicto honore,
et pro decima culture que appellatur Cultura de La
Rossyera, et est prope monasterium de Castronovo.
Predictus Papellus, de Balazaco, valetus.
fecit homagium episcopo Guillelmo, pro dicta decima de Balazaco et
aliis que obvenerunt ei in dicta parrochia de Balazaco, que dictus. Securus tenebat ab episcopo.
Post mortem dicti Popelli, Theobaldus, filius
suus, miles, fecit idem homagium quod Popellus, pater suus, fecerat dicto
episcopo.
Dominus Robbertus, episcopus,
donavit ad firmam annuam, seu ascensum, domino Helie Reginaldi, capellano de
Bria, contemplacione personne sue et ad vitam ejusdem capellani tantum, duas
partes quarte partis decime magne vici et parrochie de Bria, excepta septima
parte quam percipit ecclesia de Bria, in magna decima predicta. Item donavit
eidem, predicto modo, decimam borderie de Chaz in dicta parrochia, scilicet
duas partes dicte decime, quarum idem dominus Helias, capellanus, et Helias,
nepos suus, habent terciam partem residuam decime dicte borderie, racione
patrimonii sui, quod tenent ab episcopo. Item et predicto modo donavit eidem
— 97
—
duas partes quarte partis decime agriculture, quam
dominus de La Ga-ou-Vigier et tenanciarii sui excolunt in parrochia de Bria, et
duas partes decime agreriorum que percipit idem dominus de La Ga-ou-Vigier in
dicta agricultura tenenciariorum. Et idem dominus Helias, capellanus et nepos suus,
et P. de Mota habent residuam terciam partem decime predicte quarte partis
racione patrimonii sui, racione prepositure quam tenent ab episcopo. Item
tenent et habent idem dominus Helias et nepos suus et P. de Mota ab episcopo
Engolismensi quicquid habent et habetur ab eis et sub eis conjunctim vel
divisim in manso de Liraco.
Pro premissis vero assignatis ad
dictam capellaniam et que idem dominus Helias et P. de Mota tenent ab eodem
episcopo, debetur episcopo Engolismensi una procuracio semel in vita cujuslibet
episcopi solvenda videlicet tres partes a capellano dicte capellanie et quarta
pars residua a dicto P. de Mota.
Pro hiis vero que idem dominus
episcopus Engolismensis R... dedit, ut predictum est, eidem domino Helie, tenetur
reddere idem dominus Helias episcopo Engolismensi, quandiu vixerit idem
Helias, quadraginta solidos rendales annuatim, in synodo paschali, et
aliosquadraginta solidos retinet sibi racione feudi Coquine ; et post mortem
ipsius domini Helie, donaciones predicte facte eidem Helie, ad vitam suam
tantum, revertentur libere ad mensain episcopalem. Episcopus tamen tenebitur
reddere annuatim heredibus dicti Helie quadraginta solidos racione feudi
predicti Coquine, et ipsi heredes tenebuntur facere homagium ligium dicto
episcopo, pro dictis XL solidis. Recognovit fratrem et nepotes suos fecisse, in
vigilia Conversionis sancti Pauli, presentibus magistro Johanne Sarmelli et
capellano de Anesio, P. Andree et pluribus aliis.
— 98
—
De Asneriis et de Dozaco
Dominus Grimoardus de Eschalato,
presbyter, parochianus de Asneriis et quandoque de Eschalato, fecit homagium
ligium dicto domino Guillelmo, episcopo, cum achaptamento quinque solidorum,
pro feudo quod habet ab ipso. Habet enim ab ipso magnam domum suam de
Eychalato, cum camera, portallo et curte, et grangiam suam de Eychalato et
omnes terras, vineas et nemora que habet apud Eychalatum et in parrochia et que
alius habet ab ipso, hoc excepto quod habet in quibusdam vineis, in quibus
possunt esse quinque quarteria, et quas habet a domino Gauffrido de Dozaco,
milite, in refeudo domini de Tauresio, in refeudo ipsius domini episcopi et
exceptis duobus ortis quos habet a domino Iterio de Insula, milite, et a domina
de Marciaco.
Item habet a dicto
episcopo illud quod habet apud Bignoniam, apud Boscum Rarum, apud Podium Sancti
Johannis et pertinencias, et in territoriis illis, in quibuscumque consistant,
sive in agreriis, decimis, terris, maynamentis, hominibus, sive in aliis rebus
; item quicquid habet in pratis de Baciaco. Item habet a dicto episcopo omnia
que habet et alius habet et tenet ab eo et sub eo in vico et in parrochia de
Rolhaco, in quibuscumque rebus consistant, hiis exceptis
que habet apud Campos Veteres que eciam sunt de refeudo episcopi. Habet eciam in
ipso loco, apud Campos Veteres, a dicto episcopo, duo jugera pratorum vel
circa. Item habet et tenet ab ipso episcopo quicquid habet in vico et parrochia
de Asinariis, vel alius habet ab ipso et sub ipso, excepto maynamento de Noyra,
quod habet ab ecclesia Sancti Petri Engolismensis, prout aquis clauditur.
Excipit iterum illud quod habet apud Noalhacum, apud Brandonderiam, apud La
Garinieyra, et illud quod habet usque ad domum Johannis Borleti, inter viam et
aquam. Habet eciam a dicto episcopo illud quod habet, vel alius tenet ab eo et
sub eo, in vico et et parrochia de Vallibus et decimam et maynamentum de Valle
Vinosa, cum pertinenciis que sunt inter Bavesium et Villani Cogoccaco. Item
habet et tenet a dicto episcopo illud quod habet et alius tenet ab eo et sub eo
in parro-
— 99
—
chia Sancti Saturnini et apud Sanctum Saturninum et
circa et quicquid habet et alius habet ab eo et sub eo apud Grossum Boscum et
in territoriis adjacentibus et circa, scilicet inter Boschetum et Grossum
Boscum, in quibuscumque rebus consistant ; item illud quod habet et habetur ab
eo et sub eo apud Dorgavillam et in pertinenciis, in parrochia Sancti Eparchii
de Ylice ; item et apud Sanctum Genesium de Moleriis, et in parrochia, excepto
tamen hoc quod habet Motam, quod advohat a templariis. Item habet ab ipso
episcopo illud quod habet et habetur ab eo et sub eo in loco qui dicitur
Prepositura et circa ; item habet ab ipso episcopo feudum quod dominus
Gauffridus de Montibus miles habet ab ipso Grimoardo, sub acaptamento quinque
solidorum, in mutacionibus dominorum. Item habet ab ipso episcopo decimam quam
habet in vico et parrochia de Eychalato et in parrochiis circumvicinis. Item
habet ab ipso episcopo maynamentum suum de Engolisma, cum pertinenciis, ad
censum XII donariorum.
Istud
idem homagium scriptum est de verbo ad verbum in rubrica parrochie de Eycalato
(1).
Gauffridus Martelli de Asneriis
fecit homagium ligium dicto episcopo, sub acaptamento XII sterlinguorum
novorum, pro maynamento suo de Castro Novo, cum ortis et viridariis qui sunt
circa, excepto quodam orto qui est de dominio domini Castri Novi ; item pro
quodam orto qui est prope fontem Marzela ; item pro terra de Chaleta quam
Guillelmus de Septsortz tenet ab eo sub censu IIII denariorum ; item pro vinea
que vocatur Mons Pupini ; item pro terris que sunt in ripperia Carantone, que
vocantur Prata Sicca ; item pro terra sua de Vineis, in parrochia de Mounaco ;
item pro vineis que Iterius de Buzcato tenet ab eo sub censu octo solidorum,
que appellantur Lo Feniar, in parrochia de Jurniaco ; item pro
(1) V. Castrum de Montinhaco
— 100
—
vineis quas
Robbertus Brechart tenet ab eo sub censu IIII boyssellorum frumenti et IIII denariorum,
in eadem parrochia ; item pro terris quas P. Jays et Guillelmus Divini et
parcionarii sui tenent ab eo sub censu octo solidorum et dimidii, que
appellantur terre Seguini, Rosa Negra, in parrochia Sancti Symeonis; item pro
ortis et pratis suis que sunt in parrochia de Asinariis, in ripperia de Rayna,
que vocantur prata Andree; item pro pratis suis que sunt in eadem parrochia, in
ripperia de Noyra ; item pro ortis et pratis que Guillelmus Reginaldi et
fratres sui tenent ab eo sub censu unius boysselli frumenti, ad mensuram
Engolisme, in dicta ripperia de Rayna ; item pro vineis que vocantur Bochonora
; item pro vineis Lo Vinhaut, in parrochia de Asinariis ; item pro planterio
suo quod vocatur Grossum Boscum, in ipsa parrochia; item pro vineis quas P.
Robini, parrochianus de Asineriis, tenet ab eo sub censu XVI denariorum ; item
pro terris quas Johannes Teyssendiers et Eliendis Patelina tenent ab eo apud
Podium Calho, sub censu IIII boyssellorum
frumenti, ad mensuram Castri Novi et IIII denariorum ; item pro medietate domus
Petrine predicte quam emit a fratre suo, et pro viridario suo, sito iuxta
fontem Marzela.
Vinzella
Invenitur in registro quod Gardradus de Vinzella,
serviens, fecit homagium ligium domino R., episcopo Engolismensi, sub achaptamento
trium solidorum, de nemore de Cheyneda et de pratis et de eyssartis que sunt
inter La Cheyneda et Guissales, et de aqua que currit juxta La Cheyneda.
Bernardus de Veynier fecit homagium
ligium domino Guillelmo, episcopo, pro maynamento suo de Fond Merla, cum
atriis, appendiciis, grangiis et viridariis ipsius maynamenti et aliis que
alias explicabit, ad achaptementum cirotecharum, in mutacionibus dominorum.
— 101
—