Fonds
Périgord - Tome 77
Lespine
Chartes
du Périgord (360-1206)
____________________
Note préliminaire (C.R.) :
Une bibliographie « reconstituée » a été placée par nos soins à la fin de l’ouvrage. Elle n’est pas exhaustive.
Ce travail de « copiste de l’ère numérique » souffre évidemment de beaucoup de défauts. Le lecteur critique peut nous communiquer ses remarques à l’adresse suivante : claude.ribeyrol@neuf.fr.
Il est à noter que quelques unes de ces chartes se retrouvent sur notre site, sous les entrées « Cartulaires » ou « Gallia Christiana », avec parfois de menues variantes.
Nous publions ici les Notes et commentaires de M. Marcel BERTHIER à ce sujet.
f° 1 v° (vers 360)
Relation du voyage de Saint Hilaire, évêque de
Poitiers, et de Saint Just son disciple, à Périgueux, pour y honorer le tombeau
de Saint Front, premier évêque de cette ville.
L’auteur
de la vie de St Just dit que Hilaire étant de retour de son exil vint visiter
le sépulcre de Saint Martial, avec Saint Just, son disciple, pour le remercier
des grâces qu’ils avoient reçu de notre Seigneur, par son intercession. Ensuite
ils allèrent à Périgueux, pour honorer St Front, apôtre de ce pays. Et trouvant
en son chemin un lieu fort agréable, il y fit bâtir une chapelle, et quelques
cellules pour ses disciples, et à son retour la consacra. Or, comme il
instruisoit plusieurs payens qu’il avoit convertis, Saint Just gardoit l’asne,
que le saint évêque montoit, lequel paissoit en un champ voisin. Cependant
Saint Just fut attaqué du sommeil, et un loup sortit de la forest, entraîna
l’asne après soy, pour en faire curée. Saint Just s’éveillant, et ne trouvant
sa beste, se mit en oraison, et le loup ramena aussitôt l’asne, sans luy avoir
fait aucun mal. Ils revindrent à Limoges, et de là à Poitiers, où Saint Just
guérit un jeune homme perclus de la main droite, et ouvrit les prisons par ses
prières.
(imprimée dans les Annales du Limousin, par le P. Bonnav. de St Amable, 3ème partie, Limoges 1685, tome 3, p. 118.)
f° 2 r° (vers 540)
Fragment d’une notice écrite dans le IXème siècle,
dans laquelle il est fait mention du testament de Saint Cybar, et de celui de
Félix Aureole, comte de la ville de Périgueux, son père.
Itaque cum consilio fratrum et
populorum, et Stodili episcopi Lemovicensis, levatum est corpus S. Alpiniani,
de loci ubi juxta corpus Sancti Martialis fuerat sepultum, et caput ejus
reservaverunt monachi cum reliquiis que venerantur in basilica S. Salvatoris ….
Translatio peracta est, et celebratur XIIII kl. novembr. territorio
Petragoricensi, ubi est consctructum coenobium in honore S . Martialis,
quem locum ab antiquo S. Eparchius[1],
antequam derelinqueret seculi habitum, una cum patre suo comite Petragoricae urbis
nomine Felice Aureolo, facta testamento, S. Martiali concessit. Et ulteram
vicinam possessionem Aemolaru[2]
vocabuli, S. Martino Engolismensis mnasterii traddidit, ubi ipse postmodum
vitam caelestem ducens, tumulatus est, hodieque ibidem requiescit, multis
fulgens miraculis.
Senescente vero tempore, et depereunte justitia, locus
Palmatensis invasus est, et in fiscum redactus regium quem postea gloriosus rex
Francorum et Romanorum imperator Carolus potestati S. Martialis restituit, in
qua nunc manet.
(Bibliothèque nationale, ex collection J. Besly, volume noté C, parmi les extraits des chartes concernant l’abbaye de Bourgueil, résidu de la bibliothèque de St Germain des Prés, portef. B.)
f° 3 r°
Extraits du testament de Saint Yrier, dans lequel
il est fait mention d’une celle, ou oratoire bâti à l’honneur de Saint Médard,
près d’Excideuil.
Ego
Aredius presbyter et Pelagia[3], sana
mente, integroque consilio, donamus tibi S. Martine, per hujus testamenti
paginam, medietatem Gricicuris, cum omni jure suo, aliam vero medietatem cum
omni jure suo in Attano consistentes monachi nostri in perpetuo, te S. Martine
deffensante, possideant, ea videlicet ratione, ut monasterium quod, Domino
inspirante, nos fecimus, et monachos quos ibi Deus ordinare jusserit, id est, tam
de ingenuis, quam de servis nostris, tibi, domne Martine, fecimus ordinandos.
Commendamus cellam quoque nostram in honore S. Medardi dedicatam, que sub
Gaudamnaro sita esse videtur, ut vulgo Exidolium appellatur, cum omnibus suis
pertinentiis, monachi Attanenses, te domne Martine deffensante, possideant.
Aredius in Christi nomine, peccator, presbyter, testamentum nostrum scripsi,
relegi, sub die pridie calend. novembris, anno
XVII regni domni nostri Sigeberti Regis. Alidius, rogante domno meo
Aredio et pelagia, testamentum nostrum confirmavit. Pelagia testamentum nostrum
relegi et subscripsi. Calpurnus, rogante domno meo Aredio et Pelagia,
testamentum hoc confirmavi. Leo rogatus a domno Aredio et Pelagia, testamentum
hoc confirmavi. Nectarius testamentum hoc confirmavi, rogante domno Aredio et
Pelagia, sig. Adelfi subdiaconi. S. Nectarii.
(imprimé en tout, ou par extraits dans Gallia Christiana, edit. I, tome 4, p. 99, edit nov., tome 2 instrumenta, col. 177, carta 21 – Mabillon, Analect. Vet. p. 208 – Ruinart, Append. vitae S. Aredii, inter opera Gregor. Turon., col 1308, ex archiv. Sancti Martini Turon. etc.)
f° 4 r° (vers 577)
Fragment d’une charte de donation de plusieurs
églises, faite à l’abbaye du Vigeois en Limousin, par Aredius prêtre, et
Pélagie sa mère.
Aredius presbyter, et genitrix mea
Pelagia cedimus et condonamus Deo et
Sancto Petro Apostolo, ad monasterium Vosidense apud Lemovicas, monasterium
Sancti Michaelis, et ecclesiam Sancti Petri de Naves, et ecclesiam Sancti
Martini Spartiniaco, et ecclesiam Sancti Galli, et ecclesiam de Camboliva, et
ecclesiam de Baissiaco. Si autem monachi vosidensis monasterii nobis solatia
praebuerint, domus Texitoialo[4]
portionem nostram, et centum aripentos vinearum, et curtim de Siciaco[5] et
mansum de Columbes ; de Vultuziaco, et mansum de Faorgiis de Alaciaco.
Istas res denominatas sana mente et integro consilio judices cerciores rerum
nostrarum, metuentes casus fragilitatis humanae, ne nos subito mors prevenire
incautos valeat, condonamus atque concedimus Deo et Sancto Petro Apostolo, pro
salute animarum nostrarum, omniumque parentum nostrorum. Facta sunt haec sub
die pridie kal. novembr., XI anno regni
nostri Segeberti regis. Quicumque autem dona ista, quae de rebus propriis sub
testamento fecimus, sibi violenter vendicaverit, excommunicatus sit et
anathematizatus.
Hoc monasterium
Sancti Petri quod Vosias appelatur, post mortem Sebastiani abbatis, beatus
Aredius destructum restauravit, et innumeris benficiis celeberrime ditavit. Predictus vero Sebastianus ipsum beatum Aredium in pueritia litteris
imbuerat, post cujus discessum, restaurat monasterio, monachis XIIcim
ibi collectis, nepotem suum Astidium, virum ilustrem abbatem prefecit. Dedit etiam huic monasterio alias ecclesias, aliaque predia, sicut in
preceptis Beati Martini Turonensis plenissime invenitur.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, extrait du Cartulaire de l’abbaye du Vigeois, écrits de la main de Baluze, p. 54 au folios 72 et 73 du cartulaire – copie du même cartulaire parmi les mss. de Gaignières, folios 60 et 61.)
f° 5 r° (640)
Extrait du privilège accordé par le pape Jean IV à
l’abbaye de Saint Faron de Meaux, qui fut souscrit par 26 évêques, dont le
dernier est Marcus, évêque de Périgueux.
Johannes episcopus, servus servorum
Dei, dilectissimis fratribus universis coepiscopis per Franciam constitutis,
etc.
In
Dei nomine Manricus, Engolismensis urbis episcopus, hoc[6]
privilegium consentiens, subscripsi (9).
Verus
licet peccator, Rotenae urbis episcopus, hoc privilegium consentiens subscripsi
(22).
Sebastianus
peccator, Agennensis urbis episcopus, hoc privilegium consentiens subscripsi
(25).
Marcus,
propitio Christo, Petragoricae urbis episcopus, hoc privilegium consentiens
subscripsi.
(imprimée au long dans l’Histoire de l’Eglise de Meaux, par D. Toussaints Duplessis, tome 1, p. 656 et suiv. note 24, Paris 1731 in 4°)
N.B. Mabillon fait mention de ce privilège (Annal. Bened., tome IV, append. p. 752), d’après un fragment qu’il en avoit trouvé dans la bibliothèque de Ste Geneviève de Paris, sur la couverture d’un livre, qui avoit appartenu autrefois à l’église de Senlis. Mais D. Toussaints Duplessis l’a donné en entier sur une copie écrite du temps de François Ier que l’on conserve dans les archives de l’abbaye de St Faron, et qui avoit échappé à la diligence du P. Mabillon.
Quoiqu’il soit facile de prouver par toutes sortes de raisons, que cette pièce est fausse, il est néanmoins à présumer qu’il y en a eu une véritable, et que le fabricateur de la pièce, qui, suivant D. Toussaints, n’a vécu qu’après le premier auteur de La vie de St Faron a voulu coudre les dates de quelque privilège véritable, dont il avoit la copie devant les yeux, avec celui qu’il fabriquoit, et que les noms de tous ces évêques ne sont pas de son imagination. Au reste, l’historien de Meaux pense qu’on peut le rapporter à l’an de J.C. 640, et qu’au moyen de cette époque, on pourroit peut-être rectifier la chronologie de divers évêques de la France.
Tyca Sanctum Leothadium
appellant. Ex communi sententia Leothadius, Moissiacencis abbas, sub Sancto
Desiderio, episcopo Cadurcensi, fuerat, et in Ausciensi cathedra sedit, ad
annum usque 718. Hoc ultimum
non admittunt Galliae Christaniae auctores tome 1, pag. 159 ; quod
a tempore St Desiderii, anno circiter 653, vita fucti, ad annum usque 718,
nimium sit temporis spatium. Haec vero nihil ad nos, qui Leothadium anno
circiter 653, episcopum ordinatum, eumdem esse conjicimus cum Leucado, qui anno
circiter 670 Burdigalensi concilio subscripsit.
(imprimée dans la Collection des conciles de la Gaule, par Dom Labat, édit. de Didot ainé, 1789, tome 2, col. 351 et suiv., sous le titre suivant : « Concilium burdigalense, reformationis causa celebratum, anno Christi DCLXX, Childerici II in Neustria I, Vitaliani papae XIV, nunc primum editum ex schedis Baluzii ».)
f° 7 r°
(752)
Genealogia Beati Aredii abbatis, et Sanctae
Karissimae ejus proneptis, ipsiusque Karisimae testamentum.
In
nomine Domini nostri Jesu Christi, narratio generationis Aredii eximii abbatis
incipit ita.
Suldeca nobilis femina, regis
Childeberti, et Mathildis[7]
reginae filia, genuit Astidium Lemocicensem episcopum, qui Treveris ortus,
favente Domino, in Lemovicae urbe
episcopus, postea sublimatus est. Ipse denique Astidius habuit conjugem
benignam nomine Neclam ante suum episcopatum, cujus fuit germana dives
Frontonia, cujus fuerunt Nataliaci praedia. Astedius ergo et Tecla uxor ejus
genuerunt Liverium, Adtecum, Dulcicium, Adtecam et Austilianam. Liverius vero
genuit Sperium et Pientiam. Adtecus genuit Eustachium, Ruricium et Peladiam.
Dulcicius autem genuit Ambrosium, Severum sanctissimum, quem veneratur Biturica
plebs, super ligeris alveum, et Ravennatem Basolum. Adteca genuit Clarum
tutelensem et Hispanum martyrem. Pientia autem genuit Petragoricum Leoncium.
Ambrosius vero genuit Julium, Industrium et Eusebiam. Eusebia vero genuit
Savinam Salicam. Savina genuit Optatum
Biturigensem venerabilem archiepiscopum. Optatus igitur genuit Poponiam Godefredi Flandrensis uxorem et Ocilium
suessionensem nobilissimum praesulem.
Pelagia vero genuit Cartheriam et
Eulaliam et Mummulum. Cartheria autem genuit Pelagiam Sanctissimam, et Savinam
Aredii amitam. Pelagia ergo regis Theodeberti neptis et vire jus Jocundus,
Lemovicorum princeps nobilissimus genuerunt Aredium, virum eruditum, regis
supradicti cancellarium et Eustachium fratrem ejus, Germanam et Consortiam.
Consortia autem genuit Astidium, Pientiam et Basiliam. Pientia genuit Ocilum.
Basilia uxor Dodonis Biturice principis, genuit Pugiam et Karissimam.
Unde ego Karissima Christi ancilla,
illis supra memoratis parentibus nobilissimis, et scriptum est, veraciter procreata, notum fieri volo
omnibus christianis donum et condonationem quam de meo alode fieri volo domno
ac dilectissimo Aredio abbati, et famulis sibi in coenobio Atano devote,
subditis, et Sancto Juliano, ac pretioso thesauro reliquiarum ibi
famulantibus, de quadam possessiuncula
mea quae vocatur Rausolia, videlicet
monasterium Sancti Martini Turonensis, consecratum in ipsius honore, cui
presidet Domnus Ebroicus, cum ecclesiis quae ad illud pertinent, et cum
ducentis mansis et trecentis bordariis, et totum quod pertinet ad ista. Sit namque super hoc firmiter ratum, tali conventu quatenus dum vixero,
totum sit in mea potestate, exceptis quinque solidis, omni anno, loco supradicto
redditis ; post meumque discessum, Alanus locus possideat Rausoliacum
coenobium, et monachi ipsius loci honorifice ibi corpus meum sepeliant.
Jam enim ibi habetur mausoleum meum,
quod centas libras argenti a Gilberto nobilissimo comite Narbonensi comparavi.
Census vero talis constituatur omni anno, quod ad missam Sancti Juliani,
Rausoliacenses monachi super altare ipsius loci decem solidos censualiter
mittant, et de propriis relictis
Rausoliacum coenobium ingredientibus, medietas sit famulis Beati martyri
memorati Juliani. Denique fratres attanenses ad festivitatem Sancti Martini,
secundum posse, tres vel quatuor, aut quantumcumque voluerint, causa honoris
vigilias celebrare libenter veniant, et pacem inter fratres ibi relinquant.
Talis mos deinde inter illos habeatur, ut ab ingressuris Rausiolacum monachis,
loco prefato(s) Juliani et habitatoribus ejus professio et fidelitas ante
ingressionem primitus promittatur. De ecclesiis quoque et de mansis, seu de
bordariis supra nominatis, qualiter unicuique loco serviatur, in aliis scriptum
preceptis videri potest. Si quis ex hac hora, hanc ordinationem vel donationem
Sancto Juliano et mihi dilectissimo in Christo Aredio videlicet abbati, et
famulis ibidem servientibus contradixerit, vel calumniaverit, maledictus per
aeternum videatur, et cum Datan et Abiron[8] vel
aliis damnatis sit maledictus, et in infernum inferiorem in illis ardentibus
flammis cum vermibus non morientibus male damnatus. Descendantque super eos
maledictiones omnes quae scripta sunt in omnibus libris. Precor itaque quatenus amen, amen dicatur a cunctis fidelibus
christianis.
Facta est ordinatio vel donum istud mense septembrio, indictione prima,
luna quinta, Vesano Childerico, regali sede ejecto, atque Pipino rege piissimo
a Francis in eodem regno pro eo constituto, ac Lemovicam totamque Aquitaniam
duce Gaifero imperante, necne Roricio prefatam Lemovicam praesidente, inde
episcopus a Domino preelectus erat. Signum karissimae Christi famulae. Signum
Roricii Lemovice sedis episcopi. Signum Ebonis Albunonensis principis. Signum
Rigaldi Cambonensis. Signum Ebalonis
comitis. Signum Aimoini prepositi. Signum Heldoini monachi. Signum Guilabaldi
Viloadensis. Signum Archenaldi Duuorensis. Signum Dagulphi clerici. Signum
Arduini vicedomini. Severus Sancti Martini notarius hanc chartulam scripsit,
quam quadrigenti episcopi in Romana synodo confirmaverunt, domno papa Sylvestro
annuente, ceteris amen, amen, consona voce respondentibus.
(Cette charte est imprimée dans les Mélanges curieux du P. Labbé, tome 2, p. 405, Paris, in 4°, 1651 – Gallia Christiana, edit. 1, tome 4 p. 99 ex Cartophyl. Sancti Martini Turon. – on en trouve un extrait dans D. Marrier, Bibliotheca Cluniacensis …, notae ab Andr. Duchesne Paris 1614, p. 29 etc.)
f° 8 r°
(781)
Praeceptum Caroli magni, concessum Launo episcopo,
pro monasterio Sancti Eparchii Engolism.
Dominus Rex Karolus de Castro
Fronciaco ad Egolismam revertitur, ubi firmavit Sancti Eparchii, preceptum.
In nomine Sanctae et Individuae
Trinitatis, Karolus gratia Dei rex. Quicquid pro utilitate servorum Dei
efficere contendius, pro futurum nobis ad futuram felicitatis vitam obtinendam,
nullatenus dubitamus. Itaque notum sit omnibus
Sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, et nostris praesentibus atque futuris,
quia venerabilis vir Launus Aequisinae episcopus ecclesiae, ad nostra accedens
excellentiam, innotuit qualiter Sancti Eparchii monasterium, sui siquidem
regiminis clericis, villas quasdam usibus lorum habendas contulerit, et stipendiis eorum perpetua lege tradendas
deputaverit. Unde firmatis gratia
attitudinis nostrae quoque petiit ex eadem negotio praeceptionem. Nos inquam,
rationabilem petitionem ejus clementes
audientes, et firmationis praeceptum hoc fieri jussimus, et easdem res
eidem inscribi pleniter fecimus. Hoc est in pago
Equalisninse super fluvium Tolveram, Magnacum, Vivennacum Vasnacum, cum eorum
appenditiis, mansiones etiam quae sunt in aspectu ipsius Sancti Eparchii monasterii. Et in Monterione
terras apsas cum piscinis. In Visaco mansum unum Roliacum quoque super fluvium
Notram cum suis adtinentiis. Baudidanemvilam et de Camelon, et collationem
quondam Radulfi, et illas res quas Dructannus
et Samuhel Diaconus, per instrumenta cartarum eidem monasterio
contulerant, Daviacum siquidem et Condolon, cum Ruliaco minore, et in Torciaco
ecclesiam cum mansis duobus,
Sertors villam cum suis appenditiis, et
in Cavannaco villam cum suis … in pago vero Petragorico, super fluvium
Nizonnam, Louon cum suis appenditiis, Tomolatum super fluvium Dordoniam et in
pago Santonico, Montemvillam et Baciacum cum suis attinentiis, et in Triaco
mansos duos. Et in Vertena terras
apscis, collationes Adraldi. Has denique res superius dictas Sancti Eparchii
monasterii clericorum usibus et stipendiis haberi deputatas omnino confirmamus,
videlicet at nulli liceat aliquimodo suprascripte episcopo civitatis aut alii
cuilibet persone, exinde aliquid ab eis substrahere aut imminuere, sed quicquid
ex eisdem rebus juste et rationabiliter fieri potest, secundum proprii pontificis canonicam
administrationem usibus et stipendiis, atque diversis utilitatibus supradicti
loci clericorum, perpetua lege
inviolabiliter delegentur. Quatinus sine aliqua intolerabili necessitate pro
nostra et omnis populi christiani
salute, divinam misericordiam cotidianis precibus eos exorare
delectet. Ut autem haec attitudinis
nostra confirmatio semper in Dei nomine meliorem habeat vigorem, manu nostra
eam subter firmavimus et de anulo nostro
eam sigillari jussimus. Data VIII id.
septembr., indictione XV, in anno XIII regni Karoli gloriosissimi regis. Actum in Ecalesina
civitate, in Dei nomine amen. (6 septembre 781).
(Bibliothèque nationale, extrait d’un manuscrit in folio d’une écriture du XIème siècle, cotté 5927 f°s 263 et 264. Ci-devant ex Bibliothèque Jac-Aug. Thuani, cod. Colb. 797 Regius 4902. Nunc, ut dictum est, 5927.
Ce manuscrit qui est en parchemin et d’une belle conservation, est composé de 151 feuillets, et contient : (1) Ademari Engolismensis chronicon ; (2) Vita Karoli magni per Eginhartum ; (3) le diplôme ci-dessus ; (4) une charte d’environ l’an 1030, concernant le Poitou, imprimée dans Besly et D. Bouquet.)
f° 9 r°
(vers 800)
Fragment d’une charte du tems de Charlemagne,
tirée des archives de l’abbaye de Sordes dans le Béarn ; dans laquelle il
est fait mention des familles de Saint Astier, de Saint Léon et de Milon en
Périgord.
Milo
Leo fuit patre Stampensis, inter Italiam et Apuliam ubi est Sanctus
Angelus ; matre vero Petragoricencis de Sancto Asterio et de Sancto Leone.
In consecratione Sorduensis ecclesiae, fuerunt hic apostolicus Milo Leo,
Turpinus Remensus archiepiscopus … coetera de sunt in ms. cod.
(Bibliothèque nationale, mss. de Dom Claude Estiennot, Antiquitates Vasconie Benedictinae, tome 1, cot. n° 454, f° 659, carta XII, Authent . probationes pro coenobio S. Johannis Baptiste Sorduae, ad confluentiam utriusque gavi Palensis et Oleronensis. Vulge Sordes.)
f° 10 r°
(804)
Charta fundationis monasterii Palnatensis, apud
Petrocorios, a Davide et Benedictana.
Placuit
nobis ut monasterium nostrum, quod edificavi vel dedicavi in honore Sancti
Salvatoris et Sancti Benedicti, Palnato nomine, in pago Petragorico, et ut ibi
honoretur Sanctus Martialis, qui in civitate Lemovicas requiescit, et aliorum
sanctorum corpora, cedere et condonare deberemus, quod et fecimus. Ergo cedimus
ibi ipsum monasterium cum suis officinis, cum cellulis et villis et omni
supellectile, necnon et appendiciis, tam in ipso pago, quam in aliis, et cum
ipsis mancipiis ibidem commanentibus, cum domibus, edificiis et terris, vincis,
sylvis, officinis, piscatoriis, pascuis, aquis, aquarum ve decursibus,
mobilibus et immobilibus, cultum et incultum, et quod acquirendum est; omnia et
ex omnibus totum et ad integrum, quantum ad ipsum monasterium aspicit, et
nostra cernitur esse possessio, partibus Sancti Martialis, ad opus monachorum
cedimus vel transfundimus ad habendum vel possidendum, et faciat exinde pars
ecclesiae, quiquid melius elegerit, exceptis tantum in pago Caturcino, ubi
Sancta Metronia recquiescit, et Lentiniaco. Quantum ibi habeo de Petragorico.
Facta cessione ista, mense februario, anno IV regnante Karolo imperatore. S.
David. S. Benedictae, quae cessionem fieri vel adfirmare rogaverat. S. Dodonis.
S. Berengarii.
(Cette charte est imprimée dans Mabillon, Annal.
Benedict. Appendix, tome 2, p. 717, charta 37a ; ex archivo
Sancti Martialis Lemovicens., voy. le même ouvrage, tome 2, p. 371, lib.
27 c. 37 – on la trouve aussi dans Dom
Claude Estiennot, Antiquit. Benedict. Petrag., Authenticae probationes pro Palnato monasterio, page 233, carta II, ex Cartul. Sancti
Martialis Lemovicens. – Mr de Bréquigny en donne ainsi le titre et la date,
dans la Table chronolog. des chartes, tome 1 p. 137 : 804, février,
sans quantième, Charta fundationis monasterii palnatensis apud Petrocorios,
mense februario, anno IV, regnante Karolo imperatore. Mabill. Annal.
Benedict., tome 2 p. 717 ex Arch. Sancti Martialis – Je suis surpris
de ce que les derniers éditeurs du Gallia Christiana ne la rapportent
pas, ils ne font que la citer, tome 2, col …)
f° 10 v°
(809)
Mort du comte Auréole, qui descendoit de Félix
Auréole, comte de Périgord, et qui résidoit au-delà des Pyrénées, vis-à-vis
Huesca et Saragosse. Amoraz, gouverneur d’Huesca et Sarragoce, s’empare de
l’emploi d’Auréole, et envoyant une ambassade à Charlemagne, il lui promet de
se ranger sous son obéissance.
(ex Vita Karoli Magni, per monachum
Engol., apud D. Bouquet, tome 5, p. 186, ad annum 809).
Ad annum 809.
Aureolus
comes de genere Felicis Aureoli, Petragoricensis comitis exortus, qui in (*)
commercio Hispanie atque Gallie, trans Pyreneum contra Oscam et Cesaraugustam
residebat, defunctus est.
(*) in commercio, id est in confinio, ut habent Annales Loiseliani, Mettenses et alii – vide Cangium in voce commercium.
(ex Annales Francorum, apud D. Bouquet, tome 5, p. 58).
Aureolus
comes, qui (1) in commercio Hispaniae atque Galliae, transpireneum contra Oscam
et Cesaraugustam residebat defunctus est. Et (2) Amoroz, praefectus
Cesarauguste atque Osce, ministerium ejus invasit, et in castellis illius
presidia disposuit : missaque ad imperatorem legatione, sese (3) cum
omnibusque habebat, in deditionem illi venire velle promisit.
(1) Annal Eginh. Regino, et Chron. Saxon. « in confinio …. transpyreneum ». Annal. Eginh. In Codice Arman. « in commercio ».
(2) Annal. Eginh. « Amaroz ».
(3)
Annal. Eginh. « Se cum omnibus suis,
ejus obsequio traditurum promisit. » Verum iidem annales in Codice Arman. habent ut in edito.
(ex Adonis chronico, apud D. Bouquet, tome 5, p. 323.
… et Aureolus, qui in commercio
Hispaniae atque Galliae, transpyreneum, ad Cesaraugustam residebat, moritur. Et
Amoroz ministerium ejus invadit, et ad castellum illius praesidia disponit. Qui
ad imperatorem transitum cum suis facere voluit, sed intervenientibus causis,
res infecta remansit.
f° 11 r°
(816)
Lettre de l’empereur Louis Le débonnaire, à
Sicaire, archevêque de Bordeaux, et à ses suffragans, par laquelle le prince
leur envoie la règle des chanoines, décrétée dans le concile d’Aix-La-Chapelle,
tenu l’an …
(Note C.R. : le document est absent sur la copie numérique qui nous a été fournie par le service de reproduction de la BnF)
f° 13 r°
(817)
Ordonnance de Louis le Débonnaire, par laquelle il
fixe les redevances de chaque abbaye de ses états, où celle de Brantôme en
Périgord est du nombre des abbayes qui ne devoient que des prières pour la
prospérité de l’empereur, etc.
Notitia de monasteriis que regi militiam,
dona, vel solas orationes debent, scripta in eodem conventu aquisgranensi.
Anno Incarnationis Domini nostri Jesu
Christi DCCCXVII. H. Ludovicus serenissimus Augustus, divina ordinante
providentia, conventum fecit apud aquis sedem regiam, episcoporum, abbatum, seu
totius senatus Francorum ; ubi inter ceteras dispositiones imperii statuit,
atque constitutum scribere fecit que monasteria in regno vel imperio suo dona
et militiam facere possunt, que, sola dona sine militia, que vero nec dona nec
militiam, sed solas orationes, pro salute imperatoris, vel filiorum ejus, et
stabilitate imperii.
…………………………………….
Hec sunt que nec dona, nec militiam date
debent, sed solas orationes pro salute imperatoris vel filiorum ejus, et
stabilitate imperii, numero XVIII.
……..
in Aquitania :
|
Monasterium
Sancti Philiberti |
L’abbaye
de Nermoutiers, diocèse de Lucon. |
|
Monasterium
Sancti Maxentii |
L’abbaye
de St Maixent, diocèse de Poitiers |
|
Monasterium
Carrossinii |
L’abbaye
de Charroux, même diocèse |
|
Monasterium
Brantosmurii (idem Brantosmense) |
L’abbaye
de Brantôme, diocèse de Périgueux |
|
Monasterium
Sancti Savini |
L’abbaye
de St Savin, diocèse de Poitiers |
|
Monasterium
Sancte Crucis (puellarum) |
L’abbaye
de Ste Croix de Poitiers (de filles) |
|
Monasterium Sancte Marie in Lemovicas |
L’abbaye
de La Règle à Limoges (de filles) |
|
Monasterium
Mastracurii |
L’abbaye
de Massay, diocèse de Bourges |
|
Monasterium
Medanii |
L’abbaye
de Menat, diocèse de Clermont |
|
Monasterium
Magnilocum |
L’abbaye
de Manlieu, même diocèses |
|
Monasterium
Conquas |
L’abbaye
de Conques, diocèse de Rhodés |
|
Monasterium
Sancti Antonii |
L’abbaye
de St Antonin, même diocèse |
|
Monasterium
Musciacum |
L’abbaye
de Moissac, diocèse de Cahors |
(imprimée dans Baluze Capitularia Regum Francorum, tome 1, col. 390 et 391 – Delalande, Conc. Galliae, suppl. p. 104, 105, et plus anciennement dans Duchesne, Hist. Fr., tome 2, p. 323, ex ms. Monasterii S. Egidii - Rec. des Hist. de France, tome VI, p. 407, ex Mabillon, etc.
f° 14 r°
(829)
Praeceptum Ludovici Pii, quo libertatem restituit
Lamberto, cognomine Agano, ex castro Toringio, qui, tempore Pippini, in obsidem
ab Ermenrico comite datus, ab immone comite servitutis vinculo adstrictus
fuerat.
Omnibus
fidelibus Sanctae Dei ecclesiae, presentibus scilicet et futuris. Cum in Dei
confidentes nomine atque adjutorio, anno decimo imperii nostri, propter quasdam
Sanctae Dei ecclesiae, ac regni et populi nostri a Deo nobis commissi
utilitates et necessitates ordinandas ac disponendas in (a) compendio palatio nostro
pervenissemus, atque hiemandi gratia ibi resideremus, veniens quidam homo
nomine Lambertus, cognomento Aganus, ex pago qui vocatur Petrocius, et ex
castro quod appellatur (b) Toringius, ad nostra ceslsitudinis praesentiam
exposuit (c) quod, cum tempore avi nostri Pippini regis, obsides ex eodem pago
et castro ab eodem rege, propter firmitatis ac pacis studium, ab habitatoribus
ejusdem loci quaererentur et darentur, inter coeteros se ipsum in obsidium ab
Ermenrico comite, et patre suo nomine Agano datum fuisse : sed post non
multum temporis spatium, coeteris obsidibus licentia redeundi adtributa, se
ipsum ab illo temporis spatio usque ad presens tempus, propter hujusce rei
occassionem, abbatis rerum suarum facultatibus, ab (a bis). Immone comite vinculo
servitutis esse adstrictum cumque hujus facti ordinem a praedicto homine nobis
expositum cognovimus, placuit nobis ut eum iterum, pro mercedis nostrae
augmento, ad libertatem suam et ad res, modo superius conscripto sibi abbatas,
redire permitteremus. Quapropter et hoc nostrae auctoritatis praeceptum ei
concedi ac dari jussimus, per quod est ille et filii sui, qui hac occasione
vinculo servitutis tenebantur adstricti, ab hac die imposterum a jugo
servitutis absoluti sint, et omnes fideles nostri agnoscere valeant quod nos
eos est ad pristinam libertatem et ad ipsas res, occasione superius conscripta,
eis ablatas, concessimus pervenire praecipientes ergo jubemus ut neque comes,
neque vicarius, neque centenarius, neque missus noster a palatio dimissus, predictum
hominem aut filius ejus, quibus per hanc nostrae auctoritatis preceptionem et
libertatem et res ablatas concedimus ab hac die imposterum de statu
ingenuitatis eorum, aut rebus illis a nobis illis redditis, inquietare, aut
illis calumniam facere praesumat : sed liceat eis in eorum proprio absque
ullius injusta contrarierate quiete residere. Et ut haec nostrae auctoritatis
….
(a) de conventu Compendiensi consule auctorem vite Ludovici Pii, et Eginhardum ad annum 823. (D. Bouquet, tome IV, pp. 105 et 183)
(b) castrum Torrinam (Turenne) intelligit Carpenterius, et pro Petrocius, legendum censet Petrocorius.
(c) quod redundat
(d) In libello miraculorum, que in translatione reliquiarum Sancte Fauste patrata sunt, memoratur Arnaldus Wasconum dux, filius Ymonis comitis Petragoricensis. Hujus libelli fragmentum, quod edidit Chesnius, tome 2 p. 400 et uod nos (D. Bouquet) tomo sequenti sumus edituri, citat Carpenterius. (D. Bouquet, tome VI, p. 655, n° 44, an 823).
(Le premier qui a publié cette pièce est Carpentier, Alphabet. Tiron., Charta XLIV p. 73, fragm., et c’est de là que D. Bouquet l’a tirée, pour la faire imprimer dans son Recueil des Histoires de France, tome 6, P. 656. Elle est citée dans la Table chronologique des chartes et diplômes, par M. de Bréquigny, tome I, p. 168, an 823.
Carpentier fait des observations suivantes sur ce diplôme (ibid. Notationes, p. 108 et 104, édit. Paris, 1747 : « Nihil de Ermenrico comite mihi presto est. Immonis vero seu ymonis comitis Petragoricensis mentio fit apud Duchesne, etc ».).
Factum
quod huic charte occasionem dedit, haud dubie referendum est ad expeditionem
Pipini regis, de qua sic Eginhardus, in
gestis ejusdem, ad annum 767. Mense augusto, ad reliquias belli profectus
est (Rex Pipinus), et Bituricam veniens, conventum more francico, in
campo egit. Indeque ad Garonnam fluvium accedens, castella multa et petras
atque speluncas, quibus se hostium manus plurima defendebat, cepit, interque precipua fuere Scoralia,
Torrina, Petrocia.
[suivent les notes ci-après sur feuillet inséré avant
page 16 (Cl. R.)]
823 L’empereur Louis le Débonnaire donne la liberté à Lambert fils d’Agan qui avoit été donné en otage et mis ensuite en esclavage.
Aganus
filium suum Lambertum in obsidium dederat.
Agana
Wicfredi Bituric. com. et Ode filia Mubit Roberto primo palatii Pippini Aquit.
regis.
Ermenricus
comes Lambertum Agani filium in obsidium dederat.
Immo
comes Lambertum Agani filium vinculo servitutis adstrinxerat.
Immo unus e proceribus Aquitanie subscribit precepto Ludovici Aquit. regis pro monasterio nobiliacensi (D. Bouquet, tome VI, p. 453) anno 793, 3 non. Augusti. Immon signe immed. avant Adalbert. Wi (?) et av. Wilfred et Ademar, etc.
---------
Ermenricus unus ex optimatibus, (D. Bouquet, tome IV, p. 675 .6.), an. 695.
Ermenricus
domesticus (ib. p. 672), an. 693.
Ermenricus vir illustris (ib. P. 627 .c.), an. 653.
Immo
legatus Pippini ad eum [--fert] Pauli p. epistolam an. 757 (id. tome V, p. 501
.a.)
Imma (seu potius Immo) vir nobilis defungitur (ib. P. 361.c.), an. 798.
[autre feuillet partie droite tronquée sur cliché
numérique – (C.R.)]
Carpentier dit que le Petrocius de la charte …
pas se rapporter au Petrocius de Rouergue, …
celui-ci n’a jamais été un pagus.
Je doute que Toringius soit le même que Turen…
mais quel est le château du Périgord, qui s’appeloit Tor...
ou equivalamment, je l’ignore.
f° 16 r°
(856)
Donatio facta Abboni, abbati Sancti Martialis, à
Guigone filio Frodini et Vulsianae, in pago Petragor.
Authoritate sacra censetur, ut cui
fuerit testandi voluntas, ut res proprietatis voluerit condonare, secundum
authoritatem legum per seriem scripturarum confirmetur, igitur ego in Dei
nomine Guigo, tractavi de Dei timore, et aeterna retributione, ut in
eleemosinam genitore meo Frodino, et genitrice mea Vulsiana et fratri meo
Arnaldo, necnon et mecum consentiente fratre meo Ragamfredo, aliquid de rebus
meis propriis Deo salvatori concedere deberem, quod et ita feci ; et ad
vicem domini Abboni abbati per hanc cartam epistolam manibus trado, et
perpetualiter volo esse concessum, ad stipendia monachorum augenda, in
qualicumque coenobio predicti Abbonis voluntas decreverit. Et sunt ipse res
site in pago Petragorico in centena Albucense, in villa quae dicitur Miliacus,
hoc est ecclesiam meam, quae est in honore Sanctae Radegundis constructa, una
cum ceteris aedificiis, cum terris et vincis et sylvis et pratis, vel aliis
rebus ibi contentis, in integrum concedo. Et ad huc cedo in ipsa villa aliud
mansum, quod de Garaldo dato pretio comparavi, una cum aedificiis, vel omni super
pto (?), una cum terris et vincis et sylvis adjacentibus, aquis, aquarumve
decursibus, cultum et incultum, quaesitum et acquirendum, omnia et ex omnibus
totum et ad integrum, quantumcumque in jam dicto loco habere visus sum, et mea
cernitur esse possessio, cum omni integritate jure proprio. Ego praefato Abboni
abbati, per hanc epistolam cessionem manibus trado atque transfundo, in amore
Dei omnipotentis, vel caelestis patrie, necnon et refrigerio anime genitoris
mei Frodini, et genitricis meae Volusianae, et germani mei Arnaldi, necnon et
meae, ad stipendia monachorum augendum, in qualicumque coenobio abbas ipse
elegerit, et quidquid de jam dictis rebus prefatus abbas Abbo post hanc diem,
ad profectum monachorum facere voluerit, liberam et firmissimam facultatem
faciendi videlicet modo ut dum ego advixero, jam dictas res sub nostro
beneficii usufructario hebere vel tenere faciam, inde censum me dare annis
singulis, midie kalend. Julii, partibus monachorum, argentum solidos .V. et
post quoque meum discessum, predictus
Abbo, abbas vel successores sui, in eodem habitu degentes, in sua faciant
potestate revocare, vel donatione, absque ulla expectata traditione vel judicum
consignatione, propter varias enim quaerelas placuit inseri ut si post meum
discessum, predictus abbas, suique successores jam dictas res per beneficium
vel per precariam, in cujuslibet persone potestate tradiderint, legitimi
parentes mei ipsas res libertatem[9]
vocandi habeant in omnibus potestatem. De repetitionibus vero, si ego ipse, aut
ullus ex heredibus meis propinquis, seu quibuslibet, ulla opposita[10], seu
intromissa persona, quae contra hanc cessionem aliquid agere vel inquietare
presumpserit, vel qui litem intulerit, et sui ipsas res jam dicto Abboni
abbati, vel monachis ejus abstrahere voluerit, imprimis iram Dei omnipotenti
incurrat, et ab ecclesia Dei extraneus sit, et cum Dathan et Abiron ad
tremendum signem condemnetur ; et illud quod repetit non valeat vindicare
et in super componat Abboni abbati, vel monachis suis una cum fisco, auri libram .I. argenti pondo .II. Et haec cessio
omni tempore firma et stabilis valeat permanere … cum stipulatione … subnixa.
Datum mense januario, anno I regni domni nostri Karoli regis
Aquitaniorum. S. Guigo. S. Andreas. S. Hector.
Notula
Karolus iste, rex Aquitaniorum, ipse est imperator Calvus dictus ; ni
fallor. anno tamen regni primo, non Abbo, sed Dodo ex Sancti Savini abbate,
factus erat abbas Sancti Martialis. Vide Enumerationem abbatum S. Martialis,
tome I, Antiquit. nostrarum dioces. Lemov. Bened.)
(Bibliothèque Nationale, extr. de D. Claud. Estiennot, Antiq. Bened. Petrag., vol. cotté … f° 204, carta III ex Cartul. S. Martialis Lemovic.)
Mabillon fait mention de cette charte, et la rapporte à l’année 856, dans le tome 3 de ses Annales ordinis Sancti Benedicti l. 35, c. 10, p. 57. Voici ce qu’il en dit :
« Ineunte hoc anno (856), Guigo quidam, nobilis Lemovix(*), Frodini et Wlsianae filius, Miliacum villam pagi Petragorici, simul cum ecclesia Sanctae Radegundis ibidem exstructa, Abboni abbati Sancti Martialis, concessit pro anima progenitorum suorum, atque Arnaldi germani sui, ad stipendia monachorum augendum, in qualicumque coenobio abbas ipse elegerit ; eo pacto, ut ipse hanc villam usufructario ad vitam retineret, pro censu solidos quinque, pridie kalendas julii, qui dies Sancti Martialis primi episcopi Lemovicensis cultui dicatus est, monachis quotannis redditurus. Datum mense januario, anno primo regni domni nostri Karoli regis Aquitaniorum, scilicet junioris, Caroli Calvi filii, quem Aquitani in urbe Lemovicum, medio mense octobri, anni superioris regem constituisse, unctoque per pontificem ejus urbis coronam regni imposuisse, sceptrumque tradidisse memorantur in annalibus Bertinianis … Abbo iste, cujus mentio in charta superiori, abbas fuit Sancti Martialis secundus, successor Dodonis, primi ejus loci abbatis ab introductione monachorum. Porro predicta villa ab eodem Abbone attributa fuit Palnatensi apud Petrocorios monasterio, etc. » (Mabillon, Ann. Bened., tome 3, l. 35, c. 10, p. 57.)
f° 17 r° ()
Donation de plusieurs héritages, faite à l’abbaye
du Vigeois, dont Asterius étoit abbé, par Froterius de Terrasson, et Ode sa
femme.
Froterius
‘de Terrazun’ dimisit Deo et Sancto Petro Vosiensi, terram quam tenebat de S.
Petro, pro remedio animae suae et et patris sui. Imprimis dimisit ecclesiam de
Bassiaco et duos mansos in eodem loco, et in Altafaia omne quod ad terram S.
Petri pertinet, et in Laverliaco III mansos et unam bordariam. Et in Bachallaria
III bordarias et in villa de Anglars IIII mansos et dimidium. Et in villa de
Pedreliaco unum mansum et dimidium. Allamasa ( ?) et in villa de Anglarec
II mansos ; et in villa de Borziaco VI mansos. Et in villa de Tellelon
unum mansum incultum. Et in villa de
Sellaur unum mansum. Et in villa de Columbes unum mansum, qui est juxta
Vultaziac. Universa hoc dimisit Froterius post mortem suam, Deo et Sancto Petro
Vosiensi. Jussitque fieri testamentum, manuque propria firmavit, ac bonis viris firmari rogavit. Auditores
hujus cessionis fuerunt Oda uxor ejus,
Asterius abbas, Gatterius, Stephanus, Aigfredus, Frodinus, Eustorgius.
(Bibliothèque nationale, copie du Cartulaire du Vigeois, parmi les mss. de Baluze et de Gaignières, p. 2 f° 18v° du cartulaire.)
N. : la même charte se trouve avec quelques différences, p. 16 du mss. de Baluze et 23, de celui de Gaignières, f° 51 du Cartulaire, telle que la voici :
Breve eleemosynarum Froterii ‘de Terrazun’,
de terra Sancti Petri Vosiensis, quam tenebat, et vult dimittere Deo et
Sancto Petro, pro remedio animae suae,
vel pro remdio animae patris sui. In primis dimitto aecclesiam de Bassiaco, et
duos mansos in ipso loco, et Frauz de Altafaia, quod pertinendum est ad terram
Sancti Petri, et in Javerliaco III mansos. Et in villa de de Anglaret II
mansos, et in villa de Borziaco VI mansos, et in villa de Tellido I mansum
absum, et in villa de Selaur I mansum, et in villa de Columbes, qui est juxta
Vultiziaco I mansum. Istas res supradictas et denominatas dimitto Deo et Sancto
Petro, ut quandiu vivo teneam, et post meum discessum, rectores ejusdem loci
teneant. Et si qualiscumque meus propinquus aut heres, contra hanc redditionem
ullam calumpniam generere presumpserit, in primis iram Dei omnipotentis
incurrat, et omnium sanctorum, simulque cum Datan et Abiron in inferno
participationem habeat, et cum Juda Scariothis in profundissimum infernum
demergatur. Et hanc traditionem manu propria subfirmavi, et bonis viris
adfirmare rogavi. S. Froterii et uxoris suae Ode. S. Asterii abbatis. S.
Gatterii. S. Stephani. S. Aigfredi. S. Frodini. S. Eustorgii.
(Bibliothèque Nat, copie du Cartulaire du Vigeois, par Baluze, p. 16, f° 51 du cartulaire – copie du même cartulaire parmi les mss. de Gaignières, p. 23)
f° 18 r° (900)
Fragments d’un ms. du Xe siècle, contenant une
notice des usurpations faites des biens et possessions de l’abbaye St Martial
de Limoges, avec les noms des usurpateurs, parmi lesquels on remarque Asterius,
Froterius, Boson, etc.
Note sur un petit feuillet inséré : La
date de cette charte est introuvable. Il faudroit savoir dans quel tems vivoit
Asterius abbé du Vigeois, et personne que je sache, n’a pu parvenir jusqu’à
présent à le découvrir. Seroit-il le même qu’Astidius neveu de St Yrier.
Brevem
de terra Sancti Martialis, quam tulerunt pravi homines. Mansos [--] II tollit nobis Rigaldus ad Sancta Eulalia. Ademarus vicecomes
vineas de Campo Teoderico. Et ad Sanctum Lazarum mansos II et ad Coazac mansos
VI et curtem optimam que vocatur Cassanol. Mansum I ad Illabeda. Et curtem que
vocatur Boquiaco et in alio loco mansos
II ad cultinis et vineam Bertefredi ad Puteum, et in alio loco in villa que
vocatur Narzac mansos III, et ad Faugerolas mansos III. Vineas de illa
Ribairola tollit nobis Ildutius. Mansos III tollit nobis Asterius et Froterius.
Mansum I de Caluern tollit nobis Isembertus. Mansos II quos dedit nobis
Adautrut tollit nobis Ato. Mansum I quem dedit nobis Raimundus tollit nobis
Boso. Dempodriado Boso tollit nobis ecclesias IIII, unam que vocatur Vozaco cum
VII mansos, alteram inonore Sancti Maxenti que [--] et aliam que vocatur Droii,
et alteram que vocatur ad Sanctum Petrum, cum mansos Venedres, et villam que
vocatur Adares et mansos V Adiupilon. Boso vicecomes tollit nobis ecclesiam que
inonore Sancti Martialis. Et mansas III mansum optimum I tollit nobis filius
Arnulfi ad Petram-Fictam : valete.
(Bibliothèque nationale, cette pièce se trouve à la fin d’un mss. en parchemin du Xe siècle, provenant de l’abbaye de St Martial de Limoges, cotté au dos, n° 5301, f° 331.)
f° 19 v° (901)
Donatio facta monasterio S. Eparchii Engolism., à
Guillemo comite Petragor., filio Wlgrini I.
Ego
in Dei nomine vir illuster Willelmus comes, qui fuit filius Wlgrini, et uxor
sua Bigilendis, necnon et Theotone seu Arisberto etc. tractavimus pro Dei
timore etc. ut ante tribunal Christi veniam consequi mereamur, ut aliquid de
rebus nostris ad supradictum nuncupante Domino Eparcho, suisque canonicis
concedere debemus, quod ita et fecimus. Itaque juris nostri in pago Engolismensi
in vicaria Vosinenc, in villa quae vocatur Marendacus etc. canonicis ibidem Deo
servientibus etc. volumus esse concessum etc. Facta cessio ista in mense januario, anno nono regnante Karolo rege.
(Bibliothèque Nationale, Manuscrits de Gaignières, vol. 180, f° 326 et 327, excerpta ex Cartul. S. Eparchii Engolismensis.)
f° 20 r°
Charte par laquelle un seigneur nommé Odobric,
fait donation au monastère de Sarlat, d’une église dédiée à St Agapit, et
située au lieu de Peyrignac en Querci, sous la réserve de l’usufruit.
Note sur un petit feuillet inséré :
Cet acte est le seul que j’aye découvert jusqu’à présent sur Guillaume Ier, comte de Périgord ; il fait preuve de filiation, et nous apprend le nom de sa femme, dont Adémar de Chabanois ne fait aucune mention : je soupçonne qu’elle étoit nièce de de Rogelinde femme de Wlgrin I, et conséquemment de la maison des comtes de Toulouse.
Guillaume Ier mourut l’an 920. On trouve des circonstances curieuses sur sa mort dans le Livre des miracles de St Sacerdos, évêque de Limoges, écrit par un auteur contemporain. Il est étonnant que ni le père Anselme, ni l’auteur de l’Art de vérifier les dates n’en disent rien.
Charles le Simple commença à régner le 28 janvier 893. On trouve quelques chartes en Poitou qui datent de cette époqueLe commencement de son règne, j’en donnerai une note ailleurs ; on ne commence son règne que le 3 janvier 898, après la mort d’Eudes.
Lucrum
maximum credimus animarum, si dum unusquique homo terram inhabitat, pro amore
cogitet domus aeterna, vel pro distributione temporalium rerum, spiritualium
sibi accumulet munimem divitiarum, aut certe que remanendo poterant perire, in
alimoniis distribuitur Sanctorum Dei. Quod ego in Dei nomine dolricus sollicite
considerans, tractavi de Dei misericordia vel remedio aniae meae, seu pro anima
fratris mei Frotbaldi, et matris meae Ermengardis, ut ante tribunal veniam
mereamur adipisci. Propterea cedo Deo et loco Sancti Salvatoris Sarlatensis
monasterii, in praesentia domini Adazacii abbatis, et monachorum ejus, aliquid
de rebus meis propriis, hoc est ecclesia mea indominicata quae est contructa in
honore Sancti Agapiti martyris. Et est ipsa ecclesia sita in pago Caturcino, in
villa quae dicitur Parrinhac[11].
Ipsam ecclesiam jam dictam cum ipso ecclesiastico pro anima, ut supradictum
est, mea, et pro anima patris vel matris meae, sive pro anima Frotbaldi fratris
mei, cedo Deo omnipotenti et sanctis ejus, in tali scilicet ratione, ut quandiu
ego vixero, teneam ; post vero meum discessum, Sancto remaneat Salvatori.
Et volo ut non liceat abbati, neque praesenti, neque futuro, sive monachis loco
inde nominato servientibus, ipsas res vendere aut alienigenare ullo modo, set
sint ipse res perpetualiter Deo omnipotenti et monachis ibi servientibus,
Sarlatensi videlicet cenobio. Quod si quis temerarie praesumpserit, unus ex
propinquioribus parentibus meis ad ipsum locum vindictam revocare faciat. Sane si ego ipse aut nullus homo, qui contra
hanc cartam ire, aut ullam calumniam generare praesumpserit, faciat vobis, quod
lex sua docet, et insuper quod petit non vindicet, sed magis omnibus diebus
vitae suae maledictioni subjaceat, et cum murmuratoribus in aeternum societas
ejus permaneat, fiatque possessio ei ut pharaoni, qui ait : « Deum
nescio et Israel non dimittam ». Facta carta
ista in mense junio, anno XIX regnante Ludovico imperatore. S. Odolrici, qui
cartam istam fieri vel affirmare rogavit. S. Fulconi. S. Rigaldi. S. Dutranni.
S. Odoni. S. Giberti.
(imprimée dans Hist. Tutel. Baluze col. 371 et 372, ex Chartul. eccles. Cadurcensis, anno 945 – Voy. Table chronologique des diplômes, tome 1, p. 411, ann. 945, sous le titre suivant : « Charta Odolrici, qua concedit monasterio Sarlatensi, ecclesiam suam indominicatam, in honore S. Agapili constructam in pago Caturcino, in villa Pairinhac, retento usufructu. Facta carta ista in mense junio, anno XIX, regnante Ludovico imperatore ». Baluze, Hist. etc. Il en est parlé aussi dans la Table chronologique des diplômes, sous l’année 918. Mais cette date n’est pas plus admissible que la précédente.
f° 21 r° (937)
Charte de Bernard comte de Périgord, par laquelle,
du consentement de Garsinde sa femme, il se démit du monastère de Sarlat, qui
étoit tombé dans le relâchement, et le soumit à S. Odon, abbé de Cluny, pour y
rétablir la discipline monastique.
Dispositor,
ordinatorque mirificus rerum Deus, qui ut scriptum[12] est,
quos vult humiliat, et quos vult exaltat. Certum quia multos quos modo exaltat,
in seculo venturo humiliabit, qui de ipsis bonis superbientes, sub potenti manu
illius humiliari dedignantur ; quapropter justum est ut homo subdictus sit
Deo, et de iis que ab ipso percipit, eidem placere studeat.
Quod
ego Bernardus, gratia Dei comes Petragorencis hec omnia considerans, monasterio
S. Salvatoris, quod vocatur Sarlatum quod modo minime regulariter degit, sub
jure meo retinere timui ; et in ordino monastico restituere dignum duxi.
Quocirca notum sit omnibus tam presentibus quam futuris, quod ego, consentiente
uxore mea Garsinda, predictum locum cum omni abbatia et ad eum pertinentia in
potestate S. Salvatoris de mea dominatione transposui, pro anima videlicet
patris mei, et matris mee, et predecessoribus propinquis, et pro me et uxore
mea et filiis et filiabus nostris, pro fratribus quoque nostris et amicis
fidelibus, et specialiter pro illis qui predictum locum et habitatores
deffenderint. Igitur, ut dictum est, trado prefatum locum Deo et domno Oddoni
Cluniacensi abbati, atque Adacio, coabbati ejus, et monachis quos ibi vel
adduxerint vel congregaverint, ut videlicet ipsi et successores eorum tam
cenobium quam omnem abbatiam sine ulla contradictione teneant, ut post illorum
discessum, qualem voluerint, secundam regulam S. Benedicti abbatem eligant, et sibi
constituant : sint autem et ipsi monachi in subjectione regis, ad locum
salvum faciendum, et non ad aliquid persolvendum nisi solas orationes. Ceterum
contestor adtque adjuro omnes propinquos atque successores nostros, cunctosque
illius cenobi vicinos, tam presentes quam futuros, per tremendum Sancte
Trinitatis nomen, et meritum beatorum sanctorum, quorum reliquie inibi
continentur, ut nullus vel monachus, seu quilibet homo res eorum inquietare,
aut in potestate alicujus redire presumat. Quod si quis hereditatem
dispossidere tentaverit, maledicatur per universum orbem, et audiat. Deus meus,
pone illum ut rotum, et sicut stipulam ante faciem venti, et confundatur in
seculum seculi, et pereat. Non sit coheres Dei nostri, nisi resipuerit, sed sit
particeps pharaoni, qui ait : « Deum nescio, et Israel non
dimittam ». Ego Bernardus hoc datum a me factum, nutu Dei disponente,
ratum perfectumque in perpetuum esse volo, cum stipulatione subnixa. S.
Bernardi comitis, qui hoc donum fecit, et scribere rogavit, et manu propria
firmavit. S. Guillelmi. S. Arnaldi. S. Gauberti. S. Amalgerii. S. Fulcherii. S.
Odolrici. Data in mense junio, regnante Deo, et domino Ludovico[13]
imperante.
(imprimée dans Gallia Christiana, nov., tome 2, Instrumenta, pro eccl. Sarlat., col. 495, n° sous le titre suivant : Donatio Bernardi comitis Petragoricensis Sarlato facta, circa annum 937. Voy. le même ouvrage, tome 2, col. 1508 – voy. aussi la Table chronologique des diplômes, tome 1, p. 401, sous la date de 937, au mois de juin, sans quantième, sous ce titre : Charta Bernardi comitis Petragoricensis qua monasterium Sarlatenses S. Salvatoris ad ordinem monasticum mox restituendum, Cluniacensi abbati tradit, et monachis ibi habitaturis. Data in mense junio, regnante Deo et domino Ludovico imperante. (Gallia Christiana, edit. 2, tome 2, instrumenta, col. 495, circa annum 937 – voy. aussi Mabillon, Annal. Bened., tome 3, p. 436-437, et les remarques de Baluze sur cette charte, Hist. Tutel., p. 29 et 26.)
(Suit un petit feuillet numéroté 22, avec commentaire sur la charte précédente, et avec une écriture différente - note C.R.):
Date de la charte imprimée col. 372 de l’Histoire de Tulle, « Facta carta ista in mense junio anno XIX, regnante Ludovico imperatore ». Ce Louis ne peut pas être Louis d’Outremer, qui ne ne fut jamais empereur. Ce doit être Louis le Débonnaire, et alors la date indiquerait l’an 833 ou 834. Mais cette date ne peut s’adapter au temps où le Gallia Christiana fait vivre Adace abbé de Sarlat. Cet Adace est-il le même que Adazace de la charte ? C’est ce qu’il faudroit examiner.
f° 23 r° (937)
Charte de Bernard, surnommé Grandin, comte de
Périgord, par laquelle, du consentement de Garsinde sa femme, il restitue à
l’abbé Martin et à ses religieux, le monastère de Brantôme, fondé par Charlemagne,
sous l’invocation de St Pierre, et du St Innocent Sicaire, dont cet empereur
avoit apporté les reliques des pays d’outre-mer.
Dispositor,
ordinatorque mirificus omnium rerum Dominus, qui, ut scriptum est, quos vult
humiliat, et quos vult exaltat, certum est quia multos quos modo exaltat, in
seculo venturo humiliabit. Et multo magis illos qui de donis ejus superbientes,
sub potenti manu illius humiliare dedignantur. Propterea enim justum est ut
homo subditus sit Domino, et de his que ab ipso percipit, eidem placere
studeat. Haec omnia ego Bernardus Grandin, Petrocoricensis comes considerans
monasterium Sancti Petri Apostolorum principis, sanctique innocentis Sikarii
quod vocatur Brantolma, qui olim constructum fuerat a dompno Karolo, rege Francorum,
et hunc praedictum innocentem a transmarinis partibus evexerat. Qui modo minime
regulariter degit, sub jure meo retinere timui, et in ordine monastico
restituere dignm duxi. Volo itaque, ut notum sit omnibus hominibus tam futuris
quam praesentibus, quomodo actum sit: igitur ego in Dei nomine Bernardus,
comes, consentiente uxore mea Garsinda, hunc predictum locum, cum omni abbatia
ad eum pertinentia in potestate Domini nostri Jesu Christi et Sancti Petri
apostolorum principis, ac sanctissimi innocentis Sikarii, qui ibi corpore
illeso, quiescit, de mea dominatione transposui, pro remedio animae meae,
patris, matrisque meae, et pro anima uxoris meae, filiisque nostris, ac
filiabus, et fratribus, predecessoribusquoque nostris, et amicis fidelibus, et
pro animabus omnium fidelium defunctorum, specialiter pro illis, qui prefatum
locum defenderint et beneficiis suis concesserint. Idcirco, ut dictum est, cedo
prescriptum locum Domino Deo salvatori omnium et Beati Petri apostoli, in cujus
nomine est consecratus, Sanctique innocenti Sikarii[14] qui
ibi cum magno favore quiescit, ut sit liber et absolutus in perpetuum, ab omni
negotio seculari, et a successoribus meis, et trado in manibus Dompni Martini[15] abbatis
ipsius loci, et in manibus monachorum ibidem manentium, ut videlicet ipsi et
successores eorum tam coenobium quam omnem abbatiam sine ulla contradictione
teneant et possideant. Et post discessum dompni Martini abbatis, eligant sibi
monachi ipsius loci abbatem quemcumque[16]
voluerint, secundum regulam S. Benedicti. Sint autem ipsi monachi in
subjectione regis, ad locum salvum faciendum, et non ad aliquid per solvendum
nisi solum modo orationes. Coeterum aliud ei
non concedo, nec ulli homini, sed potius contestor et adjuro omnes
homines propinquos atque successores meos, cunctosque etiam illius coenobii
vicinos tam praesentes quam futuros, per tremendum Sanctae Trinitatis nomen, et
per merita sanctorum, quorum reliquiae inibi continentur, ut ullus, nec abbas,
nec monachus, vel clericus, sive etiam laicus, res hujus coenobii inquietare
praesumat, aut in potestate propria ullo modo reddere studeat. Quod si quisquam
hanc hereditatem Domini Dei ac Sancti Petri, celorum elavigeri, sanctissimique
innocentis Sikarii possidere conaverit, anathemasit, et claudatur illi porta
celestis regni, et pateat ingressus inferni, et veniat super illum deprecatio
psalmographi dicentis : « Deus meus pone illum ut rotam, et sicut
stipulam ante faciem venti, et confundatur in saeculum saeculi et pereat in
eternum, non sit coheres Dei, sed sit particeps pharaoni, qui ait :
« Deum nescio, et Israel non dimittam ». Ego Bernardus hoc datum a me
factum, nutu Dei disponente, ratum perfectumque in perpetuum esse volo, cum
stipulatione subnixa.
S. Bernardi comitis, qui hoc donum
fecit et scribere rogavit, et manu propria firmavit, et magnatibus suis
affirmare praecepit. S. Guillelmi. S. Arnaldi. S. Gausberti. S. Bernardi. S.
Radulfi. S. Alduini. S. Goscelini. S. Gausfredi, S. Helie. S. Fulcherii. S.
Amalgerii. S. Odolrici. Data in mense junio, regnante Domino, dompno Ludovico
imperante.
Notula D. Claudii Etiennot.
Originale diploma Bernardi comitis reperi in Tabulario Cantojolensi, quod illustrissimo Albiensium praesule, et casae Dei Archimandrita DD. Hyacintho de Ferroni, litteris pro movendis nato, annuente, evolvi. Subest autem Cantojulius coenobium casae Dei, de qua quidem veteri abbatia, vide supra fol. 257. Et plura leges in Antiquit. nostris dioc. S. Flori Benedict. Data est Bernardi carta anno circa 980.
(Bibliothèque nationale, mss. de Dom Claude Etiennot, Fragment. Hist. Aquitanie, tome B, col. 562, f° 289-294. Ci-devant à St Germain des Prés. Ex Cartul. Cantojolensi, de Chanteuge.)
f° 24 r°
Charte par laquelle le comte Bernard restitue le
monastère de St Sor, autrement Geridia, à l’abbé Adasius, et à ses religieux,
pour être gouverné selon la règle de St Benoît.
Conditor atque dispositor cunctarum
rerum mirificus Deus, qui ut scriptum[17] est,
hunc humiliat, et hunc exaltat. Certum est quia multos quos modo exaltat, in
futuro seculo humiliabit, illove scilicet qui nunc de bonis ejus superbientes,
sub potenti manu illius humiliare dedignantur ; quapropter justum est ut
homo subdictus sit Deo, ut de bonis que ab ipso percipit, et de placere
studeat.
Quod ego Bernardus,
gratia Dei comes, monasterium Sancti Suris, vocabulo Geredia, quod modo minime
sub regulari disciplina manet, sub potestate mea retinere pertinui. Unde notum
sit omnibus fidelibus tam presentibus quam futuris, quod ege, consentiente
uxore mea Berta, et filiis meis Guillermo, videlicet, atque Gausberto, seu
Arnaldo et Bernardo pariter faventibus, hortante etiam atque supplicante quodam
fidele meo, nomine Frotarioo, predictum locum, cum omni abbatia ipsi adherenti,
ex potestate Dei et Sancti Suris, de mea dominatione transfero ; trado
etiam in presenti hunc dictum locum domino Adasio abbati, et monachis, quibus
regulariter vivere inibi, sub ejus potestate placuerit, ut tam cenobium quam
omnem abbatiam teneant et possideant, sine ultra contradictione, et post obitum
Adasii abbatis, qualem voluerint, secundum regulam Sancti Benedicti abbatem
sibi eligant. In tali autem conventu, predictum locum pro amore Dei teneant, ut
ubi servire Deo et Sancto Soro studeant, et suis orationibus, animam meam
pariter et uxoris mee, seu animas filiorum meorum Deo commendare satagant.
Habeant etiam et remuneratorem Deum, omnes qui predictum (locum), ut
habitatores, eique defenderint. Sint igitur ipsi monachi in subjectione regis
ad locum salvum faciendum, non etiam aliquod persolvendum. Ceterum contestor et
adjuro omnes propinquos atque successores nostros, cunctosque istius cenobii,
tam presentes quam futuros, per tremendum Sancti Trinitatis nomen, ut meritum
Beati Suris, cujus corpus in prefato loco requiescit, ut nullus monachos, vel
quaslibet res earum inquietare, aut in potestate regulari ullo modo redigere
presumat. Quod si aliquis contra voluntatem Dei, hereditatem ejus invadere tentaverit,
maledicatur per orbem universum ; insuper et iram Dei incurrat et cedat.
Deus meus, pone illos ut rotam, ut confundatur in seculum seculi, nec sit
coheres Dei, nisi resipuerit ab hac presumptione ; sed sit (particeps)
pharaoni, qui ait : « Dominum nescis, et Israel non dimittam ».
Ego comes Bernardus, hanc cartam, ut firmiorque sit, veriorque credatur, manu
propria, manibus filiorum et fidelium meorum roborari decrevi. Signum Bernardi
comitis et uxoris su, qui hanc cartam, hortante Frotario, fidele suo, fieri et
affirmare rogarunt. Signum Remnobsi episcopi. Signum Guillermi. Signum
Gosberti. Signum Froterii. Signum Abbecherii. Signum Helie. Signum ibid. Helie. Signum Hebraldi. Signum Stephani.
Signum etc.
(Bibliothèque Nationale, mss. de D. Claude Etiennot, provenant de la bibliothèque de St Germain des Prés, tome IX, Fragm. Histor. Aquit., cotté au dos 1449, et plus bas 568, p. 402, § 204, ex Cartulario Regulensi, sub titulo sequenti : Bernardus comes monasterium Sancti Suris, vocabulo Geridia, restituit Adasio abbati et monachis, qui illud regant secundum regulam Sancti Patris Benedicti.
f° 25 r° (circa 945 – Xe s.)
Carta Bernardi, comitis Petragoricensis pro
Genoliaco.
Ego
Bernardus gratia Dei comes, monasterium Sancti Juris[18]
vocabulo Genoliaco, quod modo minime sub regulari disciplina manet, sub
potestate mea retinere pertinui. Unde notum sit omnibus fidelibus tam
presentibus quam futuris quod ego, consentiente uxore mea nomine Berta, et
filiis meis Guillelmo, videlicet atque Gausberto, seu Arnaldo et Bernardo
pariter faventibus, hortante etiam atque supplicante quodam fidele meo nomine
Frotario, predictum locum cum omni abbatia ipsi adherente in potestate Dei et
Sancti Juris de nostra dominatione transfero, trado eum in praesenti jam dictum locum domno
Adazio abbati et monachis, quibus regulariter vivere inibi sub ejus potestate
placuerit, ut tam coenobium quam omnem abbatiam site ulla contradictione
teneant et possideant.
Notes
Baluze a fait imprimer cette charte dans son Histoire
de Tulles, page 30, d’après un exemplaire trouvé parmi les papiers du
célèbre Oihenart, cet exemplaire est un peu différent de celui dont d’est servi
le père Mabillon, comme le remarque Baluze, loco citato. « Alterum exemplum, dit-il,
nobis subministrabit chartularium monasterii Regulatensis ad Garumnam, in quo
reperientur littere ejusdem Bernardi comitis, ex quibus apparet illum Adacio
quoque abbate nostro [Tutelensi] usum esse ut veterem disciplinam reduceret in
monasterium Genoliacense[19]. Bernardum vocavi comitem
Petragoricensem quia constat Genoliacum fuisse situm in pago Petragorico.
Chartam illam edidit Mabillonius aliquantutum diversam ab exemplari quod reperi
inter schedas viri clarissimi Arnaldi Ohienardi. …
Igitur et hoc quoque monasterium colonia est
monasterii nostri. Ceterum Mabillonius scripsit Sancte Suris[20]. Quod aliquanto
melius est, quam in schedis Ohiernarti verum reponendum illie est Sancti
Sori. »
La même charte est rapportée avec quelques différences par Mr de Marca dans son Histoire de Béarn, p. 210. D’après le cartulaire de l’abbaye de La Réole sur Garonne ; la voici :
Restituitur monasterium Squirs[21], seu Genoliacum, a Bernardo comite Petragoricensi, Adasio abbati.
Bertrandus[22] Dei
gratia comes, monasterium Squirs, vocabulo Genoliaco, quod modo minime sub regulari
disciplina manet sub potestate mea, consentiente uxore mea nomine BERTA, et
filiis meis Guillelmo, Gausberto Arnaldo et Bernardo pariter faventibus, trado
in presenti domno Adasio abbati, et monachis, quibus regulariter vivere inibi
sub ejus potestate placuerit, secundum regulam Sancti Benedicti … infra … sint
igitur monachi in subjectione regis, ad locum salvum faciendum, non etiam ad
aliquod persolvendum…
(Pierre de
Marca, Histoire de Béarn, L. 3, ch. 5, p. 210, Paris 1640. E Tabular. Monast. de Regula,
f° 39 – voy. Mabillon, Ann. Bened., tome 2, L. 30, C. 79, p. 553,
Paris 1704.
N.B. Depuis que ceci est écrit, j’ai découvert la charte en entier, parmi les manuscrits de D. Claude Etiennot. J’observerai qu’au lieu de Genoliaco, comme disent Mabillon et Baluze, j’ai lu Gendia, qu’on a corrigé pour mettre Geridia ou Geredia. Elle est rapportée à la page suivante.
Observations
D. Etiennot avoit écrit Gendia, qu’une main plus moderne a corrigé avec un crayon, pour mettre Geridia. Au reste, la position géographique de ce lieu m’est absolument inconnue. Mais comme on y conservoit des reliques de St Sor, il y a apparence qu’il étoit aux environs de Terrasson.
Quant au nom latin de St Sor, ou Sour, on peut lire dans le titre de la pièce, Sancte Suris, et dans le corps de l’acte, il y a 3 versions différentes :
- Sancti Suris, vocabulo Geredia
-
Sancte uris
-
Sancte Soro
Quant au mot Geridia, on peut lire indifféremment Geredia ou Geridia.
Le nom de l’évêque Remnobsus, probablement évêque de Périgueux, me paroit corrompu, il faudroit peut-être Ramnulfus, ou quelque autre mot approchant, comme Ramnolfus, Remnolfus, etc.
f° 26 r°
Petit feuillet numéroté 26, avec commentaire sur
la charte précédente (avec une écriture différente), et masquant partiellement
la charte suivante (feuillet 28) (note C.R.):
Cette charte paroit être de la même date que celle qui a été accordée par le même comte à l’abbaye de Sarlat. Elles ont été probablement expédiées le même jour, au mois de juin, sous le règne de Louis d’Outremer, qui commença à régner en 936, et fut couronné le 19 juin de cette année :
|
Souscriptions de la charte
de Brantôme |
Souscriptions de la charte
de Sarlat |
|
S. Bernardi comitis |
S. Bernardi comitis |
|
S. Guillelmi |
S. Guillelmi |
|
S. Arnaldi |
S. Arnaldi |
|
S. Gausberti |
S. Gauberti |
|
S. Bernardi |
S. Bernardi |
|
S. Radulfi |
S. Ramnulphi |
|
S. Alduini |
S. Alduini |
|
S. Goscelini |
S. Gaufredi |
|
S. Gausfredi |
S. Helie |
|
S. Helie |
S. Amalgerii |
|
S. Fulcherii |
S. Fulcherii |
|
S. Amalgerii |
S. Odolrici |
|
S. Odolrici |
|
Peut-être Goscelin a été omis par le copiste.
f° 27 r°
Autre petit feuillet numéroté 27, avec commentaire
sur la charte précédente (avec une écriture différente), et masquant
partiellement la charte suivante (feuillet 28) (note C.R.):
Odon était déjà abbé de Tulles, lorsqu’il fut choisi pour gouverner la fameuse abbaye de Cluny, l’an 927. On a la preuve qu’il étoit abbé de Tulles, la 3ème année de Raoul, c’est l’an 925. Lorsqu’il eut été nommé abbé de Cluny, il s’associa Adacius, qu’on trouve abbé de Tulles depuis 928, jusqu’en 947. (Voy. l’Histoire de Tulle par Baluze, pp. 74, 75 et suiv.)
Odon mourut l’an 944.
Comme le comte Bernard ne parle pas d’Odon dans cette charte, je suppose qu’elle ne fut donnée qu’après la mort de ce célèbre abbé, et avant celle d’Adacius. C'est-à-dire vers l’an 945. Dans ce cas Berte seroit la 2ème femme de Bernard, qui vivoit encore en 947, puisqu’il signa le testament de Guillaume Taillefer comte d’Angoulême.
f° 28 r° (947)
Fragments du testament de Guillaume, surnommé
Taillefer I du nom, comte d’Angoulême, dans lequel il nomme Arnaud et Adémar
ses fils, et fait des dons considérables aux abbayes de St Cybar d’Angoulême et
de St Martial de Limoges.
Willelmus Sector-Ferri per
testamentum concessit ad eumdem locum Beati Eparchii hoc donum, ecclesiam
Sancti Hilarii, in Petragorico sitam, in vicaria Piliacense, ecclesiam Sanctae
Eugeniae sitam in Santonico, in vicaria Pedriacense ; Curtem( ?)
Fradore villam et villam Meiraco, villam Alviniaco, villam Romanore Villam, cum
ipsa ecclesia, mansum unum in Gadorvilla. Quod testamentum confirmare jussit,
et firmaverunt manibus propriis, quorum nomina haec sunt : Bernardus
comes, Arnaldus filius Bernardi, Oldoricus vicecomes, Ademarus vicecomes,
Arnaldus filius Willelmi, Ademarus filius ejusdem Willelmi. Sancto Martialo dedit
nihilominus Cantreciasensem[23]
ecclesiam, in Engolismensi, pariterque Manauco[24], in
Lemovicino, cum omnibus suis adjacentiis et massis …. (non enim habuit prolem
ex legitima conjuge, nam supradicti Arnaldus et Ademarus ex concubinis ei nati
sunt) …. Item Iterio fideli suo, principi de villa Boensi dedit Cellam
Fruinensem[25] in Engolismensi cespite,
etc.
(ex Chron. Ademari Caban. apud Labb. Bibliothèque nov., mss. Librorum, tome 2, p. 165 – on en trouve aussi un fragment dans Dom Claude Etiennot, Antiq. Bened. Lemov., vol. cotté n° 540, part I, f° 386)
N. On trouve ce même fragment dans Gallia Christiana (nov., tome 2, col. 1031, art. des abbés de St Cybar) avec quelques légères différences dans les souscriptions. Le voici :
IV. Mainardus sub quo restauratur S. Eparchii cenobium, ut commemoratur in Veteri chronico de gestis pontificum et comitum Engolismensium, et expressius in chartulario Eparchiano, his verbis :
« In
gestis Francorum ita legitur : Guillelmus[26]
Sector-Ferri[27], et consanguineus ejus
Bernardus, adgegat conventu nobilium, iterum restituerunt monasticum habitum in
basilica Sancti Eparchii, praeficientes eidem monasterio Mainardum abbatem,
qui, in fronte basilicae B. Eparchii construxit elegans oratorium, in nomine
Sanctae Resurrectionis. Tunc domnus Willelmus
per testamentum concessit ad eundem locum B. Eparchii hoc donum, ecclesiam S.
Hilarii in Petragorico sitam in vicaria Piliacense, ecclesiam Sanctae Eugeniae
in Sanctonico, in vicaria Pedriacense, etc. Quod testamentum confirmare jussit,
et firmaverunt manibus propriis ad hunc modum : S. .+. domni Guillelm
comitis et monachi. S. .+. Bernardi comitis, S. .+. Ademari vicecomitis.
S. .+. Seguini. S. .+. Mainardi. S. .+. Ramnulfi. S. .+. Aladoni.
S. .+. Ademari comitis, filii Guillelmi ».
f° 29 r° (963)
Vente d’un aleu
situé dans la centene du Bugue en Périgord, faite par Grimoad et
Aladaude sa femme, à Guigues, abbé de St Martial de Limoges, et au monastère de
Paunat, pour 200 sols.
Cum
inter ementem atque vendentem res fuerit definita, precioque comparata quamvis
plus vel minus valeat quam ad presens venditores vendunt, hoc tantum
requirendum est, si fraudi vel violentia egi qui comparare probabitur. Namsi
voluit revore qui vendidit, nullatenus permittatur. Quamobrem ego in Dei nomine
Grimoardus, et uxor mea Aladaudis simul venditores, constat nos vendere quod
ita vendidimus ad aliquo homine nomine Guigoni abbati Palnato monasterio, alodo
nostro, qui est in pago Petragorico, in centena Albugense, in villa que dicitur
Albuca, et in alia villa que dicitur Apabone villa, que nobis de consanguino
nostro Basino successit, quantumcumque in istas villas nos visi sumus habere
vel possidere, et nostra cernitur possessio, excepto ecclesia Sancti Sulpicii,
totum vendimus ad jam dicto sancto loco, et Guigoni abbati, et Sancti
Alvatoris, vel Sancti Martialis, et ad ipsos monachos, qui ibidem Domino
deserviunt. Hoc est cum terris, campis, silvis, vineis, pratis, farinariis,
piscatorias et portum quod transeunt naute, cultum et incultum, quesitum et
quod ad inquirendum est super ripas fluvium Visere. Et accepimus de vobis
precium quod inter nos et vos bene complacui. Hoc sunt in argento solidi
CCti ; ita ut per hodiernum diem habeatis, teneatis, possideatis et
faciatis in omnibus quicquid volueritis, nemine contradicente de repetitione
quod futurum esse non credo, si nos ipsi, aut ullus ex heredibus nostris, aut
alia quislibet ulla emissa persona, qui contra hanc venditionem ista ire
presumpserit. Inprimis iram Dei omnipotentis incurrat, et cum Datan et Abiron
et Juda Scariothis qui Dominum tradidit, in inferno permaneat, et hec quod
petit non vindicet, sed insuper componat partibus Sancti Martialis una cum
focio fisco auri libras X. argenta pondero V. coactus exsolvat. Et hec venditio
ista firma et stabilis valeat perdurare cum stipulatione subnixa. Facta autem
carta vel venditio ista mense augusto, anno X, regnante Leotherio rege. Signum
Grimoardi, et uxore sua Aladaudis, qui cartam cum venditione ista fieri,
bonorumque hominum manibus adfirmare rogaverunt. Signum Hebrardo filio suo, signum Hebrardo vicario. Mainardo. Fulcario,
Gauzfredo, Hugoni Bernardo. Begone vicario.
(Bibliothèque nationale, extrait d’un manuscrit provenant de la bibliothèque de St Martial de Limoges cotté n° 1785, f° 142 v°. Cette charte est la seule qu’on y trouve. Le reste consiste dans des homélies sur St Chrysostome. L’écriture paroit être de la fin du XIe siècle).
f° 30 r° (9--)
Fragments d’une donation faite à l’abbaye du
Vigeois, par Duitran du Terral, d’une
église nommée St Pierre de Grèzes, située dans la viguerie de Cavaignac en
Périgord.
Tam
presentes quam futuri noverint, quum Duitrannus[28] del
Terral dedit Deo et S. Petro Vosiensi, pro remedio anime sue, et pro anima
patris sui et matris sue, et pro anima uxoris sue Richildis, et pro filio suo
Stephano Monaco, qui postmodum decanus in eodem monasterio extitit, in pago
Petragoricensi, in vicaria de Cauaniaco, acclesiam suas de Grezas, que
constructa est in honore Beati Petri apostoli, tali conventu, ut quandiu
viveret, teneret. Post obitum vero illius S. Petro Vosiensi libera remaneret, sine
ulla contradictione. Fecit quoque ex hoc scribi testamentum. Factum est donum istud in mense octobr., regnante
Hlothario rege Francorum. Hujus doni
testes fuerunt Stephanus decanus filius ejus, et … ...erius. Gibradus … …
Gaufredus.
(Bibliothèque nationale, mss. de Gaignières, vol. cotté n° 5453, ex Cartular. abbatie Vosiens., f° 18v°)
N. Dans l’exemplaire de Baluze, écrit de sa propre main, on lit Diutrannus, et le mot del Terral est placé au dessus.
f° 31 r° (9--)
Autre donation faite à l’abbaye du Vigeois, par le même, pour lui, Richilde sa femme, et
Etienne son fils, du mas situé en Périgord, dans la viguerie d’Arcamacer au
lieu dénommé Lodorniac du Bugue.
….
Richildis ‘et’ uxor ejus karissima, concedit Deo et Sancto Petro Vosiensi, pro
filio suo Stephano, et pro anima … et omnium parentum suorum, unum mansum in
pago Petragoricensi, in vicaria Arcamacer, … et in villa que dicitur Lodorniac
Dellabuga[29], ubi Boso visut est
manere. Facta est concessio ista in mense januar., regnante Lothario rege francorum.
Hujus rei auditores fuerunt Stephanus abbas. Froterius vicarius. Rotgerius
Asterius. Ugo.
(Bibliothèque nationale, vol. 5453, provenant du fonds de Gaignières, et contenant une copie du Cartul . de l’abbaye du Vigeois en Limousin, f° 18).
N. dans l’exemplaire de Baluze, il n’y a pas Richildis,
et la pièce commence ainsi : et uxor ejus karisma concesserunt Deo et
Sancto Petro etc.
f°
31 r° (989)
Concilium
Karrofense, apud Karrofum Pictavensis diocesis monasterium ab episcopis
Aquitanie secunde celebratum, kal. juniis, anno Christi circiter 989, Joannis
XV pape, anno V, Hugonis regis III, Willelmo III Aquitanorum duce.
Subscriptiones episcoporum
Ego Gunbaldus archiepiscopus Burdegalensis subscripsi.
Ego Gislebertus Pictavensis episcopus subscripsi.
Ego Hildegarius Lemovicensis episcopus subscripsi.
Ego Frotarius Petrocorum episcopus subscripsi.
Ego Abbo Santonum episcopus subscripsi.
Ego Hugo Engolismensis episcopus subscripsi.
(Labbé, Concil., tome IX, col. 733.)
f°
32 r° (circa 990)
Donatio facta monasterio B. Eparchii Engolism. ab
Arnaldo Manzere, comite Engolismensi.
In
Dei nomine ego Arnaldus Engolismensium comes, videns quotidie judicium Dei etc.
Quatenus propicium habeam Dominum meum Jesum Christum, ejusque omnes sanctos,
maximeque B. Eparchium sumonum patronum et adjutorem meum, exhortante
nobilissima et dulcissima conjuge nostra Hildegarde, pro remedio anime
genitoris mei Guillelmi, mee quoque anime redemptione etc. Offero omnipotenti
Deo et S. Eparchio etc., ubi venerabilis abbas dominus Guigo etc. perpetualiter
habendam et tenendam omnem decimam tributi ex venditione Thelonei, que omnibus
comitibus istius urbis retro, et mihi nunc usque reddita est etc.
(Biblioth. nationale, manuscrits de Gaignières, vol. 180, f° 327, excerpta ex Cartul. S. Eparchii Engolismensis).
(1000)
Ici petit feuillet portant le numéro de pagination
18 :
Concilium
Pictavense, Pictavis celebratum, idibus januariis, anno Christi circiter
millesimo, Silvestri pape II, anno II, Roberti regis III, Willelmo IV Aquitanorum
duce.
Il y assista 5 évêques:
· Burdegalensis Siguinus
· Pictavensis Gislebertus.
· Lemovicensis Hilduinus.
· Engolisme civitatis Grimoardus.
· Santonensis Islo( ?).
· Et abbates duodecim.
(Labbé Concil., tome I, col. 780 et 781).
Nota : Comme il n’y est pas fait mention de l’évêque de Périgueux, on doit supposer que ce siège étoit alors vacant. En effet, Martin de La Marche étant mort le 13 des calendes de novembre ou le 20 d’octobre 999, il n’avoit peut-être pas encore de successeur le 15 janvier, l’an 1000.
f° 33 r° (circa 997)
Charte par laquelle Boson II comte de Périgord et
de la Marche, à la demande d’Hugues Garcil, un de ses féaux, et pour l’âme de
feu Aldebert, son frère, soumet l’église de N. D. d’Ahun, à l’abbaye d’Uzerche,
pour y rétablir l’ordre monastique, suivant l’ordre de St Benoît, en présence
de Gaubert de la Marche, son frère, Roger de Laron, Atton de Salagnac, et
autres.
Ego
in Dei nomine Boso comes, pro remedio animae meae, et pro remedio animarum
genitoris et genitris meae, necnon et dilecti fratris mei Gauberti, cujus
desiderio et voluntate hujus privilegii tenorem stabilire decrevi, ad
hortationem et petitionem nobilissimi viri ac fidelis nostri Hugonis Garcilh,
transfundo quamdam ecclesiam quam olim parentibus meis jure fecimus antiquitus
possessam, in honore Sanctae Dei genitricis Mariae consecratam, tam igitur in
coenobio et religione monachili transvertimus, quatenus per succedentia tempora
monasticus ordo, religionis observentia sub regula Sanctissimi Benedicti ibi
teneatur et custodiatur, eo tenore, ut deinceps nullus successor meus qui
fuerit, aut aliquis jure consanguinatis propinquus, licentiam habeat alienandi
abordine monastico. Est autem haec acclesia in honore S. Dei genitricis Mariae
consecrata, in pago Lemovicino posita, a vico Agiduno non longe sita ; ex
una parte fluvius Crosa, de currendo amana prata, cingit, ex altera vero ex quo
eminens prospicitur vicus, fontium decurrentium et vinearum copia uberius
fluit, ex quibus habitatores hauriendo utriusque refici possint. Hunc ergo
locum Deo et S. Petro Usercensis coenobii tradimus, sub dominatu domni
Adalbaldi abbatis, successorumque ejus, ut unitas fiat coenobiorum, quatenus
haec et illuc, mei animaeque Ildeberti fratris mei memoria fiat, pariterque patris
et matris meae, omniumque parentum meorum, ut precibus servorum Dei ibi
manentium sedem refrigerii consequi valeamus. Constituimus ergo hoc privilegium
firmum et stabile, ego Boso et frater meus Gaubertus, ob consensum Alduini
episcopi, et consilio Rotgerii de Leron, et voluntate Hugonis Garcilh ;
ita ut nullus ex heredibus nostris propinquus aut extraneus, clericus sive
laicus alienare praesumat hunc locum a supradicto loco et potestate abbatis qui
precrit, sed liceat precessore loci defuncto, abbati Usiarchico, eligere unum
ex suis, qui sub regulari norma locum provideat et gubernet. Testes hujus
privilegii ipse Boso comes Marchiae, qui hoc privilegium firmavit, et Gaubertus
frater ejus, Alduinus episcopus, domnus Adabaldus abbas, Hugo Garcilh, Ramnulfus
frater ejus, Rotgerius de Leron, Boso de Turre, Guido frater ejus, Alto de
Salaniac, Igterius de Magnac, Umbertus Drut, Geraldus Mormal, Amelius de
Peyrac, Gaucelinus monachus, Josue monachus, Radulfus monachus, qui hoc
privilegium scripsit, anno Incarnationis Domini DCCCC° XC° VII° indictione Xa,
regnante rege Roberto.
(imprimée dans Gallia Christiana Nova, tome 2, col. 190, Instrumenta, eccl. Lemov. n° 32, ex Cartular. Userc., sub titulo : « Preceptum Bosonis Marchie comeitis, de monasterio Agiduno Adabaldo abbati Userciensi concesso » – voy. aussi mss. de Baluze, vol. cotté 54, f° 126, ex Cart. Userc. f° 24 r° et v°, et 25 r°).
f° 34 r° (petit feuillet / commentaire de la
charte précédente)
Variantes
|
Dans l’imprimé |
Le manuscrit |
|
Hugo Garcilh |
… Garcilh |
|
Solaniac al. Salaniac |
Salanhac |
|
Pairac |
Peyrac |
|
Gaucelmus |
Gaucelinus |
|
Quatuormal (qui vient de ‘IIIIormal’) |
Mormal |
f° 35 r° (10--)
Fragment d’une lettre du pape Jean …, qui fait mention
de la fondation du monastère d’Arnac en Limousin, par Guy de Las Tours, dit Le
Noir, seigneur de Hautefort, et Ingalsias sa femme.
Johannes
episcopus servus servorum Dei. Notum sit omnibus Sanctae Dei Ecclesiae filiis,
praesentibus et futuris, qualiter Guido qui vocatur de Turri et Ingalsia
jugalis, inspirante divina misericordia, construxerunt monasterium in comitatu
Lemovicino, in pago quod dicitur Arnaco, ad honorem Sanctae et individuae
Trinitatis, Patris scilicet et Filii et Spiritus Sancti, beatique confessoris
Christi Pardulfi, et de diversis eorum proprietatibus mobilibus et immobilibus
ibidem non pauca dederunt, ad sustentationem atque usum et solatium omnium
monachorum et servorum Dei, qui die noctuque Dominum et Sanctorum misericordiam
exorare ibidem non cessant, pro eorum et omnium Christianorum delictis.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, vol. cotté divers, extr. des mss. de Colbert, f° 215, sur une feuille volante, ex Vetustissimo Codice, mss. 1248, Biblioth. Colbert. : haec scripta sunt charactere saxonico).
f° 36 r° (1025)
Charte par laquelle Guy vicomte de Limoges et Emme
sa femme, font donation de plusieurs églises et héritages au monastère de
Tourtoirac en Périgord, et le soumettent à l’abbaye d’Uzerche.
Ego
in Dei nomine Guido vicecomes, et Emma uxor mea pro animabus nostris, et pro
anima Geraldi patris mei, ac matris meae Rotildis, pro anima quoque Ademari
vicecomitis, patris uxoris meae, et matris ejus Milissendis, quorum adjutorio
et voluntate et de consensu, hujus privilegii tenorem stabilire decrevimus,
hortante etiam Ademaro filio meo, et uxore ejus Senegunde, dilectoque filio meo
Petrone, et uxore ejus Sulpicia, consentiente etiam fidelissimo domno Riccardo
abbate, a quo jure ipse locus de quo loqui volumus Tusturiacus cognomento, sub
regulari jam norma fuerat institutus ; hortantibus quoque fidelibus
nostris Rotgerio de Leron, Guidone de Turribus, Bernardo de Capriolo, Bosone de
Riallac, Arcambaldo de Bochiac, Stephano Bellet, Geraldo Delpoi, et fratribus
ejus Guidone et Gardrado ; Guidone quoque de Aent[30], et
et Amblardo de Anz ; hunc locum supradictum nomine Tusturiacum tradimus
Deo et Sancto Petro coenobii Uzercensis, et abbati Richardo, ac senioribus ejus
curam ejusdem loci committimus, et in monachico habitu ac religione, sicut jam
pridem fuerat institutus, nunc in ipsa religione et habitu locum ipsum
instituimus, sub Stephano decano Uzercensi, qui nunc a domino Richardo abbate,
ibi abbas instituitur, eo tenore ut nullus episcopus aut clericus sive laicus
licentiam habeat alienandi ipsum locum ab ordine monastico, et a coenobio
Uzercensi ; sed per succedentia tempora, monasticus ordo et regularis
observantia, sub regula S. Benedicti ibi teneatur et custodiatur. Idcirco ego
Guido vicecomes, et uxor mea Emma, et filii mei suprascripti cum uxoribus suis,
damus Deo et Sancto Petro Tusturiacensi loco, et monachis ibidem habitantibus,
medietatem de ecclesia Sancti Ylarii, que adjacet ipsi loco Tusturiacensi. Item in alio loco, damus ecclesiam
S. Troiani, cum villa que appellatur Alpoi, et omnibus ibi habitantibus, cum
vineis, pratis et silvis, et omnibus que ad ipsam villam pertinere videntur. Et in alio loco, in Exandonense, in loco qui vocatur Anticiac, unum
mansum cum omnibus que ad ipsum mansum pertinent. Petrus[31] vero
filius meus, et uxor ejus Sulpicia, dederunt Deo et Sancto Petro Tusturiacensi
scilicet loco, unum mansum in loco qui vocatur Aus Perers, cum servis et
ancillis, cum pratis et vineis, et omnibus quae ad ipsum mansum pertinent. Item
damus Deo et S. Petro unam villam quae vocatur Castra, et sunt octo mansi juxta
locum S. Riberii, cum vineis, pratis, sylvis, cultis et incultis, et cum
omnibus que ad ipsam villam pertinere videntur. Item in alio loco, in ipso pago Petragoric., damus ipsi loco, ecclesiam
in honore S. Martini dicatam, quae vocatur Agrangias; vineam consitam cum
vicaria, et omnibus que ad ipsam ecclesiam pertinere videntur. Damus etiam
supradicto loco, unum mansum qui appellatur Eschaurniac, cum vineis, sylvis,
campis, et cum omnibus quae ad ipsum pertinent. Item damus unam villam quae
appellatur Alavalon ; et sunt quatuor mansi, cum sylvis, vineis, terris
cultis et incultis, et cunctis quae ad ipsam villam pertinent. Aliam quoque
villam damus que appellatur Vau[32]. Et
sunt sex mansi cum servis et ancillis, cum vineis, pratis et sylvis, et omnibus
que ad illam villam pertinent. In alio loco duos mansos, in villa que
appellatur Alaicta[33], cum
omnibus que ad ipsos mansos pertinent. Hec omnia ego Guido et uxor mea Emma,
filiusque meus Ademarus, et uxor ejus Senegundis, Petrus quoque filius meus et
uxor ejus Sulpicia, mente devota, obtulimus Deo et Sancto Petro et loco
Tusturiacensi, ac monachis ibidem consistentibus, sub domno Richardo abbate, ac
Stephano abbate, post ipsum praesidente. Rogamus quoque et obsecramus omnes
successores nostros, ut hoc nostrae elemosinae privilegium non
infringant ; sed sicut sua a suis successoribus voluerint statuta servari,
sic et nostra decreta studeant conservare. Illud quoque prohibemus ut nullus ex
heredibus nostris sive aliqua persona licentiam habeat vendere au dare alicui
clerico, aut laico seu monacho alterius loci ; sed defuncto abbate, vel
preposito ipsius loci, liceat abbati Uzercensi unum ex suis eligere, qui sub
relari norma ipsum locum disponat.
Constitutum est autem pro domno
Guidone, et uxor ejus Emma eorumque heredibus, ut unaquaque hebdomada, una
missa generalis in ipso loco dicatur, et unus psalmus ad unamquamque horam, et
omni die unus pauper in elemosina. Testes sunt ipse Guido, qui hoc privilegium
firmavit, Emma uxor ejus, Ademarus filius ejus, Senegundis uxor ejus, Petrus
filius ejus, Sulpicia uxor ejus, Domnus Ricardus abbas, Arnaldus
Petragoricensis episcopus, Rotgerius de Leron, Guido de Turre, Bernardus
Capriolus, Boso de Rialac, Fruinus de Bré, Bernardus filius ejus, Guido Caste[34],
Geraldus Delpoi, Guido de Aen, Amblardus d’Anz, Gaufredus Malmiros, Arcambaldus
de Bochiac. Factum est hoc privilegium anno Incarnationis Domini M° XX° V°,
regnante Rotberto rege.
(imprimée dans Gall. Chr., nov. éd., tome 2, instrumenta, col. 489 et seq., ex Cartular. Uzercens. – Voy. Table chron. des Dipl., tome 1, p. 551, ann. 1025, sans date de mois, ni de jour, sous le titre qui suit : « Charta qua Guido vicecomes et Emma uxor ejus, monasterium Tusturiacense, regulari observantiae restitutum, tradunt coenobio S. Petri Uzerciensis ; et eidem Tusturiacensi monasterio bona plurima tribuunt. Factum est hoc privilegium anno Inc. Dom. MXXV, regnante Rotberto rege. » Gall. Christ., edit. 2, instrumenta, col. 489, ex Chartar. Uzerciensi – Justel, Hist. de la Maison de Turenne, pr. pag. 32, ex eodem Chartar. fragm. Voy. aussi la Copie du cartulaire d’Userche par Baluze, p. 128.)
f° 38 r° (circa 1000)
Charte de Guillaume de Taillefer, comte
d’Angoulême, par laquelle il accorde aux religieux de St Cybar, autant de
poissons qu’un pêcheur pourra en prendre dans la rivière de la Touvre.
In
Dei nomine Wilielmus Engolismensium comes, cognomine Sector-Ferri, venit in
capitulum nostrum, ubi dedit pro anima sua, patris sui, suorumque omnium parentum,
in praesentia domini Bernardi abbatis, atque conventus, concessit atque donavit
Deo, Sanctoque Eparchio, et monachis ibi servientibus, tantum piscium et avium
quantum per ingenium et laborem unius piscatoris, in fluvio Tolvera capi
poterit omni tempore. Hanc igitur donationem fuit per corrigiam in hoc
pergameno pendentem, pro qua tantum donatione accepit a praefato abbate,
nominatissimam loricam, quam Gerardus de Volventio moriens dimisit Sancto
Eparchio et monachus fieret. Testibus his Gosleno, Gardrado de Valle, et multis
aliis.
(imprimée dans Papire Masson, Descriptio fluminum Gallie, p. 525 et 526, Paris, 1678. L’exemplaire dont je me suis servi, est l’original, sur lequel a été faite l’édition de 1685, avec les notes de M. Baudrand.)
f° 39 r° (petit feuillet / commentaire de la
charte précédente)
Il est fait mention de cette charte dans la Table chronologique des diplômes, par Mr de Bréquigny, qui croit qu’on doit la placer vers l’an 1000, tome 1, p. 506. Voici le titre qu’il donne :
« Diploma Guillelmi Engolisme comitis, cognomine Sectoris-ferri, quo conculit monachis Sancti Eparchii, tantum piscium et avium, quantum per unum piscatorem capi poterit, in fluvio Tolvere » – Papire Masson, Flumina Galliae, p. 646.
Il faut traduire ‘lorica’ par ‘corselet’. Adémar en parle, etc.
f° 40 r° (1011)
Charte de donation faite au monastère de St
Silvain sur Dordogne, par une dame nommée Auscenda, femme d’Itier, en faveur
d’Eldeardis, sa fille, religieuse dans le même monastère.
Continet
lex romana ut si quis vir aut femina de rerum suarum facundia, pro
suarum resolutione culparum, vel cujuscumque anime parentum omnium factori Deo,
sanctoque Dei cenobio, sive consanguineis, aut extemis dare voluerit, utatur in
omnibus liberam potestatem faciendi. Quamobrem ego in Dei nomine peccatrix
Auscenda tractavi in memet ipsa timens incidere in dampnatione eterna dare
Christo Domino, et Ste Marie cenobio, quin etiam Sancto Silvano, qui est situs
in comitatu Petragorico, filieque mee Eldeardi, que est in monachico habitu constituta,
pro anima mea, et anima patris mei, et matris mee Deudane, necnon sponsi
mei Iterii, et pro anima filii mei Robberti, et Jordani et Emardi, fratrumque
meorum Rainardi abbatis, et Bosoni clerici. Et Emardi et Jordani laicis, et
nepotum meorum Jordani et Rotberti et aliorum ; alaudum meum sive
hereditatem quam dedit mihi pater meus et mater mea in die nuptiarum mearum,
dono ego et trado et concedo Domino Deo, et Ste semper Virgini Marie Dei
genitrici, et filie mee Aldeardi[35], in
tali pacto et tenore ut supranominata filia mea, que est in religione monachili
habitu ordinata. Dum ejus anima intra corporis perstiterit claustra. Habeat
hanc hereditatem faciendi potestatem que voluerit omnia, nulla contradicente
persona. Quando vero ejus dies venerit extrema, similiter ordinet hanc
hereditatem nepta mea, aut Olgardis, aut una ex nostra persona in hoc ordine
constituta. Nullo vero tempore [--] exeat de potestate nostre parentele. Est
autam ipsa terra, quam jam nominavi, in pago Lemovicino, in commendativo parentum
nostrorum, de castello Cabanensi, in villa que antea vocabatur Mons Caprarius,
sed ego mutavi nomen illis A Las Vergnas. Et habet septem masios totos
integros, cum omnibus hedificiis que in eis sunt, et quinque borderias. Hoc
ipsum vero totum dono Beate Virgini Marie, et filie mee Aldeardi, sic quo modo
suprascriptum est ; ut pius Dominus, qui suo nutu regit omnia, dignetur
dimittere peccata nostra. Et post seculi hujus excursum, poli concedere regna.
Ipsam vero terram et ipsas vineas et ipsos masos, et ea que Gaufredus habet de
me in feuum. Si filia Eldeardis vult ei relinquere, teneat. Si autem
presumpserit extra ejus voluntatem aliquid tenere aut disrumpere, aut ipse, aut
ulla persona, ullus contumax, aut superbus arrogans, aut consanguineus, propinquus
aut externus, dives aut pauper, magnus aut parvus, servus aut liber, imprimis
iram Dei incurrat, et Beate Marie semper Virginis, et Beatissimi Petri
apostolorum principis, cui Dominus pastor piissimus dedit potestatem ligandi
atque solvendi, religet eum cum Diabolo et angelis ejus in abyssum, ut
crucientur ibi in seculo seculorum, lucerna ejus extinguatur in sempiternum, in
tenebris maneat, inimicum generis humani diabolum custodem et dominatorem
habeat, maledictus sit manducans et bibens, esuriens et sitiens, auferat ab eo
Dominus omne quod bonum est, famem et sitim, gladium et pestilentiam mittat in
eum Dominus, scabiem et pruriginem et desinterium ventris mittat in eum
Dominus, maledicat eum Dominus Pater, confondat eum Dei filius, contributet eum
virtus Spiritus Sancti, maledicat eum Sancta Maria cum choro virginum, Sanctus
Michael cum choris angelorum, maledicant eum Sancti Legis doctores, Apostoli
omnes, maledicant eum Sancti Martires et Sancti confessores, et virgines et
continentes, et omnis creatura Dei, a luminibus Sancte Dei Ecclesie extraneus
sit, cum Juda traditore, et cum Datan et Abiron equalem dampnationem accipiat.
Qui taliter presumpserit, ut supradictum est, apprehendant eum omnes
maledictiones iste, et omnis creatura que est in celo et in terra, sive subtus
terram, sive in mari, sive in abysso, sive in inferno, sive in omnibus locis,
et maledicant et confundant illum. Amen, fiat facta donatione illa, mense
decembrio, anno XV, regnante Robberto rege. + Ascendane, que hanc cartam donationis
fecit et manu propria firmavit, et nobilibus viris affirmare rogavit. S.
Segoini archiepiscopi. S. Grimoardi episcopi. S. + Isoli episcopi. S. +
Jordani.
(Extrait du Cartulaire original de l’abbaye de Notre Dame de Saintes, f° 54, sub titulo : De donis Ausende, que fecit Sancto Silvano.)
Nota : J’ai cru devoir datter cette pièce de l’an 1011, et non pas 1001, parce qu’il n’y est pas fait mention du comte Boson fondateur du monastère de St (…)[36], mort vers l’an 1006. Et je prens la 15ème année du règne de Robert de la mort de Hugues Capet son père, arrivée le 24 octobre 996. Cette dame seroit-elle la mère d’Adémar de Chabanois, ou sa tente, ou sa sœur ?
f° 41 v° (1013)
Charte par laquelle Radulfe, évêque de Périgueux,
confirme les biens et possessions de l’église de St Astier, en présence de
plusieurs seigneurs et évêques, et lui donne un prélat ou abbé, nommé Aacius,
afin que l’ordre canonial y soit respecté régulièrement.
Precepto presagatoris superni noscitur
sancitum fore a patribus ut Sanctae Dei ecclesiae portio a seculi temporibus
adtributa, per manus pauperum amplissimo coeli secretario candatur, et captivi,
pro temporum opportunitate redimantur ; juxtaque doctoris gentium
voce : qui aecclesiae altario serviunt, de eodem participentur. Hac de
causa magna ejusdem sanctae ecclesiae excrevit soboles in tantum ut quae
tempore primo latenter per sepulcra martyrum, divinis instabat cultibus, nunc
palam per orbem constructis basilicis, sacratisque ordinibus sacris, magno
adplauvit tripudio, gaudetque de infaliabili Christo tyrocinio, quem in membris
ejusdem Domini ac redemptoris perspicit pollere hac triumphantibus hoste
devicto coelica scandi.
Quorum pignora omni veneratione digna,
aromatibus condita intra se retinens, operante Christo, miraculorum illustratur
gloria ; nam in tanto eorum virtus excrevit, ut sicut ipse Dominus
loquitur, verissime possit probari non esse mortuorum, sed viventium, et melius
eos vivere illo ubi vivunt, quam cum carne vixerunt, ostendit, ut si lumine privati,
aliquando advenerint, illuminentur, demoniaci curentur, infirmi sanentur,
claudi erigantur, et a nonnullis mortui ressuscitentur. His visis miraculis
seculi turgidi amatores, seculi vanitate postposita, de suis rebus sanctam
eandem dilaverunt aecclesiam, et ad eorum residentes limina devote poscunt
affragia, credentes eos cum Deo suo perpetim vivere in secula. Ex quibus
nonnulli regio sceptro compti, regiis ex sumptibus construxerunnt coenobia, ubi
ordo canonica apostolica sequens acta ac monachica seculi tempnens lubrica,
devote Dei obsequntur monita laudum melodia.
Hac de causa ego Radulfus,
favente Deo presul, auctoritate Domni
apostolici I/N Benedicti, atque domni archiepiscopi Siguini Burdegalensis
aecclesiae matris, unanimo consensu, cum contributibus Grimoardo et Raimundo,
necne Grimoardo et Hislono episcopis, et fratribus eorumdem Aimerico, Arnaldo,
Geraldo, atque eorum consanguineo Helia, Gauzfredo vicario, cum filiis qui eis
nati sunt, vel nascentur. Placitum fuit ut jure perpetuo praecepto statuamus
firmissimo, ut canonica sanctorum apostolorum Petri et Pauli ac Sancti
Astherii, stabilis maneat, ita ut a nobis prefinitum est, atque monstratum et a
pluribus cognitum, cum aecclesiis, ac molendinariiis, cum pratis, silvis,
aquis, cum terra culta et inculta quae ad locum pertinet, et ea quae … sunt a
canonicis, vel danda a posteris, pro salute … a priscis auctoribus probari
poterit posse affirmari per judicii demonstrationem, atque palestrite certamen.
Hic namque memoratus pater, ut antiqui ferunt, et locorum statu subi mansit,
monstrat, hujus loci incola fuit, heremiticam vitam ducens, soli Deo militare
studuit. Quaeque vitae jus et actio habebatur incognita. Testimonio tamen
probatissimorum virorum potest probari ; qui visis miraculorum signis,
quae per eum Dominus ad ejus tumulum , et in loco ubi degens angelicam
duxit vitam, dignatus est aperari, eum inter eximios confessores beatitudinis
obtinere praemium et quamvis sit incognitum a quo episcopo hic locus prius
fuerit consecratus, credendum est tamen verissime hunc de quo loquimur
patrem ; quia in vita sua, in honore principis apostolorum, hanc
construxit basilicam quae pro antiqua vetustate ad solum corruens, a quodam
praecedentissimo presule Tolosano nomine Hislono, in hunc in quo cernitur statu,
est reparata. Haec ita esse nulli incertum est. Constitui autem placet in hoc
nostro praecepto, juxta consueta canonicarum, et praelatum nomine Aaccium, sub
tali censura ; ut regulariter juxta instituta canonica conversetur.
Postque ejus discessum, non secundum personarum acceptionem, sed secundum vitae
meritum, et sapientiae doctrinam alius in loco ejus constituatur praelatus, et
cuncti sequentium similiter. Si qui vero hoc nostrum praeceptum ausu temerario
presumpserint …. Et auctoritate sanctae et individuae Trinitatis, sanctique
Petri apostolorum principis, in quem et per quem quamvis indignis nobis
potestas data est ligandi atque solvendi, sint anathemizati. Ita ut, secundum
Psalmistam : deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur. Et
fiat vita eorum brevis, maledictionemque latem obtineant, qualem obtinuit Giezi
ab Heliseo propheta, ut non desit de domibus eorum lepra, dampnationemque
duplicem ut Antochius, qui domum Dei depredatus est, patiantur. Sicut scriptum
est de eo, et de ejus similibus. Duplici contritione conterat eos Dominus Deus
noster. Signum regis Rotberti, anno regni ejus XXV, ab Incarnatione vero Domini
anno millesimo XIII. S+ domni Radulfi episcopi. S+ domni Siguini archiepiscopi.
S+ Grimoardi episcopi. S+ Hisloni episcopi. S+
Grimoardi vicecomitis. S+ Raimundi fratris ejus. S+ Aimerici. S+ Arnaldi. S+
Geraldi. S+ Heliae. S+ Gauzfredi vicarii. Firmatum est hoc praeceptum, II non.
Augusti, ab Arnaldo presule, congregationeque ejus, Helia consul.
(Original en parchemin, aux archives du chapitre de St Astier, les sceaux perdus.)
f° 43 r° (circa 1018)
Charte de donation de l’église Ste Marie de
Montignac, faite par Roho, évêque d’Angoulême, à St Amand, pour la fondation du
monastère de ce nom, en présence de Guillaume, comte d’Angoulême, Gerberge sa
femme, et plusieurs autres.
Ego
in Dei nomine Roho episcopus Engolismensis, cum consilio Arnaldi archidiaconi,
et omnium clericorum Sanctae Matris Ecclesiae sedis sancti Petri, facio
donationem de ecclesia S. Mariae quae est in Montiniaco, et de terra quae est
desuper, sicut via venit desuper usque in Gavaro, et sicut Gavarus dividit
usque ad Carantonum et silvam Donello, et omnia de supercilio montis usque in
Carantonum, sanctissimo Petro et Sancto Amantio facio donationem ad coenobium
construendum et congregationem erigendam, ubi cum Dei landibus perseverent. Et
hanc donationem facio cum consilio Ucberti fratris mei, cui hoc succedebat ex
meo honore in servitio. Ego Roho episcopus manibus meis firmo hanc cartam. S.
Willielmi comitis, et uxoris sue Gerbergae, s. Alduini, s. Gaufredi, s. Arnaldi
archidiaconi, s. Ucberti, s. Petri Wlaldradi, cuncto populo spectante.
(imprimée dans Papire Masson, Descriptio fluminum Galliae, édit. Parisiis 1678, f°s 515 et 516).
Et sur un petit feuillet séparé, cette note :
N. cette charte est citée dans le Gallia Christiana, nouvelle édition, tome 2, col. 1023, et placée sous l’an 1018, à l’article des archidiacres d’Angoulême. Cependant, à l’article de l’évêque Roho, on voit qu’on ne doit la placer qu’environ l’an 1019 ou 1020.
f° 44 r° (circa 1030)
Lettre écrite par le pape Jean XIX à Hélie comte
de Périgord, à Guillaume duc de Guyenne, à Geoffroy comte d’Angoulême, et à
plusieurs seigneurs du Poitou, pour la conservation des privilèges de l’abbaye de
St Jean d’Angély.
Johannes
episcopus, servus servorum Dei, urbis Romae vicarius Beatorum Petri et Pauli
apostolorum, omnibus archiepiscopis et episcopis Galliarum degentibus, cum
Willelmo religioso duce Aquitanorum, et Goffredo comite Engolismae civitatis
commoranti, necnon Helia comite Petragoricae urbis degenti, simulque filiis
Hugonis castro Leziniaco habitantibus ; itemque Willelmo de Parteniaco, et
alio Willelmo de Talamonte, pariter cum Willelmo vicecomite filio Kalonis de
Castello-Oniaco, Aimerico de Taleburgo, Willelmo de Surgeriis, et Albuino,
omnibusque senioribus, minoribve( ?) Aquitaniae partibus commorantibus,
salutem beatissimam cum benedictione apostolica. Rogamus vos omnes,
suprascripti seniores, et qui hic nomine tenus non sunt positi, vos, vestrique
successores usque in perpetuum custodire hujus nostrae epistolae textus.
Videlicet et monasterium sanctissimi ac beatissimi praecursoris et martyris
Christi Johannis, et confessoris Domini reverentii, positorum in loco qui
dicitur Angeriaco, ab hac praesenti die kal. maiarum, defendere ac benigne
tractatis cum religioso domni Aimerico ejusdem patre loci, cum cuncta caterva
monachorum a Deo sibi credita ita venerari, sicuti decet in omnibus, maxime
tamen pro eo quod regulam sanctissimi patris Benedicti inibi inviolabiliter
audivimus custodiri. Quapropter obnixe precamur, et praecipiendo praecipimus,
ut nullus sit ab hac hora inantea usque in secula seculorum res praedicti
monasterii temerare, et quod absit, aliquid exinde auferre praesumat, nisi
tantum modo ex consensu ejusdem loci patris et omnium fratrum. Si quis autem
hanc nostram assertionem custodire voluerit, habeat benedictionem a filio S.
Mariae, et a praecursore ejusdem domini nostri Jesu Christi, et absolutus sit a
B. Petro apostolo, et a me ejusdem pastoris vicario, ab omnibus peccatarum
vinculis, etc. vos autem valete, et pro me orate.
(imprimée dans Gallia Christiana, tome 2, nov. edit., col. 466, instrumenta, eccl. Santon. n° XIII) anno 1030, vel 1031.
f° 45 r° (1043)
Charte par laquelle Ama, comtesse de Bordeaux, ou
de Périgueux sa patrie, donne au monastère de Soulac en Médoc, un de ses
héritages, situé au lieu appelé de Médrins-sur-Dordogne.
In
Christi nomine, cujus gratia diffusa est per saecula cuncta. Ego Ama comitissa
Burdegalensis, seu Petragoricae patriae, ad restaurationem Sanctae Dei
Ecclesiae, ob remedium animae meae, necnon parentum meorum, confidens in ejus
promissionibus, qui dixit : « quicumque[37]
dederit uni ex minimis istis calicem aquae frigidae, non perdet mercedem
suam »; ob cujus amorem, do quamdam meam haereditatem cum omni
integritate, cuidam monasterio constructo in honore Sanctae Mariae de
Finibus-Terrae, ut ibi Deo famulantibus, sive digne obsequium persolventibus
sit supplementum inopiae ; quatenus remuneratori bonorum omnium gratias
agentes, et agendo gratias mercedem centuplum accipientes, mercamur jungi
consortio electorum, quorum Christus est caput et praemium. Igitur notum fieri
volumus cuncto caetui, tam praesentium quam futurorum virorum illustrium quod
ipsa haereditas est intra Dordonia, et vocatur Medrins, quae jure ab
antecessoribus meis usque ad me deducta est, Deo auxiliante ; nec illis
nec mihi minime impediente vel contradicente ; quam si quis deinceps
arripuerit, seu abstulerit, vel praedaverit, inimicam habeat matrem totius
saeculi conditoris. Haec datio quippe facta est anno M XLIII Incarnationis
Domini nostri Jesu Christi ; Francorum rege Henrico regnante, praesidente
Godefreddo archiepiscopo, et incomparabili Lucae sapientiae, ac morum honestate
refulgente sedi sanctae ecclesiae Burdegalensi, domno Gombaldo abbate
assistente monasteriis in primitus Sanctae Crucis, et S. Mariae, cui haec datur hereditas, et S.
Macharii. Et ut haec nostra sit munita, successorum nostrorum oppido precamur
juvamina, ne illorum ignorantia, haec Domini perdat Sancta Ecclesia.
(imprimée dans Gallia Christiana, nov., tome 2, col. 269, instrumenta, eccl. Burdeg. n° V, ex Chart. S. Crucis Burd., f° 53, an 1043).
f° 46 r° (1048)
Charte d’Aalbergue, surnommée Bonasias,
religieuse, et Boson de Condat, prêtre son fils, qui agissant pour eux et
plusieurs de leurs parens, font donation de plusieurs aleux, et autres
héritages à l’abbaye d’Uzerche, en présence de Gérald de Gourdon, évêque de
Périgueux, etc.
Ego
in Dei nomine Aalberga, sanctimonialis, vocata Bonasias, et filius meus Boso de
Condat, presbyter, pro animabus nostris, et pro anima senioris mei Galterii,
atque animabus filiorum meorum Ademari, Galterii, Widonis, et Stephani, sive
filiarum mearum Ermengardis et Agnetis, pro anima quoque patris mei Stephani,
et avunculi mei Bernardi, omniumque parentum nostrorum, damus alodum nostrum,
qui nobis a parentibus jure hereditario succedit, Deo et sancto Petro, et
monachis coenobii Usercensis, omnem scilicet alodum quem visi sumus tenere in
villa de Solvanac, cum ipsa statione ubi stare visi sumus, scilicet clausum de
vinea, et hortum qui illi conjungitur, ac dimidium arpentum de vinea quae
vocatur Ad Aquatum, et unum pratum qui dicitur Noal, et alium quod dicitur Pratum
Rotundum, et partem silvae quae dicitur Vaisseira, et vineam quam Emenus visus
est tenere de Chadabec, et tertiam partem quam Arbaldus matricularius tenuit,
unum quoque mansum, qui est juxta portam ipsius stationis, quam ego Aalberga
comparavi de Geraldo Lo Blanc et de Umberto Alberio LX solid. et clausum qui
est de ipso manso, et unum arpentum et dimidium de vinea quam habet Rotgerius
de Chartola, de me ad fiscum, in tali convenientia, ut post mortem ejus, libera
remaneat Sancto Petro, nullo ex parentibus ejus requirente, et alia cuncta quae
ad praedictum mansum pertinent, scilicet vinea, prata silvae, culta et inculta.
Item tertiam partem de manso de Orgoll, et dimidium mansum de Taurezor, et
medietatem de omnibus quae ad ipsum mansum pertinent. Item bordariam d’Ariazo,
et bordariam de Magiron, et bordariam del Noger, et bordariam de Fonte. Et in
loco qui dicitur A la Vaurella, duas quartarias de vinea, et tertiam partem de
bosco, et medietatem de duabus partibus de bordaria Del Peiro. Item in alio loco,
quantam partem de manso del Chassanol. Item medietatem de clauso de Orgoll. Et
a Campo Dotente illam partem quae nobis de alodo succedet. Haec omnia et
coetera cuncta quae habemus et possidemus ego Aalberga Bonasias et filius meus
Boso ad integrum post mortem nostram remanent Deo et Sancto Petro Usercensi et
monachis ibidem habitantibus, nulla contradicente persona. Testes hujus doni
sunt isti Jordanus Lemovicensis episcopus, Guillelmus Engolismae episcopus,
Geraldus Petragoricensis episcopus, qui ad dedicationem ipsius coenobii
convenerant, Ademarus vicecomes, Arcambaldus vicecomes, Ramnulfus vicecomes de
Albuzo, Petrus abbas, Petrus archidiaconus Engolismensis, Ademarus de Leron,
Gaucelmus de Petra-Bufeira, Boso de Corso, Petrus frater ejus, Boso de Dulcis,
Petrus de Sanciac canonicus. Factum est hoc donum anno incarnati verbi M XL
VIII , regnante Aenrico rege, ipso die quo dedicatum est ipsum coenobium.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, extr. du Cartul. de l’abbaye d’Userche, copié par Baluze, f° 534 de l’original, et p. 73 de la copie.)
f° 47 r° (1052)
Lettres des évêques assemblés pour l’élection
et l’ordination d’Itier, évêque de
Limoges, parmi lesquels se trouva Gérard de Gourdon, évêque de Périgueux, avec
Adémar de Laron, seigneur de Hautefort, Gérald de Pierre-Buffière, et plusieurs
autres grands seigneurs d’Aquitaine.
Omnium Aquitanensium ecclesiarum
filiis, tam praesentibus quam futuris, aeternam in Domino salutem.
Notificamus fraternitati vestrae, quia defuncto venerabilis memoriae
episcopo domno Jordano, ecclesia Lemovicensis multis quassala tempestatibus, et
suorum etiam afflicta injuriis, consilio et auxilio eguit : sed Dei
misericordia et pietas nobis in tentationibus non defuit. Igitur de subrogando
antistite, Dei providentiam et dementiam precati sumus, atque clericorum et
optimatum plures, dominum Guillelmum comitem adiimus, et de desolata ecclesia
nostra conquesti sumus : utque Deo dignum episcopum afflictae ecclesiae
Lemovicensi provideret, rogavimus. Ipse vero afflictimas nostras haud nesciens,
nobisque compatiens et super eligendo antistite haesitans, huc, illucque animum
vertens, totius Aquitaniae primorum, et ecclesiae nostrae clericorum et
castorum, commune expetiit consilium : rimarique caepit, si quem ubique
locorum hujus officii reperiret idoneum. Diu autem alii cumatiis sciscitantes,
nullum atque idoneum provisorem, vel ordinatorem sanctae dispersae ecclesiae
videntes : postremo sententia cleri et populi, necnon et comitis,
totiusque Aquitaniae potestatis, in unum convenit, et quemdam nobilissimum
virum nomine Icterium, multorum testimonio approbatum, moribus probum,
hospitatem, benignum, sobrium et ad omne opus Dei paratum, elegerunt ; et
ex monogamia, sicut apostolus praecepit, rapuerunt, atque episcopum
acclamaverunt. Hic enim nunc ecclesiae praedictae hiatus et fracturas supplere
et consolidare valebat. Elegimus ergo illum secundum Domini praeceptum,
reluctantem et contradicentem, ex voluntate et consensu domni Guillelmi,
comitis, et Ademari vicecomitis, omniumque procerum et casatorum, atque totius
populi, clericorum quoque, decani videlicet Petri, et praepositi Goffridi, et
omnium archidiaconorum, cantoris, atque totius cleri. Elegimus illum, et adhuc elegimus ad regendam ecclesiam Beati Stephani
Lemovicae sedis : ut sit nobis pastor pius in necessitate, ad succurendum
promptus, et pro omnibus sibi commissis bellator indefessus. Igitur domine
Biturcensis metropolitane, ante vestram praesentiam, coetororumque episcoporum
gratia Dei hic adunatorum, venimus rogantes et postulantes, ut hunc clericum a
Deo praetectum, a nobis autem acclamatum, ab apostolico romano, et omnibus
comprovincialibus episcopis collaudatum, ab comite autem et omnibus optimalibus
adjudicatum, nobis ordinetis episcopum.
Ergo electus
est domnus Icterius anno Domini MLII ab Incarnatione : et ordinatus a
praesentibus episcopis, videlicet Biturcensi metropolitano domno Aimone et
Arvernensi episcopo domno decano Rencone, et Gerardo Petragoricensi, laude et
consensu Petri Rutenensis episcopi, Guillielmi Albiensis episcopi, Bernardi
Caturcensis episcopi ; electus est autem domnus Icterius mense januario,
pridie nonas, anno 22, Henrici regis.
·
S.
Aimo Biturcensis archiepiscopus.
·
S.
Renco Arvernensis episcopus.
·
S.
Geraldus Petrogoricensis episcopus.
·
S.
Guillelmus Albiensis episcopus.
·
S.
Bernardus Caturcensis episcopus.
·
S.
Hildebertus Gabalitensis episcopus.
·
S.
Stephanus Velavensis episcopus.
·
S. Petrus Rutenensis
episcopus.
·
S.
Guillelmus comes.
·
S.
Ademarus vicecomes.
·
S.
Ademarus Larondensis.
·
S.
Geraldus Petrobuferensis.
·
S.
Aimericus Piscanarensis.
·
S.
Petrus Petrobuferensis.
(imprimée dans Labbé, Concilior., tome IX, col. 1068 et 1069, sub titulo sequenti : « Conventus episcoporum, in quo Icterius a clero et populo Lemovicensi electus est episcopus, et a metropolitano ac suffraganeis ordinatus, anno Christi MLII ».)
f° 48 r° (circa 1052)
Lettre du clergé de Limoges, à Guillaume duc de
Guyenne, après la mort de Jourdain, évêque de cette ville, dans laquelle il
dépeint le trouble et l’anarchie, qui désoloient pour lors l’Aquitaine.
W.
Aquitanorum comiti, Deo devoto, omnique honore digno, S. Stephani clerus,
aureum Gedeonis vellus, totiusque servitutis munus.
Tuae vero almitati nostras litteras
direximus, tu apte omnia bona audivimus ; sed per terrena lucra te mutare
timemus ; pax abiet terra, ultima vides tempora, mille modis mors rapit
homines, impia discordia tota saevit terra. Quare tuam rogamus pietatem, ne
propter mundiale lucrum, vendes S. Stephani locum ; quia si tu [ven--s]
episcopalia, ipse nostra manducabit communia Dei donum lucrum non vult
terrenum, quia qui dat et qui accipit, anathema sit. Locus est devastatus,
clerus est depraedatus ; opus nobis est defensore, non praedatore. Qui
vivet propria, non devoret nostra ; bono rectore, non dissipatore. Quid
tibi deest ? Tota Aquitania est tua ; despice terrena, aspice
caelestia ; quaeramus tibi episcopum, non rapacem lupum, qui sit regimen
animarum, non magister praedatorum ; qui non dicat bonum malum, et malum
bonum non curtatum, neque honore privatum ; sed sicut antecessor istius
habuit, ita est ipse recipiet. Omnia nostra sunt tua ; tu custos nostri
es, mitte nobis ovium custodem, non devoratorem. Quia Deus animae tuae erit
propitior ; et quandiu locus stabit, nostra oratio per te erit copiosor.
Vale, locum S. Stephani defende.
(imprimée dans Gallia Christiana, nov. edit.,
tome 2 , col. 173, instrumenta, eccl. Lemov. n° XIII, ex Chartario
eccl. Lemovic. – sub titulo « Epistola
cleri Lemovic. ad Willelmum Aquitaniae comitem, post mortem, ut videtur Jordani
episcopi, circa ann. 1052 ».)
f° 49 r° (vers 1070)
Donation faite à l’église St Etienne de Limoges,
de quelques héritages situés dans la paroisse de Thiviers en Périgord, par Geofroi frère de Gui et Foucher de
Noailles, pour l’accomplissement de la pénitence qui lui avait été imposée par
Itier de Chabot, évêque de Limoges, à
raison du meurtre qu’il avoit commis dans la personne d’Armand de Noailles son
frère.
Notum
vobis facio quatenus quidam homo, Gausfredus nomine, frater Guifonis atque
Folcherii de Noalas, ob consilium domni Hicterii[38]
episcopi, qui jussit sibi dari poenitentiam de homicidio quod fecit in fratre
suo germano, Armando nomine, in pago Petragoricensi, quandam bordariam predii,
que reddit sibi quatuordecim denarios census, et tertiam partem vini vinee,
unicuique anno, in villa que vulgo vocatur Clarvila, in parochia Tiverii dedit
Sancto Stephano, et canonicis, una, pro amore Dei omnipotentis, eterna
retributione, et pro remedio anime sue et parentum suorum, tali pacto, et si
quis donum hujus predii inde abstulerit, cum Datan et Abiron et Juda proditore,
in inferno demergetur.
(Mss. de D. Brial. Cette pièce a pour titre « Donatio quorumdam immobilium, in poenitentiae testificationem aut compensationem, ecclesiae facta, anno incerto ». ex Archiv. S. Stephani Lemovic.
N.B. D. Col, qui a copié cette charte dans les archives de St Etienne de Limoges, y a ajouté la note suivante : Copie d’un acte qui est écrit sur un quarré de parchemin de six pouces de largeur sur cinq de hauteur, attaché dans le cartulaire de l’église de St Etienne de Limoges, entre les 28 et 27e feuillets. Cette copie est annexée à celle d’un acte de la même église numérotée col. 206, et envoyée au dépôt des chartes des chartes de Mr Bertin, ministre et secrétaire d’état.
f° 50 r° (vers 1070)
Accord passé entre Itier de Chabot, évêque de
Limoges, et Aimeri III vicomte de Rochechouart, pour terminer la guerre qu’il
avoit entre eux, au sujet du monastère de St Junien, en présence des seigneurs
de Las Tours, de Pierre-Buffière, de Laron, de Born, etc.
Guerram
habuit Aimericus de Roca Ardo[39],
filius Ermesendis, cum Icterio episcopo, et Amelio praeposito, pro monasterio
S. Juniani, et pro omnibus rebus quae ad ipsum monasterium pertinebant. Et pro
ipsa guerra ipse episcopus, et Aimericus in camera Lemovica pactum firmaverunt,
et tale pactum propter ipsas causas, quas suus pater et ipse Aimericus malas
habuerant in burgo S. Juniani, vel in Abadia, omnia amisit, excepto tamen
quantum Aimericus suus avus cum Audoino fratre suo episcopo, per voluntatem
amborum, in pace retinuit, quando castrum Bellioc defactum fuit, ut ambo
venissent in burgo S. Juniani, causa amiciae inter ipsos, et per auctoritatem
antiquorum hominum de ipsa villa, vel de parrochia perquisissent, et si ipsos
credere noluissent, bellum inter duos homines cum scuto et baculo firmassent,
sine ira et sine deceptione ; et ipsa lege in Lemovica civitate, aut in
burgo S. Juniani, vel in castro Niolio, ubicumque episcopo, de istis tribus
locis placitum fuisset, sine ira, et sine ulla contraria vel sine deceptione
bellum peractum fuisset. Et de ipsis causis, si missus Aimerici victus fuerit,
pro ipsis conventis amissionem tenuisset Aimericus contra episcopum, vel contra
ecclesiam S. Juniani, omnibus diebus vitae suae per fidem : et fuit
conventum inter ipsos, ut de istis .C. solidis quos Aimericus requirebat ad
episcopum pro defensione hujus villae S. Juniani, per nullam calumniam quam
episcopus faciat ei, non requiratur ad ecclesiam, nec ad villam, nec ad
homines, nec ad ipsas res quae pertinent ad eam. Et istam convenientiam firmavit Aimericus episcopo, per suam fidem, et
misit obsidem Agnum F. Geraldi Valentia. Hujus rei testes fuerunt Wido de Las Tors,
Gauselinus de Petrabuferia, Guido de Laron, Constantinus de Born, Amelius
praepositus, Geraldus d’Orador, Agnus Valentia.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, portefeuille cotté extr. de Cartulaires n° IV, ex Chartular. S. Stephani Lemovic., inter schedas Joannis Beslyi, f° 28 et 189 v°). Itier de Chabot, évêque de Limoges en 1052 ou 1053, mort vers 1073.
f° 52 r° (1061-1072)
Lettre du pape Alexandre II à Guillaume évêque de
Périgueux, Durand évêque de Toulouse, et à l’abbé Hugues, par laquelle il
prescrit le mode de la pénitence qui devoit être imposée à une personne qu’il
ne nomme pas, qui avoit été, sans le vouloir, la cause du meurtre de son frère.
Alexander
episcopus, servus servorum Dei, Guillelmo Petragoricensi, Duranno Tolosensi,,
et Hugoni abbate.
Praesentium portitor litterarum ad nos
perveniens, lacrymabiliter confessus est se fratricidii crimen incurrisse. Qui,
licet tanti facinoris efficiens causa fuerit : tamen minime sua voluntate
peractum intimavit. Cum enim fratrem suum inimicantem sibi paratis insidiis
cepisset, et ipsum ut secum iret percussione capuli ensis coegisset,
consobrinus quidam suus secum perveniens, sine consilio et praemeditatione,
sine voluntate etiam ipsius, ut adstruit, eum interfecit. Cui licet condignam
religio vestra injunxerit, et laudabilem poenitentiam : tamen circa eum
misericordiae viscera exhibentes praecipimus, ut cum domum redierit, medietatem
totius patrimonii sui, pro fratris, animaeque suae remedio pauperibus
tribuat ; alterius quoque hereditatis suae portionem nihilo minus pro eadem
causa distribuens, usum fructum suae necessitati reservet. Et sic ordinatis
omnibus suis, liber in monasterium ingrediatur, et ibi per unum annum hujusmodi
poenitentia maceretur : scilicet ut a Pentecoste usque ad Sancti Michaelis
festivitatem bis in unaquaque hebdomada jejunet in pane et aqua. Dehinc autem
usque ad quadragesimam tribus diebus jejunet similiter in pane et aqua ;
et ut a corpore et sanguine Domini usque ad tres annos expletos abstineat, nisi
periculum mortis immineat. Quadragesimam totam, praeter dies dominicos,
similiter jejunet : arma nullo modo in vita sua induat : conjugio
usque ad peractam septem annorum poenitentiam non utatur : sexta feria,
donec vixerit, jejunet. Haec omnia ita illi injunximus, ut si infirmitatem ejus
haec minime ferre posse providentia vestra praesenserit, licentiam habeat
miserendi, prout placuerit.
(imprimée dans Labbé, Concil., tome IX, col. 1137, Epistolar. papae Alexandri II, epist. XXXIII, ed. Paris, an 1671, in fol.)
f° 53 r° (1072)
Donation faite à l’abbaye d’Uzerche, par Aine de
Montignac, comtesse de la Marche, d’un héritage ou aleu situé dans la paroisse
de Ste Marie d’Espartignac en Limousin, pour l’âme de Gérald de Montignac, son
père, et de Nonie de Grignols, sa mère - du consentement d’Aldebert de La
Marche, son fils.
Praecipit
multiplex et inreprehensibilis lex Dei ut de Mamona iniquitatis faciamus
amicos, qui nos recipiant in aeterna tabernacula. Idcirco ego Aina comitissa
perpendens et considerans fragilitatem meam et habens recordationem peccatorum
meorum, quae posita in sublimitatibus hujus seculi commisi, et velat infelix ac
misera perpetravi, requirente et exigente domno Geraldo Usersencis coenobii
abbate per quendam nuncium, scilicet Petrum de Sancta Ursa, cum consilio et
voluntate filii mei Aldeberti, seu amicorum et hominum meorum, do quandam
hereditatem meam Deo omnipotenti, et Sancto Petro ad Usercam et fratribus qui
in eodem monasterio sub regula sancti Benedicti deserviunt altissimo Deo et
sanctis ejus, ut pius Dominus et misericors dignetur mihi tribuere veniam et
remissionem omnium peccatorum meorum, et concedat mihi habere post mortem,
partem atque hereditatem in regno, detque indulgentiam atque absolutionem
animae patris mei Geraldi de Montinac, vel animae matris meae Noniae de Granol.
Hanc donationem sive helemosinam, ut firma permaneat
in aeternum, coram testibus feci. Caveant autem omnes succesores mei, ne si
infringant hanc helemosinam meam, exheredentur de regno Dei. Ipse vero alodus
est in Lemovicino, in vicaria Usercense, in parrochia Sanctae Mariae sive
d’Espartinac, et vocatur ville de Seirac. Auctores hujus doni sunt ipsa Aina
comitissa, et Aldebertus filius ejus, Petrus de Montell, Guillelmus de
Montinac, Stephanus dispensator, Petrus presbyter de Sancta Ursa. Factum et
donum istud anno Incarnati Verbi MLXXII, Philippo rege regalia sceptra tenente,
Alexandro papa, auctore Deo, sedem apostolicam illo in tempore gubernante.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, portefeuille cotté n° 54, f° 85, ex Cartular. abbat. Usercens., f° 528, sub titulo « Donum Ainae comitissae Marchiae, de villa de Ceirac » - cette pièce se trouve aussi par extrait, ibidem, mss. de Duchesne, vol. cotté Extraits de divers cartulaires de France et autres, tome 5, n° XXII / 9612 / X, f° 228 v°, ex Cartul. abbatiae Userciensis.)
f° 54 r° (1076)
Donation du lieu de St Cyprien sur Dordogne faite
à l’église de St Sernin de Toulouse, par A., prévôt de l’église de Périgueux.
Rescicat
humana mortalitas clericorum scilicet[40] et laicorum
tam praesens quam futura, quod ego A. quamvis indignus tamen Petragoricensis
sedis praepositus, cernens Beati Cypriani locum, negligentia mei et clericorum
et laicorum perniciter pessundari, cupiens evadere terribilem sententiam nostri
Redemtoris dicentis : « discedite a me aperarii iniquitatis »,
concedo supradictum locum, sanctissimi Saturnini Tolosanae ecclesiae praeposito
et clericis praesentibus et futuris, quatenus regulariter ibi vivant, scilicet
secundum institutiones Beati Augustini, Gregorii, Hieronymi et coeterorum
patrum, et evellent et dissipent quaeque vitanda sunt, et aedificient et
plantent quae appetenda sunt. Hoc et ego Aemo similiter concedo, et ego
Yasarnus de Madala similiter, et ego Willelmus de Biron similiter. Haec autem scripta
viva voce fieri jussimus, feria II in die Assumptionis Sanctae Mariae, XVIII
kal. septemb. sub tempore Gregorii papae sedis apostolicae, regnante Philippo
rege. S. Gaufridus filius Arnaldus, Elias de Causnac[41] hanc
concessionem confirmavit. Willelmus gratia Dei Petragoricensis episcopus,
consilio canonicorum suorum Lamberti qui[42]
decania, et Fulcherii, ac coeterorum, praesente Petro venerabili, praeposito
ecclesiae sanctissimi Saturnini, et Arnaldo-Willelmi, ac Arnaldo Ottoni, et
Gaufredo Grimoardi, feria VII, II kal. januarii.
(imprimée dans la nouvelle Histoire du Languedoc par D. Vaissete, tome 2, Preuves, col. 290, n° CCLXV, ex Cartul. S. Saturn. Tolos., an 1076) – Cette pièce se trouve aussi, Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, portefeuille cotté cartulaires n° V, f° 303, ex Cartul. eccl. S. Saturnini Tolosan., f° 88, p. 2. – voy. aussi Table Chron. des diplômes, tome 2, p. 152, en date du 15 août 1076, sous ce titre : « Charta qua A. Petragoricae sedis, praepositus, locum S. Cypriani, sua negligentia pessundatum, concedit praeposito S. Saturnini Tolosanae ecclesiae, feria II etc., ut supra (accedit confirmatio Willelmi Petrag. episcopi, feria VII, etc.) » Hist. de Languedoc, tome 2, pr., col. 290, ex Chartul. S. Saturnini, ad ann. 1076.
f° 55 r° (1074)
Donations faites à l’abbaye d’Uzerche, par Boson
vicomte de Turenne, Comptor de Terrasson sa femme, et par trois frères du nom
de Terrasson.
Boson
vicecomes Torenae, cum uxore nomine Comptors, dederunt alodum, inter castrum
Torenae, et montem qui vocatur Vetula Torena, etc. Testes Gerardus abbas,
Gausbertus Daillac, Petrus Gaufr. frater ejus, Guitardus de S. Michaele,
Arcambaldus de Bornhac , Ger. Folcaudus, anno MLXXIV, indictione XII, rege
Philippo, Guidone episcopo. Petrus Comptors de Terracio, Comptor uxor Bosonis
de Torena. Germano abbate de Terracio. Geraldus Comptor de Terrasso, fratres
ejus Bernardus et Petrus Comptor. Boso dedit tres mansos, in Monte Velutae
Torenae ; item mansum de Salabant, in parochia S. Petri de Nobiliaco, item
duos mansos a Juliniac, in castellania Torenae.
(imprimée dans Justel, Preuves du Livre I de l’Histoire de la Maison de Turenne, p. 26, ex Cartulario Uzercensi.)
Sur un petit feuillet séparé avant la charte
suivante, cette 1ère note :
Ribérac
C’est ce Boson I du nom, vicomte, mort à Jerusalem en 1091, qui fut père d’Archambaud de Turenne, vicomte de Ribeirac. Et c’est pour la 1ère fois que l’on trouve le nom de Ribérac.
Geofroi du Vigeois nous a conservé le nom de ce seigneur : …. « Boso genuit Raymundum et Archambaldum de Ribeira, et Ebolum abbatem Tutelensem, qui apud S. Martialem Lemovicas sepultus est ». (Justel, page 22.)
J’ignore si Archambaud de Ribérac se maria et laissa de postérité. Son nom se trouve encore dans une charte tirée du Cartul. de l’abbaye de Tulle, de l’an 1091. (Justel, p. 26.)
Geoffroi du Vigeois en parle aussi dans un autre endroit, sous l’année 1101 (ibid., p. 26.)
Il est encore fait mention d’Archambaud vicomte de Ribairac, dans 4 endroits de l’Histoire de Tulle, par Mr Baluze, savoir pages 128, 135, 138, et 468. A cette dernière page il y a un acte de l’an 1116, où il est nommé. Il mourut en 1117. (voy. Baluze,ibid. p. 138).
Sur un autre petit feuillet séparé, cette 2ème
note :
Comptor
Il paroit que ce prénom de Comtor vient originairement des seigneurs de Terrasson, chès qui il était propre.
On trouve dans le XIIe siècle, Comtor de Turenne, fille de Raymond V et d’Alemande de Malemort, qui épousa Bertrand de Cardaillac, II du nom, fils de Bertrand I et frère de Géraud de Cardaillac, seigneur de la Capelle, lesquels assistèrent à un accord fait par Raymond vicomte de Turenne, entre Gerbert et Hugues de Castelnau, environ l’an 1168.
f° 56 r° (1074)
Charte par laquelle Bégon de Caumont, fils de
Hugues, se dessaisit du lieu et abbaye de Figeac en Quercy, et la soumit à
Hugues abbé de Cluny, pour y rétablir la discipline monastique[43].
Bego
filius Hugonis de Calomonte abbatiam Fiacensem, divina clementia consulens,
mortalibus naturalem et generalem legem mentibus indidit humanis, ut quisquis
proprium detrimentum agnoscens, perquirat sibi utile et proficuum. Itaque
monachi Figiacenses praeter communem legem, privatam etiam de suo provectu et
profectu habentes, cum jam per multum annorum curricula sui neglectores
extitissent, tandem largifica Domini inspirati bonitate, multis laboribus
desudaverunt, quos pristinos vitae erratus in melius corrigendo emendare
potuissent. Ad postremum sub regula patris Benedicti degere et vivere parati,
elegerunt in hoc domnum Hugonem abbatem Cluniacensem, pari voto et communi,
quatinus sicut proprio pastori illi obedirent, et ipse, ut peculiaribus ovibus
deinceps agendo provideret. Qui imprimis istud omnimodis pertinescens, et
nullatenus adquiescens, postmodum suasionibus et impinctionibus, ut ita
loquamur, domni Hugonis tunc temporis suae congregationis professi monachi,
cujus dominio, antequam monachicum caperet habitum, isdem locus videlicet
Figiacus suberat, victus, habens etiam inde auctoritatem et permissionem domni
Geraldi cardinalis Romani et episcopi Hosticensis, qui illis diebus in locum
supervenit, pariterque laudationem et assensum Begonis domni Hugonis filii, tam
loci quam patris procuratoris et Domini, necnon domni Geraldi Caturcensis
episcopi, sed et comitis Rotenorum Raimundi, et Wilelmi fratris ejus comitis
Tolosani, quibusdam de fratribus suis
illuc directis, locum secundum regulam Sancti Benedicti innormandum suscepit.
Hoc intervallo venerabilis memoriae Hugo Begonis pater, viam universae carnis
ingreditur, resque semiperacta relinquitur. At Bego ardens animo ad effectum
perducere quod pater suus morte praeventus, non potuit, legatione sua,
optimatum suorum, domno abbati Cluniacensi directa, ad visitandum et ordinandum
locum eum reinvitat. Quid multis ? Caepto consilio, dimissis maximis negotiis,
hoc iter arripuit. Ac tandem post nimiam sui fatigationem ad jamdictum locum
pervenit ; ubi domnus Bego ante illum veniens, quae bene mandando erat,
promiserat meliori executione adimplere procuravit. Sane primo seorsum tota
causa ventilata et inquisita, omnes malas consuetudines et torturas quas illi
loco hactenus fecerat, suorum nobilium usus consilio, vuerpivit ac dimisit, et
postea in generali capitulo, praesentibus domno Hugone et domno Hunaldo
abbatibus, cum nonnullis fratribus Cluniacensibus et Figiacensibus, tunc ut
primum domnum Hugonem abbatem et pastorem suum, una et eadem sententia
eligentibus et proclamantibus, palam se a loco
suam progeniem alienavit, et in perpetuum extorrem reddidit, ac
postmodum Domino Deo Patri, Filii, Spirituique Sancto, in cujus honore est
attitulatus, eundem locum pro absolutione patris, matris suorum, suaeque
progeniei peccatorum, concessit, et domno Hugoni abbati, suisque successoribus
et loco Cluniacensi, ad ordinandum, et servitio Dei disponendum submisit, ex
tunc et in antea per omnia secula seculorum ; ubi ob monimentum tantae
rei, et ipse et sui partem et societatem omnium beneficiorum privatorum et
publicorum totius Cluniacensis congregationis acceperunt, quique in
astipulatione et affirmatione nominatim subnotati sunt. Approbavit quoque et
laudavit domnus Bego, atque sui oblimates fratrum Cluniacensium concessionem,
ac suam de praedicto loco factam vuerpitionem et relaxationem muniri ac
roborari regalibus praeceptis et apostoliciis privilegiis, ut nullus deinceps, absque
damno et periculo cujusque ordinis, honoris, vel potestatis promiscui sexus,
aut aetatis audeat vel praesumat tam notabilem et solemnem liberalitatem
quocumque modo infringere vel calumniari. Quod si quis heres aut proheres domni Begonis, vel qualiscumque
immissa persona, contempto Deo et sanctis ejus, contra hoc aliquid
contradictionis molitus fuerit, nisi resipiscens poenituerit et emendaverit,
sors ejus et pars sit cum Juda traditore Domini, cumque Dathan et Abiron, quos
vivos terra absorbuit, et cum his qui dixerunt Domino : « Recede a
nobis ». Factum est autem hoc memoriale vel carta descriptionis anno ab
Incarnatione Domini millesimo LXXIIII, indictione XII, praesidente sanctae et
apostolicae sedi domno Gregorio VII papa, secundo anno papatus ejus, Francorum
regnante rege Philippo. Et autem hoc scriptum
Fiaci publice factum, sabbato in die Beati Lucae evangelistae.
(Bibliothèque Nationale, mss. de Baluze, volume cotté Clugny, f° 260, ex Cartul. Cluniacensi, S. Hugonis, cap. 105, anno 1074).
Il est aussi fait mention de cette charte dans la Table
chronologique des diplômes, tome 2, p. 141, sous ce titre : « Notitia
de abbatia Figiacensi per Begonem, Cluniacensi monasterio subdita ». Gall. Christ., ed. 2, tome 1, instrumenta, p.
44, ex Cartul. Cluniacens.
f°
58 r° (1076)
Extrait d’une bulle de confirmation du pape
Grégoire VII en faveur de l’abbaye de Cluny, qui comptoit parmi ses possessions
l’église de Ste Marie d’Anesse, dans le diocèse de Périgueux.
Gregorius
episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio Hugoni abbati
monasterii sanctorum apostolorum Petri et Pauli, constructi in loco qui dicitur
Cluniacus, suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.
Supernae miserationis respectu ad hoc universalis ecclesiae curam suscepimus,
et apostolici moderaminis sollicitudinem gerimus, ut justis precantium votis
attenta benignitate faveamus, et libramine aequitatis omnibus in necessitate
positis, quantum Deo donante possumus, subvenire debeamus. Praecipue tamen de venerabilium locorum stabilitate pro debito
honore summmae et apostolicae sedis cui speciali jure adhaerent. Quantum ex
divino adjutorio possibilitas datur, nobis pensandum et laborandum esse
perpendimus. Proinde juxta petitionem
tuam praefato monasterio, cui tu praesse dignosceris, cum capellis
circumjacentibus, videlicet Sanctae Mariae, Sancti Majoli et Sancti Odilonis,
hujusmodi privilegia praesenti authoritatis nostrae decreto indulgemus, concedimus atque firmamus
… nominatim etiam confirmantes eidem monasterio Cluniacensi, in comitatu
Matisconensi cellam in honore Sancti Martini … Equirendam curtem, cum ecclesiam
Sancti Andreae, et cum aliis ecclesiis et appendiciis suis, Novam Villam in
Petrogoico castro, cum ecclesia, omnes quoque ecclesias et terras seu quidquid
praefatus locus habet in jamdicto comitatu … in comitatu Arvernensi Silviniacum
monasterium, ubi Sancti Majolus et Odilo requiescant … monasterium
Celsinaniense … in comitatu Pictaviensi villam quae dicitur Molgon (*). In episcopatu Sanctonico monasterium de insula quae dicitur Aias.
Monasterium Sancti Georgii juxta castrum Didonium, monasterium Sanctae Mariae
juxta castrum Berbeziacum. Abbatiam Sancti Joannis quae vocatur Ingeriacus.
Abbatiam Malliacensem. In abbatia autem Sancti Cypriani quae est Pictavis,
concedimus tibi quod antecessores tui ibi habuerunt. In episcopatu Lemovicensi
monasterium Sancti Martialis. In episcopatu Engolismensi monasterium Sancti
Mauritii quod est juxta castrum Montis Berolfi … In episcopatu Petragorico
ecclesiam Sanctae Mariae quae dicitur Anessa. In episcopatu Caturcensi, abbatiam
Sancti Petri de Moysiaco cum omnibus suis appendiciis. Et monasterium quod
dicitur Fiacus et monasterium Carannacium. Tolosae monasterium Sancta Mariae de
Aurate … in pago Aginnensi, monasterium quod dicitur Lairacum, etc.
Datum Lateran. quinto idus decembris,
per manus Petri sacrae Romanae ecclesiae presbyteri cardinalis ac
bibliothecarii, anno quarto, pontificatus Gregorii papae septimi, indictione
XIV, bene valete.
(imprimée dans Bullar. ord. Cluniac., p. 18, 19 et 20 – Voy. Tabl. chron. des diplômes, tome 2, p. 154, en date du 9 décembre 1076, sous le titre suivant : « Bulla Gregorii papae VII qua professiones monasterii Cluniacensis confirmat et recenset. Datum Lateran. V idus decemb. per etc., annno IV pontificatus domini Gregorii papae VII, ind. XIV. » (Bullar. ord. Cluniac., p. 18 – Mém. sur Cluny, p. 131, fragm. ex Bullar Cluniac. – Recueil des pièces sur Cluny, p. 6).
(*) Note communiquée par M. François Vareille : il s'agit d'une allusion au prieuré Saint-Jean Baptiste de Mougon, à 15 km de Niort :
http://fr.wikipedia.org/wiki/Mougon
, http://archeomellois.canalblog.com/archives/mougon/index.html
f° 59 r° (vers 1070 à 1080)
Notice des donations faites à l’abbaye de St
Florent de Saumur, de plusieurs églises et chapelles en Périgord, par les
seigneurs de la même province, entr’autres celle de Montcaret par Boson Vigier
et son frère, celle de N. D. de Bretenor, par Guillaume Grimoard, Arnaud son
frère, et Bos de Montravel leur oncle, etc.
Du prieuré de St Pierre de Montkaret[44], au
diocèse de Périgueux[45].
En
ce prieuré estoient trois moynes obedienciers ; et le prieur doit six
livres cinq sols de cense à l’abbé, le second jour de may. Il fut donné à St
Florent, regnant en France Philippe premier, Guillaume estant evesque de
Périgueux, Geoffroy comte de Poitou, et Elie, comte de Périgueux, par Boso
vigier et son frère[46],
lesquels permirent aussy à leurs subjets d’y osmoner de leurs biens ce qu’ils voudroient. Quant à la chapelle de
Nostre Dame de Mont Revel[47], un
certain Guillaume se rendant moyne en cette abbaye, la donna à St Florent, avec
authorité et du consentement de tous ceux qui y pouvoient avoir interest. A ce
prieuré de Montcaret est dès longtems annexé le prieuré de Nostre Dame de
Bretenor[48], où auparavant l’abbaye
envoyoit un moyne en obedience, et doit vingt cinq sols de cense à
l’abbé : il fut donné à cette abbaye par Guillaume Grimoard[49], à
quoy consentit son frère Arnald, en la cour du vicomte Olivier ; aussy
Boys de Mont Revel, leur oncle y donna sa part sans reserve ; ce qu’il fit
en la main de Noël , prieur de cette abbaye, de Dom Constantin, et de Dom
Roger, moynes d’icelle. La chapelle du Saint Sépulcre[50] au
Mont Revel, et l’église Nostre dame de Bracals[51] y
furent aussy données pour lors. Seguin de Cugat et Droco son frère y donnerent
l’église de Sainte Eulalie[52],
avec les dixmes de la pescherie de leurs eaux : ce que confirma Guillaume,
evesque de Périgueux, le premier jour de janvier en jeudy, l’an de
l’Incarnation mil cent vingt quatre[53],
Loys estant roy de France et R.[54]
consul de Périgueux. Et derechef l’an mil cent quarante[55], et
le 29 jour de janvier en jeudy, Geoffroy, evesque de Périgueux[56]
confirma à St Florent icelle église de Ste Eulalie, et l’église St Pierre de
Mont Perous[57] ; cette dernière
avoit esté redimée des mains des séculiers par Jacques Gosbert[58] –
Landa, prieur de Montcaret, et Adhémar, prieur de Bretenor, lesquels par après
furent trouver Guillaume evesque de Périgueux[59], le
suppliant humblement qu’il la voulut confirmer à St Florent et aux
religieux ; ce qu’il fit, parès en avoir pris conseil de ses clercs ;
et non seulement leur confirma celle-là, mais aussy toutes celles qu’ils
pourroient retirer des séculiers laicques ; leur en donnant les lettres,
le cinquiesme jour d’aoust, l’an de l’Incarnation mil cent trente[60][61], où
souscrivirent iceluy Guillaume evesque, estant lors en son église cathedralle,
en sa chaire, Bernald de Vern, archidiacre er autres. Quelques années après,
Mathieu estant abbé de St Florent, iceluy evesque Guillaume confirma derechef à
cette abbaye, les églises de St Pierre de Montcaret, les chapelles de Nostre
Dame et du St Sépulcre de Mont Revel[62],
l’église de Nostre Dame de Brethenor, l’église St Fronton de Vestionibus,
l’église de Coler[63],
l’église de Bracals, et les trois parts de St Martin de Bergerac, à quoy il
soubscrivit et son archidiacre Geoffroy. La susdite église de Coler, ou Colere,
dédiée en l’honneur de N. Dame, située près de Castillon, sur le bord du fleuve
Dordonne dans l’esveche de Périgueux, donnée à St Florent par les susdits
Guillaume et Grimoard, et son frère Arnald, estant ainsy au patronage du prieur
de Montcaret. P. evesque de Périgueux et son chapitre la donnèrent à Guillaume
Arnald, prieur de Castillon, et à ses successeurs, pour en avoir soin
doresenavant, a quoy consentirent Roger, abbé de St Florent et le chapitre,
l’an mil deux cent soixante quatre[64], la
vigille St Jean Baptiste. Et le lendemain, luy et ses clercs témoignèrent comme
ils cedoient tout ce qu’ils prétendoient sur l’église de St Martin de Bergerac[65], de
quoy ils firent expedier des lettres en leur chapitre de St Etienne, qu’ils
donnèrent à Askelin, et à Jean, moynes de St Florent, lesquels lors gouvernoient
l’église de St Martin de Bergerac. Et derechef, etc. ut supra.
Du
temps de ces premières donations[66], il
est assés probable que les moynes de St Florent en plusieurs prieurez,
enseignoient la jeunesse, puisque nous voyons que sans leur congé, d’autres ne
pouvoient enseigner : un certain nommé Arnulphe ayant coustume de tenir
les escolles au Mont Revel, et après ces donations voulant continuer
independamment des religieux, Guillaumes evesque de Périgueux lui deffendit,
ordonnant qu’on ne les tiendroit qu’à St Pierre de Montcaret.
(Bibliothèque nationale, extr. d’un manuscrit provenant de l’abbaye St Germain des Prés, cotté St Florent de Saumur, et St Florent le Vieil, f° 183, écrit en 1647, par D. Huynes, religieux bénédictin.)
f° 61 r° (vers 1080)
Donation de l’église de St Martin de Bergerac,
faite à l’abbaye de St Florent en Anjou, par Hélie, prévôt du château de
Bergerac, et ratifiée par Hélie III, comte de Périgord
(traduction françoise).
Un
certain Hélie ayant le gouvernement de la préfecture du château de Bergerac[67],
pensant au salut de son ame, et à ce qu’il feroit pour avoir Dieu propice, se
ressouvint du mauvais ordre auquel estoit l’église St Martin, tant par sa
faute, que celle de ses antecesseurs, qui le laissoient à des prestres
mercenaires, moyennant une somme de deniers, voulant donc la purger de ces
immondices, il se détermina de la donner gratuitement à des ministres fidelles,
qui la gouvernassent sainement et selon Dieu. Et entendant la renommée de la
sainte conversation des moynes de St Florent[68], il
la leur donna à perpétuité, autant qu’en luy estoit, par le conseil et
authorité de ses frères Hugues et Audebert, et par l’exhortation que luy en fit
Pierre Herbert son cousin, et afin que ce don fut stable, il fut devant l’autel
de St Martin, où en présence de plusieurs personnes insignes, savoir Hélie
Ramnulfe, D’Oton Bernard, Hugues etc., les moynes de St Florent Olivier,
Constantin et Gumbert, il quitta et donna à Dieu, à St Martin, à St Florent de
Saumur, à l’abbé et aux moynes d’iceluy, tout ce qu’il y avoit, ou que d’autres
tenoient de luy, toute la sépulture et autres choses de l’église, de plus la
quatriesme partie des dixmes de vin : en après, Dieu le permettant ainsy,
le comte Elie, à la supplication du moyne Olivier, vint en l’église de St
Martin, et un jour de dimanche, en présence de tout le peuple, confirma tout ce
que dessus, cedant semblablement tout le droict qu’il y pouvoit avoir,
permettans à tous leurs subjects d’y osmoner de leurs biens, selon qu’ils
voudroient, y en eslargissans aux mesmes beaucoup. Ce que fit aussy l’evesque
de Perigueux Guillaume, entre les mains de Gumbert, et Olivier moynes de St
Florent.
(Bibliothèque nationale, extr. d’un mss. provenant de la bibliothèque de l’abbaye de St Germain des Prés, cotté St Florent de Saumur, et S. Florent le Vieil, A. 8, f° 182, r° et v°, gros in 8°) On dit au commencement la note suivante : « tout ce que dessus a été soigneusement recueilli des archives de St Florent-les- Saumur par moy soubseigné, selon que j’ay prouvé en l’histoire que j’ay composée de l’abbaye et de ses dépendances, frere Jean Huynes, moyne bénédictin de la congrégation de St Maur, fait le 17e jour d’aoust 1647 ».
N.B. on lit ce qui suit, immédiatement après la charte précédente :
De ce prieuré dépend aussy la chapelle S Jacques[69]. Le prieur doit à l’abbé St Florent cinquante livres de cense, le secons de may ; et avoit autrefois cinq obedienciers pour vivre regulierement, et luy ayder à célébrer le service divin. Maintenant il n’y en a point. Et reste seulement à cette abbaye, oultre les cinquante livres de cense, la collation du prieuré et la présentation à la cure, arrivant vacance. Le pape Urbain troisiesme[70], par bulle spéciale, donnée à Véronne, le seiziesme jour de decembre, prit autrefois le prieur et les freres dudit prieuré sous sa protection, leur église, et celle de St Jacques, leurs terres, dixmes, et autres possessions qu’ils avoient, ou qu’ils pourroient avoir par succession de temps, leur permettant de recevoir ceux qui fuiantz du monde, voudroient vivre selon leurs instituts, leur accordant le droict de sepulture, et de recevoir librement les dixmes, et autres droicts accoustumez de leurs paroissiens. A cette bulle, P. evesque de Perigueux adjousta longtemps après, son tesmoignage, scavoir l’an mil deux cens trente neuf, le onziesme de mars.
Autres notes sur le prieuré de Bergerac, tirées du même ouvrage.
1°, f° 218 verso :
Guillaume, evesque de Périgueux[71] tesmoigna à l’abbé Estienne, et à cette abbaye, que l’accord fait entre eux, et ses clercs de St Etiesnne, touchant l’église St Martin de Bergerac, des dixmes et autres choses appartenantes à l’église, luy estoit agréable. Ce qu’il déclara par acte passé au chapitre général de St Estienne, le lendemain de la Circoncision de notre Seigneur, l’an de l’Incarnation mil cent vingt quatre, indiction seconde.
2°, ib., f° 283 :
Pierre evesque de Périgueux[72], Itier doyen, et tout le chapitre estants en différens contre Adémar, prieur de St Martin de Bergerac, touchant les dixmes de la paroisse de St Martin, le chapitre de Périgueux disant en avoir la moytié. Après plusieurs raisons de part et d’autre, tant l’evesque que le chapitre, comme aussy le prieur de Bragerac, tant pour soy que pour l’abbé et couvent de Saumur, jurèrent de faire ce qu’iceluy doyen Itier en ordonneroit ; lequel prononça que toute la dixme demeureroit au prieur et à ses successeurs, et qu’iceux, tant pour le droict que le chapitre y prétendoit, que pour autres questions, payeroient treize livres et demye par an, monnoye courante, à perpétuité, au chapitre de Périgueux, et de plus trente sols, qu’iceluy chapitre prenoit sur les églises de St Martin et de St Jacques de Bergerac. Ce qu’il jugea à Périgueux, le lendemain de la feste de l’invention St Estienne, l’an mil deux cens trente cinq.
ib. f° 301 v°, de l’original.
L’an mil trois cent vingt deux[73], l’abbé Jean (de St Florent) accorda les différents meus entre le prieur de Bergerac, et le chapelain, ou vicaire perpétuel des églises Saint Jacques et St Martin, selon qu’ils s’en estoient rapportés à luy.
ib. f° 348 r° et v°, ex originali.
Le pape Innocent VIII, l’an troisiesme de son pontificat et de l’Incarnation de notre seigneur, 1487, le 5e jour d’avril, luy donna, (à l’abbé de St Florent) un monitoire contre les détenteurs des biens de cette abbaye, avec adresse à Hilaire, abbé de St Maur sur Loire, pour le faire publier ; lequel le receut à Angers, en la maison de Me Gilles Ragot, son frère germain, chanoine de la grand’église, et doyen de l’église collégiale de St Pierre d’Angers, l’an 1487, indiction 6e, le 17 jour de mars, selon le calcul gallican, l’an quatriesme dudit pape Innocent ; et ordonna qu’il fur publié ès églises St Martin et St Jacques de la ville de Bergerac, diocèse de Périgueux ; ce qui fut fait le 3e jour d’apvril en suivant, après Pasques, l’an 1488.
ib. f° 440 v° et 441, tiré de l’original.
Le 20e jour de janvier 1560, Jean de Monluc (Joannes de Monte Luceti, vel de Monlucio episcopus Valentinensis et Diensis) evesque de Valence et de Dye, conseiller du roy en son privé conseil, et prieur commendataire de St Martin de Bergerac promit de continuer à payer à l’advenir, cinquante livres de cense par an, le second jour de may, à l’abbé de St Florent, et à ses successeurs abbez, à raison du prieuré de Bergerac. Ce qu’il fit après y avoir esté contrainct par justice.
f° 63 r° (vers 1070-1080)
Fondation du prieuré de Castillon sur Dordogne,
par Olivier vicomte de Castillon.
(traduction françoise du 17ème siècle).
Au
temps de Goscelin, archevêque de Bordeaux, le vicomte Olivier entendant la
religieuse et louable conversation des moynes de St Florent de Saumur[74], y
vint, et en obtint d’entre eux, lesquels il mena à Castillon en Dordoine,
diocèse et seneschaussée de Bordeaux, à dix lieues de cette noble ville, où il
leur fit édifier près son chasteau, une église en l’honneur de Dieu, de la
Vierge et de St Florent, pour le salut de son ame, et de ses parents vivants et
trépassez, du consentement de ses freres et de ses barons ; il leur donna
aussy la chapelle St Symphorian en son fief, qui est église parochiale dans la
ville de Castillon, laquelle il avoit acheptée cent solz, de ses cavaliers Gausbert
et ses freres. De plus le bourg où il establit le monastère, libre et absolu,
sans aucune réserve de crime quelconque, le droit de pasnage aux moynes et à
leurs hommes dans le bois de Ardia[75], du
bois pour leur usage, et plusieurs autres choses contenues dans les lettres
faictes sur ce. A son exemple, plusieurs
autres y ausmonèrent de leurs biens ; à quoy soubscrivirent le comte Elie,
iceluy Olivier vicomte, son frère Pierre, vicomte, Constantin moyne de St
Florent et autres. Lesquels tous, particulièrement Achelme Sanctii, archidiacre[76],
Raimond, archiprestre, qui estoit chapellain de St Symphorian, lequel en remit
la clef entre les mains de l’archevesque, supplièrent l’archevesque Goscelin
d’y vouloir donner son consentement, et de donner aussy ces églises à St
Florent de Saumur, ce qu’il fit, desirant estre participant aux bonnes œuvres
d’iceux coenobites, et en investit le moyne Constantin, luy donnant en la main
la susdite clef. Et mesme un certain Hugues, prestre de Ste Magne[77],
voulant mettre opposition sur le cymetierre, qu’iceluy archevesque vouloit
consacrer, pour y édifier l’église et demeure des moynes ; par le consel
d’iceluy archevesque, et les prières des barons dudit chasteau, céda toutes ses
prétensions, dont plusieurs furent tesmoings.
Vers ce temps, l’église Nostre dame de
Capet Hyrlani, ou de Capitelan[78], fut
aussy donnée à St Florent, et la dixme d’iceluy lieu par une certaine nommée
Domitie[79],
avec authorité de ses enfans, et autres.
(Bibliothèque nationale, extrait d’un mss. provenant de la Bibliothèque de St Germain des Prés, cotté Hist. de St Florent de Saumur, 1 vol. in 4°, f° 178 v°, et 179).
f° 64 r° (1080)
Charte par laquelle Raimond évêque de Bazas, et
Raimond de Gensac soumettent l’abbaye de St Ferme en Bazadois à celle de St Florent
de Saumur.
(traduction françoise).
Raimond
evesque de Bazas, et Raimond de Genciac ayantz en leur domaine et puissance
l’abbaye Sainct Ferme, et voyantz que dès longtemps elle estoit mal gouvernée
par gens qui n’accomplissoient leurs vœux, et que la maison de Dieu estoit une
spelonque de larrons ; de sorte qu’il n’y avoit espérance d’amendement,
ils eurent compassion de la saincteté du lieu, contenant en soy les précieuses
reliques de Sainct Ferme, martyr, et se résolurent d’en investir l’abbé de St Florent,
Guillaume et ses moynes pour la réduire en celle, ou selon qu’ils voudroient,
avec toutes les dépendances d’icelle, afin que par leur bon gouvernement, les
vices des mauvais fussent corrigez, et que Dieu y fut doresnavant bien servy et
honoré : a quoy y eut grandes difficultez ; néantmoins Guy, duc
d’Aquitaine[80] y consentit volontiers en
sa tour de Bordeaux, en présence de Raimond, evesque de Bazas, du jeune Raimond
de Gentiac (de Gensac), de Pierre, proconsul de Castillon[81],
d’Eudes de Lomannia, de Raimond Arnald vicomte de Ax, et les moynes de St
Florent Dom Gumbert, et Dom Olivier, l’an de l’Incarnation de nostre Seigneur
mil quatre vingt, régnant en France Philippe, Grégoire, dit auparavant
Aldebrand, estant pape. Et afin que l’affaire subsistast, Dom Olivier, moyne de
St Florent, alla trouver l’archevesque d’Aulx (d’Auch), au monastère de Condom,
où il estoit venu à la solemnité de St Pierre, et luy exposa comme les moynes
de St Florent avoient estez introduits à St Ferme, et que desja ils y célébroient
l’office divin : ce que l’archevesquee eut pour agréable, et les y
confirma de son authorité.
(Bibliothèque nationale, extrait d’un mss. provenant de la bibliothèque de l’abbaye St Germain des Prés, cotté Hist. de St Florent, f° 179 v° et 180, ann. 1080.)
N.B. Le martyrologue, mss. de St Florent, le 3 octobre, met, Sancti Fremerii martyris.
f° 65 r° (vers 1079)
Notice de la fondation du monastère de St Silvain
de La Mongie par Boson, comte de Périgord, et de la donation qui en fut faite, dans
la suite, à l’abbaye N. D. de Saintes.
Quicumque fidelium pro animae
suae salute basilicam in cujuscumque Sanctorum veneratione fundaverit, vel
fundatae aliquam ejus possessionis partem gratanter impenderit, a remuneratione[82] Christo procul dubio mercedem recepturus est, pro quibus se in terra
pauperaverit. In hac ergo certissima fidei ratione, Petragoricae dux civitatis
Dei gratia, nomine Boso, coenobium in honore Beatissimae Virginis Mariae, et S.
Silvani, pro dilectis suis, parentorumque suorum studuit gratiosus
fundare ; quo pacto, ut in eodem, cum consilio suorum, monachas
constitueret, pace tranquilla deffinivit, voluntate vero illas benignissima,
dum viveret, ferravit. Deinde
ejus successor necnon et filius Aldebertus, prout potuit, curare curavit.
Tertio namque supradicti filio regnante Helia, casus, diabolo suadente, talis
incubuit, quatinus locum quem coeteri constituerant, cum habitatoribus
dissipavit, postea vero ipsis proclamantibus cum populo, quas ejecerat,
sanctimonialibus ecclesiae Xanctonensis atque abbatissae cum suis monachabus
pernimium, Deo auxiliante, religiosissimis matre favente, donavit, ac in
perpetuum se in omni tenere fidelitatem remota occasione promisit. Hoc ergo
donum, istis videntibus fecit, Leocretia, Garsendi, et Adela sanctimonialibus,
et Gilberto scilicet et Petro de Grepvilla, qui hoc donum acceperunt, et Odo
capellanus, qui, ut ista scriberet, interfuit, et Oto Bernardus, Ugo et
Gaufredus de Sancto Asterio, et Arnaudus Aramon, Helias Gaufredus, et ceteri
innumerabiles ; papa nostro Gregorio apostotatus vice fungente, Philippo
rege regnante, Willelmo comite, episcopo nostro Bozone, Petragoricae civitatis
Willelmo pontifice, archiepiscopo Joscelino Burdegalensi, abbatissa Xanctonensi
Arsendi Bruna, Deo auxiliante, qui vivit et regnat in saecula amen.
(imprimée dans Gallia Christiana, nov., tome 2, col. 489, instrumenta, n° 7, sub titulo : « Carta fundationis Sancti Silvani », ex Cartario B. Mariae Santonensis.)
f° 66 r° (1080)
Charte d’Hélie III du nom, comte de Périgord, par
laquelle il soumet l’abbaye de Brantôme, à celle de la Chaise-Dieu, après s’en
être dessaisi par le conseil de Guillaume de Montberon, évêque de Périgueux.
Cunctos
decet christianos, dum tempus habent, operari bonum, et exonerare se ipsos, si
quid nosciturum est, ut post obitum percipiant cum electis sempertinum
praemium. Praedicatur enim nobis, quia « quicquid seminaverit
homo, haec et metet ». Insuper quod et de actibus nostris reddituri sumus
Domino rationem in die judicii, et non solum de actibus, sed de verbis et
cogitationibus. Hanc sententiam pertimescens ego Helias comes Petragoricensium,
et gehennales poenas abhorrescens, electis Dei me optans sociari, monasterium
Sancti Petri apostolorum principis, Sanctique Innocentis Sicharii, quod nuncupatur
Brantosma, quod modo mea ignavia, minime regulariter degit, sed abusione
habitantium, fere ad nihilum redactum est, sub meo jure retinere timui, ac
vitiis eorum favere. Ideoque consilio domini Guillelmi de Monte-Berulpho,
Petragoricae sedis episcopi, et cleri ipsius, Siguino abbati Casae Dei et
successoribus suis tradidi ordinandum …
Facta fuit donatio ista anno Inc. Dominicae MLXXX, sortita fuit suum effectum,
anno MLXXXI .
(Bibliothèque nationale, mss. de Dom Claude Estiennot, vol. cotté au dos n° 556, p. 189).
f° 67 r° (1081)
Notice de la donation de l’église de St Pierre de
Sourzac, où étoit autrefois une abbaye, faite par Alquerius, seigneur de
Mussidan, à l’abbaye de St Florent de Saumur, à laquelle elle fut enlevée
bientôt après, par les moines de Charroux.
Quia
perversae mentis homines extitisse non dubitamus, quorum studiis semper fuerit,
quaeque etiam verissima admixtiona veritatis depravari : simile exitium in
futurum metuentes, atque contra talium insidias defensionis ecclesiasticae
machinam erigentes, quo praebente, qua auctoritate, quibus testibus, ecclesia
Sancti Petri de Sorziaco, antiquitus abbatia, cum omnibus rebus ad eam
pertinentibus, monachis S. Florentii concessa fuerit, quibusve postea modis res
eorum inibi acta fuerit, certis litterarum signis memoriae posterorum mandare
necessarium duximus. Scire igitur fas est, quod Alguerius miles, castri
Muxidanii dominus, pro redemtione animae suae, et parentum suorum, ecclesiam
Sancti Petri de Sorziaco, cum omnibus rebus ad eam pertinentibus, quam a
genitoribus propriis hereditario jure in dominationem acceperat, monachis S.
Florentii, absque alicujus rei pretio esse donaturum, domno scilicet Petro et
Constantino ejusdem S. Florentii monachis, apud praedictum castrum fideliter
promisit. Et ut sponsionem propriam, cum auctoritate et voluntate Willelmi
Petragoricensis episcopi, et Helia comitis, ad effectum perduceret, ad eamdem
usque civitatem, in vigilia festivitatis S. Stephani, quae III nonas augusti
colitur, cum multis optimalibus, et praedictis monachis progrediens , ipso
die festivitatis, post capitulum, in dormitorio ejusdem ecclesiae clericorum,
se hoc quod dictum est, velle facere asseruit, praesente praefato pontifice et
comite, et aliis innumeris, qui cum ipso est cum monachis ibidem pro hoc ipso
advenerant : episcopus autem de tanto talique dono admiratus, si hoc pro
pecuniae lucro, an pro Dei amore facere vellet, ut sibi veluti pastori suo
innotesceret, cunctis audientibus, protestatus est. Ille vero pro solius Dei amore hoc facere velle cum
sacramento respondit, quatenus illic servi Dei pro suis et parentum atque
affinium suorum facinoribus, apud Dominum intercessores existerent ; et ut
ipse locus omni tempore, ab eis bene et religiose dispositus regularis, de eo
amplius ut nunc non eliminetur religio. Hoc itaque omnes gavisi responso, cum
praefatus episcopus Willelmus et Helias comes eidem Alquerio dicerent, ut
secundum morem donum praedictis monachis daret, atque ipsis praesentibus de hac
re revestiret : ille ad haec respondit. « Hoc quod vos dicitis ego
libentissime sum facturus ; sed est mihi frater nomine Willelmus, qui in
isto die huc adveniet, et hoc mihi rectum videtur, ut ipso praesente et cum
ipso ipsum donum faciam ; qua sponsione cum alacritate percepta, omnes a
praefata domo sunt egressi ». Affuit autem tunc ibi innumerabilis
multitudo nobilium virorum et ignobilium, clericorum et laicorum. Ex quibus
paucissimos tantum pro brevitate placuit subnotari, quorum ista sut
nomina : Lambertus archidiaconus, Fulcherius Cattetus, abbas atque
canonicus S. Stephani de Sterpe, Bernardus, capellanus monachorum de
Monte-Careto, Arnaldus, Lupus presbyter, Oliverius vicecomes Castellione,
Willelmus cognomento Grimoardus, Montis-Careti dominus, qui in praefato
dormitorio rem pro qua convenerant, cunctis prior innotuit, Ajus et Humbertus
de Monte-Careto, ejusdem Alquerii notissimus, qui primus de hac re cum eo
locutus est ; et ejus audita voluntate, ad praefatos S. Florentii
Salmuriensis monachos, tunc apud eumdem Monte-Caretum habitantes, ejus prior
fuit legatus, Gerardus de Valle-Becone, et Petrus filius ejus, Arnaldus de
Monte-Incensi, ejusdem castri dominus ; Sanctius filius Constantini
presbyteri de Monte-Careto, famulus in ipso itinere monachorum. Ipso autem
praedictae solemnitatis die, ut Alquerius dixerat, cum Willelmus frater ejus
forte fortuito Petragorae advenisset , rogatu Arnaldis prioris, atque
ipsius fratris, qui in praefata Sancti Petri ecclesia abbatis nomen dudum
tenuerat, obnixis eum caepit interpellare precibus, ut CCC ab ipso Arnaldo
solidos acciperet, et saepedictam ecclesiam, quamdiu ipse Arnaldus adviveret,
aliis monachis minime traderet, ne forte exheredatus in alienam regionem, sub
aliorum monachorum dominationem ire cogeretur. Sed cum ille aliquantisper
reluctaret, vietus tandem precibus et munere, quod petebatur, sub ea qua
petebatur, conditione, assensit. Monachis autem S. Florentii non solum
supranominatis, sed etiam Domno Natali priori, et domno Frotgerio et pluribus
aliis, qui eum postea de hoc appellaverunt, nullis unquam nisi S. Florentii
monachis se illam esse daturum promisit. Decurso autem parvo tempore, unus ex
ipsa Sorziacensi ecclesia monachus, nomine Giraldus, ad monasterium Carofense
pergens, ut ibi susciperatur, rogavit et impetravit, qui postea cum praefatis
Carofensibus monachis pactionem quam monachis Sancti Florentii, de praefata S.
Petri Sorziacensis ecclesia habebant, insinuaret, eosque facile, si vellent,
impetrari posse diceret : ejus creduli consilio, Fulcradus tunc temporis
abbas, ac reliqui fratres Carofenses accedentes ad saepedictum Alquerium et
fratres ejus Willelmum et Arnaldum monachum, muneribus et blanditiis eos
dilinientes, ut eis eamdem ecclesiam darent, obtinuerunt. Quod monachi Sancti
Florentii audientes, in ipso quo eis hoc innotuit anno, et multis postea
vicibus, Frotgerius et Oliverius S. Florentii monachi, praefato abbati Fulcrado
et monachis Carofensibus, ne sibi concessam ecclesiam invaderent, calumniando
interdixerunt. Illi eorum calumniam verborum circuitu differentes, ab ipsa pervasione
desistere noluerunt Facta est autem haec a praefatis S. Florentii
monachis prima calumnia, anno ab Incarnatione Domini MLXXXI, regnante Philippo
Francorum rege, anno XXI, Gregorio VII papa, Widone Aquitanorum duce, Willelmo
abbate S. Florentii.
(imprimée dans Martène, Thesaur. nov. anecd., tome I, col. 243, éd. Paris in f° 1717, sub titulo sequenti : « Notitia de ecclesia Sancti Petri de Sorziaco, olim abbatia, monasterio Sancti Florentii data, et eis a Carrofensibus erepta, anno 1081, ex Cartario S. Florentii ».)
f° 69 r° (1081)
Charte de l’église de St Etienne de Limoges, dans
laquelle il est fait mention d’Aldebert, comte de La Marche, Boson son fils,
Aimoin de Salagnac, Etienne de La Porte,
Gérald Rudel, et autres.
Gausbertus
canonicus sedis Lemovic. et ecclesiae S. Stephani protomartyris clericus, cui
Deo authore, subepiscopo Widone deserviebat archidiaconus, acquisivit agrum
latum et spatiosum, qui vocabatur Mons-Johannis, in solo Pictavorum, scilicet
dimidiam partem a Fruino de Castello Airaldi, H. Umberti Poltelh, pro pretio
CCCCXX sol. numorum Pictavinorum, cum consensu Aimerici fratris ejusdem Fruini,
et nepotum Stephani et Aimerici, cui adstipulati sunt Stephanus Rufus, cum
filio suo Stephano, Aimericus de Turiaco, et Bernardus Peneth, adfuit etiam
Gentianus Judaeus, nec defuit Seriba Radulfus. Nihilominus Gisbertus,
Tedfredus, et Robertus Bodoerius fratres, pro quarta parte illis praedii, ad
suum dominium pertinere, et omni jure quod in toto praedio se habere
arbitrabantur D sol. ejusdem monetae masculinae cum scipho argenteo ibidem
sibimet ipsis munus ab eodem Gauzberto sumpserunt, et dedeverunt fidedictores
Hilduinum Rofiacensem principem, cum sua uxore Senegunda, et filiis Hilduino,
Willelmo, Geraldo et Calone. Testibus Ascione,
Bonifacio, Ugone Traverso, Rorgone fratre, Arberto Bocarello, Roberto Plaleto,
Umberto Geraldo, Geraldo Cauello.
Et iter Hilduinum cum Senegunda uxore ac filiis, Pictavinorum nummorum
CLXV sol. idem Gauzbertus dono divisit, ut fautores sibi et adjutores
existerent super incepto negotio. Sed Calo minimus filiorum, canonicus Sancti
Stephani eodem pacto fieri debebat, iccirco annuerunt petitioni ejusdem
Gauzberti, ut Mons Johannis, cum sua ecclesia et terris, quas ibi acquisierat,
et acquireret, et ad ipsum cuncta pertinentia juri et dominio S. Stephani
cederent.
Postremo Fulcodius Vodicensis, ad quem pars quarta praedii pertinebat,
Lemovicanorum denariorum CL sol. Gausberto tribuente pro sua parte accepit
equum quoque cum sella et fraeno. Et Robertus Bodoerius frater ejus accepit LXX
sol. et mater eorum Petronilla XX. Alius quoque frater ejus nomine Ranulfus
vestes dari sibi gavisus est. Odo vero puer frater ipsorum (quod idem omnibus
placuit), pro sua omnium quarta portione canonicus sedis efficeretur. Et
fuerunt testes Bernardus vicecomes, Aimoinus de Salaniaco, Bernardus de
Quadruvio, Ademarus de Surgeriis, Stephanus de Porta, Radulfus Jordanus,
Geraldus Rudellus, Gauzfredus de Monte Landrandi, Fulcadus de Pino, Petrus de
Ponte, Geraldus de Duno, et Geraldus famulus de S. Martialis, Gerbertus,
Teodfredus, et Robertus frater ejus. Post id temporis in vadimonio dederunt
Gauzberto archidiacono S. Stephani Lemovicae sedis quicquid sibi invita sua
retinuerant, vel aliquo modo habebant de alodio ad Montem Johannis, id est octavam
partem pro CXX sol. a festivitate S. Michaelis usque ad V annos. Facta est haec
conventio inter Gauzbertum archidiaconum, et Girbertum et fratrem ejus
Robbertum, in illis diebus, quando finem fecerunt et placitum Audoinus de
Rofiaco, et seniores de Siuraico, quando destructum est castellum de Fontanis,
pro quo pugnabant ad invicem ; et interim quamdiu denarios deberent, vel
non deberent ; polliciti sunt per fides suas in manu Audoini, quod neque
illi, neque ulli homines pro jussu vel voluntate illorum, in terra H. in alodio
de Monte Johannis aliquid foris fecissent. Gauzbertus vero archidiaconus, dum
cum coeteris hoc exerceret negotium, ne et adversaretur Hildebertus comes, vel
deturbare suos conatus tentaret, consulto episcopo et clero petiit eum, deditque
ipsi et uxori ejus CCC solidos, promisit aureum anulum, ut canonicis S.
Stephani in acquirenda terra Montis Johannis faverent, et suum jus, si quid
erat, illis concederet, et ut iisdem patrocinaretur, adversus omnes adversarios
in hoc negotio. Et Odo frater ejusdem Hildeberti, simili conditione sumpsit I.
sol. Wido Ceruellus frater Rainaldi cognomine Bastardi quicquid acquisivit cum
parentibus suis de Fruino, de Castello Airaldi nepoti Umberti thesaurarii S.
Petri Pictavensis matris ecclesiae, in praeposituris, vel in dominio, et de
Girberto Lisiardo, ac filia sua Audearda, et de filio suo Girberto Theodfredo,
et de Roberto Bodoario fratre suo dedit, reliquit et gurpitionem fecit Deo et
S. Stephano, et Gosberto Lemovicensis ecclesiae archidiacono, et habitatoribus
ejus ecclesiae. Propter hanc donationem dedit Gosbertus Widoni Ceruel CCCC sol.
denariorum. In praesentia Hildeberti comitis, et filii ejus Bosonis, atque
Petri et Aimerici fratris sui de Siurac, Willelmi et Ayraldi, fratris sui de
Mairec. Hujus chartulae fuerunt testes Josceranus de Voazac, Aito canonicus,
Stephanus de Malavalle, Stephanus de Capivtona( ?), et Aimericus
Trincatrassa. Apud Carofum, in domo Ildeberti comitis.
et plus bas ..
…
Gregorius papa chartam commendat, rex Philippus sublimat, dux Willelmus
defensat, Hildebertus comes confirmat, Ademarus vicecomes comprobat, Hugo
praesul Diensis dedicat, Wido episcopus conscerat et corroborat, Gauzbertus
archidiaconus dilatat et determinat, Petrus Medicus consignat et praesentat,
qui videlicet Petrus haec gesta scripsit, digessit et in unum corpus coegit, IV
kal. jan., feria IV, indict. IV.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, portef. cotté Extr de divers cartulair., n° IV, f° 14 et 182 v°, ex Cartul. S. Stephani Lemovic. inter schedas Joann. Beslii.)
N. L’indiction IV répond à l’anné 1081 – Gui de Laron I, évêque de Limoges dès l’an 1073, mourut vers l’an 1086, et Guillaume duc de Guyenne mourut en cette année.
f° 71 r° (1089)
Notice d’un jugement prononcé par les chanoines
des églises de Périgueux et de Saintes, appelés par les chanoines d’Angoulême,
pour juger le procès qu’ils avoient avec Adémar leur évêque, au sujet du droit
de nomination à la place de sacristain de leur église, que leur évêque leur
disputait.
Hoc donum Grimoardi episcopi
inviolatum nec contradictum tenuerunt canonici
ejusdem ecclesiae sub temporibus triium episcoporum post Grimoardum sibi
succedentium. Succedente autem quarto Ademaro episcopo, XIII
praesulatus ipsius anno, contigit defunctum esse Ucbertum, qui sacrorum
custodiam, quam vulgo segrestianam vocant, a primis annis Willelmi episcopatus
usque ad XIII dictum superius annum ipsius Ademari episcopi obtinuit. Defuncto
igitur Ucberto, Ademarus episcopus tentavit sibi usurpare sacrorum custodis
constitutionem, tali scilicet modo, ut quem suo arbitrio eligeret, volentibus
aut nolentibus canonicis, rationem cum eo habuerunt, et ex utraque parte
statutus est dies quo atriusque partis causa ageretur. Canonici vero missa
legatione ad Petragoricensis et Xanthonicensis ecclesiae clericos, sibi
advocaverunt, et quot poterant ex eis convenire fecerunt. Diu igitur ventilata
partis utriusque causa, tandem judicatum est, ut quem ex testamento Grimoardi
episcopi in proprietatem canonicorum cesserat ipsius segrestianae possessio,
jure etiam eorum sacrorum custodis sit constitutio ; ita ut ipsi quem
idoneum sciant ad hoc, bonis quidem probatum moribus, sua eligant ex
congregatione, quem illius temporis annuente episcopo, constituant, etc.
Factum est hoc anno ab Incarnatione Domini MLXXXIX in perpetuum
imperante Domino Jesu Christo, et in Galliis regnante Philippo, XIV ejusdem
Ademari praesulatus anno, mense V mensis ejusdem die XII, indict. VII, luna
XXX, sub testibus et causae utriusque auctoribus Ramnulpho, abbate coenobii S.
Amandi, Agno quoque priori coenobii S. Pauli sub oppido Botonevillae siti, et
Iterio monacho et procuratore coenobii S. Eparchii, Petro etiam priore in
coenobio S. Dionysii, in valle Montis-Morelli positi. Interferunt duo ecclesiae
Xantonensis canonici Petrus Vitalis et Arduinus, et omnis congregatio
canonicorum ejusdem ecclesiae Sancti Petri. Affluerunt autem laici Audoinus Ostendi, et
Gauscelmus Raimbaldi, et Gerardus Remaldi, et Willelmus Boniparis.
(imprimée dans Gallia Christiana, nov. ed., tome 2, instrumenta, col. 447 n° 8, ex Cartulario ecclesiae cathedr. Engol. ann. 1089, sub titulo sequenti : « Ademarus Engolism.episcopus sacrorum custodis nominationem sibi attribuens, a canonicis in jus vocatur, causa cadit, litis definitioni consensit. »)
f° 72 r° (109- ?)
Charte par laquelle Odon ou Eudes, qualifié comte
et frère d’Aldebert, comte de La Marche, fait donation de plusieurs héritages à
l’abbaye d’Uzerche, pour l’âme, dit-il, du comte Bernard son père, de la
comtesse Amélie sa mère, et du comte Boson son neveu, qui, en mourant, lui
avoit donné son comté.
Notum
sit cuncto fideli populo, maximeque ordini monastico, quod quidam nobilis homo
vocabulo Oddo comes, qui frater fuit Ildeberti Marchiae comitis, dedit quandam
terram de alodo suo vocabulo Montecenso, Deo, Sanctoque Petro Usarciensis
coenobii, domnoque abbati Geraldo, qui praese dinoscitur eidem loco. Vocatur
autem ipse alodus, ut diximus, Monscensus : quem totum ex integro, sicut
ad se pertinebat, dedit. Et est in parrochia de Chambaret situs. Cui ecclesiae
praeesse cognoscitur presbyter Geraldus cognomento de Seuz, qui similiter omnem
feuum dedit presbyteralem. Dedit et omnem alodum quem habebat in parrochia
Trainiaci, in Sancti Ylarii de Las Corbas. Dedit etiam similiter praefatus
comes Oddo quandam villam ad radicem ejusdem montis sitam, quae vocatur
Albucias, et quiquid insuper habet alodi in honore Cambartensi, quodcumque
fratres praedicti acquirere potuerint de feualibus suis, aut dono aut precio,
libentissimo similiter obtulit animo. Hoc autem donum fecit comes praefatus
Oddo, post plurimam quam exinde accepit pecuniam, primo pro anima sua, ac
patris sui Bernardi comitis, qui in ultimo vitae positus, omnem comitatem suum
ei dedit, duorumque fratrum suorum, filiorum videlicet, Ildeberti patris sui
Bernardi comitis, et matris suae Ameliae comitisse, omni anno, in eodem
persolvatur coenobio, addito insuper et suo quando discesserit e saeculo.
Jussit quoque idem Oddo comes ut feuales sui, quod de ipso habebant de abbate
obtinerent. Hoc donum factum est mense aprilio apud monasterium Aginnum, VII
kal. maii, die quo celebratur festivitas Sancti
Evangelistae Marcii. De quo testis est ipse Oddo comes, qui hoc fecit, ac domnus abbas Geraldus, qui ab
illo suscepit.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, copie du Cartulaire d’Userche, f° 412 du cartulaire, et 80 de la copie.)
Petits feuillets interstitiels, avec les
commentaires suivants :
(1) - Gerald abbé d’Userche (1068-1096). Cette charte doit être placée, ce me semble d’abord après la mort de Boson comte de La Marche, tué en 1091.
- Humbaud évêque de Limoges 1087-1095.
(2) Dép. Mor., an 1081, 10 juillet.
Don fait à l’abbaye de Montierneuf par Isembert II, évêque de Poitiers, de l’abbaye de St Paul avec ses dépendances, à la sollicitation de Guy-Geoffroy duc d’Aquitaine et comte de Poitou.
+ S. Willelmi comitis,
videlicet Aquitanorum ducis, S+ Guillelmi fili sui. S. Rotberti Burgonis, S.
Maingaudi de Mella et fratrum suorum.
S. Wgoni prepositz. S.
Petri de Briderio. S Fulconis Normandi. S. Gaufridi de Chaumonlt. S. Aldeberti
comitis. S. Engelelmi de Mortemara. S. Aimari vicarii, etc.
(original aux archives de l’abbaye de Montierneuf de Poitiers .)
(3) Dép. Mor.
Don d’héritage fait au monastère de St Martin de Tulle par Eudes ou Odon, comte, du consentement du comte Audebert son frère[83].
Ego Odo comes, consentiente fratre meo
Aldeberto comite, cum ipsius consilio et authoritate, dono Deo et Sancto
Martino Tullellensis cenobii, villam meam que vocatur Montavia, boscos cum
silvis, cum pratis, cum aquis, et cum omnia que ad ipsam villam pertinent.
Silvam vero nostram que vocatur Altoire, dono Deo et Sancto Martino similiter
cum ipsius fratris mei consilio, cum omnibus terris cultis et incultis que ad
ipsam silvam pertinent, pro anima mea et
fratris mei Aldeberti, et patris mei, sive matris meae, omniumque parentum
nostrorum, ut misereatur nostri pius retributor, qui est omnium plasmator.
(cette charte a été extraite des mss. de M. Robert du Dorat en la Basse Marche.
« Hélie II comte de Périgord laissa à sa mort, arrivée en l’an 1031 au plutôt, trois fils , Aldebert, Eudes et Hélie. On voit par cette charte qu’Eudes prenoit le titre de comte comme son frère. Cet Eudes mourut en 1068 ». Signé : D. Clément.
Cette note de D. Clément a besoin d’être rectifiée.
(4) ib.
Don de la terre de
Boësse et de Faye à l’abbaye de St Cyprien de Poitiers par Audebert comte de La
Marche, Rainulfe de Montmorillon, Jourdain de l’Isle, Pierre de Sivray et
Guillaume Arvé son fils[84].
Aldebertus
comes Marchisus et Ramnulfus de Montemorillione, et Jordanus de Hisla, Petrus
de Sivriaco, et Willelmus Arveius filius ejus dederunt monachis Sancti Cypriani
terram de Buxiaet de Faia, et quam vocant Frost omnia a via Reichalvitan seu
Ponte Badolli, usque ad Brollium du Gers, vicariam quoque et decimam, quae alii
obtinebant de supradictis dominis in fisco, concesserunt similiter, quando
placitum cum illis facere monachi valerent. Odonis comitis. Bosonis comitis.
Pontiae comitis. Garnerii monachi Bernardi, Petri fratum, Agnetis matris eorum,
Petri de Sivriaco. Aimerici. Petri de Sala. Rotberti Giraudi. Gaufredi
presbiteri. Petri de Bar.
(extr. du Cartulaire original de l’abbaye de St Cyprien de Poitiers, f° 99).
Notes
Outre le don de terres dont il est parlé dans le sommaire, on voit le consentement des seigneurs à ce qu’une viguerie et une dixme qu’on tient d’eux en fief, passent aux religieux, lorsqu’ils auront fait leur accord avec les possesseurs actuels.
« Vicaria » peut se prendre pour les droits du viguier dans l’étendue de son ressort, ou pour une terre appelée viguierie. Nous avons une autre charte, où il est pris dans ce dernier sens.
« Placitum » ne peut s’entendre ici que d’un accord entre les religieux et les possesseurs des fiefs.
f° 73 r° (109- ?)
Charte par laquelle Gérard de Seuz prêtre, fait
donation à l’abbaye d’Uzerche du fief presbitéral qui lui appartenoit, au lieu nommé Monscensus, qu’Odon, comte de La
Marche, avoit donné à la même abbaye, pour y bâtir une église, devant Humbauld,
évêque de Limoges.
Utiliter
quisque decertat in saeculo qui taliter vivet, ut in futuro valeat regnare cum
Christo. Nam, ut quidam doctorum dicit, multi sunt qui non ad esse tendunt.
Quocirca ego in Dei nomine Geraldus de Seuz presbyter Cambartensis ecclesiae,
cui, Deo auctore, praesideo, decrevi aliquid agere dum valeo, quod me faciat
esse in perenni vita cum Domino. Est nempe insignis locus in eadem parrochia
Cambartensi a nobili comite Oddone, cui alodus erat, Sancto Petro Usercensi
concessus, ad ecclesiam aedificandam, Monscensis vocatus, ad quam, ut melius
augmentetur, pro anima patris mei, et matris meae, ac omnium parentum meorum
vivorum atque defunctorum, seu pro amicitia antiqua quam erga locum Usiarcum
habeo, necnon et pro benevolentia domni Geraldi abbatis, qui eidem loco
praesidet, do ipsi ecclesiae in omnibus, in quantum ad me pertinet, fiscum[85]
presbyteralem ut ad eandem parrochiam ejusdem villae, et hi qui in circuitu
fuerint, sepeliantur, prout termini ostenderint, qui consilio prudentium
stabilientur, cum consummatum fuerit, vel adquisitum, ibi poeniteant,
baptizentur, primitias reddant, ac vota sua deferant ; sicut mos est
omnium ecclesiarum. Hoc autem factum est in capitulo Usercensi, mense julio,
domno Geraldo abbate praesente, et aliis senioribus circumstantibus, scilicet
domno Stephano praeposito, Hugone priore, Rainaldo priore, Petro Fardet,
Geraldo Constantini, Stephano Rotberti cum cuncta congregatione. Si quis vero
ex successoribus meis contra libertatem ejus ecclesiae insurgere voluerit, aut
calumniam inferre praesumpserit, hoc quod quaerit non adquirat, insuper et
illud quod putat habere, quietum amittat. Amen.
Postea venit Oddo comes, cum domno
abbate Geraldo, ante domnum Umbaldum episcopum, apud Lemovicensem sedem
consistentem, et narraverunt ei haec omnia, supplicantes ut ibi ecclesiam
construere sineret, quod et libens perhibuit, audiente Gauberto archidiacono,
Bernardo vicecomite, Alduino de Nobiliaco, Ildegario de Moncogul, et multis
aliis. Deinde adiit eundem locum, et benedixit ibi cimiterium, suaque
auctoritate concessit eidem loco presbyteralem feuum, eodem presbytero rogante,
et domno Geraldo abbate adstante.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, copie du Cartulaire d’Uzerche, cotté n° 54, f° 414 de l’original, et 81 de la copie.)
f° 74 r° (1094)
Jugement rendu en l’assemblée provinciale tenue à
Bordeaux, par Amat, archevêque de cette ville, et légat su St Siège, sur la
contestation qui s’étoit élevée entre les chapitres de Périgueux et de St
Astier, au sujet du lieu de la sépulture de Guy de Mussidan. Il fut décidé
qu’il seroit enterré dans le cimetière de l’église de St Astier.
In
nomine Dei ac salvatoris nostri J.C., Amatus Sancte Romane ecclesie legatus.
Burdegalensis quoque archiepiscopus, Sancte Matris Ecclesie fidelibus nostris
scilicet, tam presentibus quam futuris, notum esse volumus qualiter
contraversia qui erat de sepultura Sancti Asterii, inter canonicos Sancti
Stephani Petragoricensis sedis, et Sancti Frontonis, in audiencia Auciensis
archiepiscopi, et Aginensis episcopi, circumstantibus aliis episcopis Vasconie,
et abbatibus Malliacensi, et Nantogilensi, et archidiaconis Petro Achelmo,
Eblone et aliis canonicis Sancti Andree, cum quampluribus religiosis, clericis,
determinata sit altera die post concilium, quod celebratum est a nobis
Burdegale, anno millesimo XC IIII° primum [--] Rainaldus Petragoricensium
episcopus, veritatem, inquit, dicam, et non mentiar. Quod Wido de Muissida, infirmus,
in presentia mei et Lamberti decani, et aliorum canonicorum Sancti Stephani et
Sancti Frontonis, cum se in cimiterio Sancti Asterii sepeliri disponeret, et a
nobis obiceretur quod non sibi liceret, set juxta consuetudinem parentum
suorum, in cimiterio Sancti Frontonis sepeliri deberet, ait : Nonne ego
christianus sum ? Nonne liber ?
Nunquid nam de parentela mea ? Quidam ibi, quidam hic sepulti sunt. Nobis itaque
tacentibus, ne si importuni, aut molesti videremur et essemus. Aperuit os suum,
et attracto spiritu, versis oculis, et utrisque palmis in nos exclamavit :
ego hinc natus, qualcumque parochianus, huic sancto decimas dedi, locus iste
per me multociens dehonestatus, ter aut quater combustus, ut deinceps a
parentibus et amicis meis tueatur ac veneretur. Hic inter monumenta pauperum
collocari, Deoque hic famulantium fratrum orationibus commendari. Quodque meis
non mereor, eorum patrocinantibus meritis adjuvari, corpusque meum, a te domino
atque magistro meo episcopo hic sepeliri desidero, et hoc toto corde efflagito.
Nos vero cum mansuetudine, ejus clamosas sustinentes expostulationes, data sibi
benedictione, discessimus. At ille, subsequenti octava die defunctus, in
cimiterio Sancti Asterii est sepultus. Ideoque conquerentur canonici S.
Frontonis et Sancti Stephani, qui sunt Petragoris, et qui hic nobiscum sunt.
Quod nobis illius castelli, et omnes qui sunt de parentela ipsius predicti
Widonis, apus eos sepulti sunt, et debent sepeliri. Quod audito, duo canonici
Sancti Asterii, Petrus de Caminel, et Aimericus Geraldi surrexerunt atque
dixerunt : mos est apud nos quod quicumque nobil. nostri castelli, et de
cognatione supradicti Widonis, in nostro cimiterio voluerit sepeliri,
sepeliatur. Ibi enim sepultus est Adacius, frater Grimoardi et Raimundi vicecomitum,
Raimudus vicecomes, Iterius vicarius, Bernardus frater ejus, Petrus filius
Bernardi, qui sunt de parentela ejus, Arnaldus quoque, filius ipsius Widonis
uxoratus, et in honore constitutus. De nobilibus vero aliis, Willelmus de
Gorson, Raimundus Raterii de Gorson, Gauterius Geraldi, Petrus frater ejus,
Ebrardus Massola, Arnaldus et Ebrardus filii ejus, Helias Agat[86],
Iterius Turol, et filii ejus et alii quamplures. Hujusmodi morem ac tenorem
habemus a tempore Radulfi episcopi, Arnaldi episcopi, et Geraldi episcopi, et
Willelmi episcopi, saltim per spatium XXXta, aut XLta
annorum, et etiam amplius. His auditis separatis a nobis Rainaldo episcopo, cum
canonicis, quorum causa agebatur, et hortati sumus archiepiscopum Auciensem, et
episcopum Aginensem, quod consideratis utriusque partis relationibus, justam et
canonicam darent diffinitionem igitur post multa, tandem hoc diffinierunt, ut
quod ecclesia Sancti Asterii, per tot annos et in vita tot atque tantorum
predecessorum episcoporum tenuit, superstes episcopus Rainaldus teneat, atque
in pace et quiete teneri faciat. Nos ergo Sanctorum
Patrum exempla sequentes, eorum canonicam diffinitionem, auctoritate qua
debemus, laudavimus, atque confirmavimus, et pariter jussimus singillari.
Actum et concessum est hoc Burdegale, II idus novembris, luna XVIIII,
epacta I, annus domni pape Urbani sedi VI.
(original en parchemin aux archives du chapitre de St Astier.)
f° 76 r° (avant 1096)
Donation faite à l’abbaye d’Uzerche, par Rainald
de Thiviers, évêque de Périgueux, de l’église de St Jean Baptiste Podii
Girobini[87],
ou Girolini.
Ego
in Dei nomine Rainaldus Petragoricensis episcopus, consilio et assensu
clericorum meorum, dono Usercensi monasterio, et monachis ipsius loci,
ecclesiam Sancti Johaniis Baptistae Podii Girolini, cum voluntate Andreae
presbyteri ipsius ecclesiae, in manu Geraldi abbatis, cum omnibus
possessionibus ad eam aliquatenus pertinentibus, his clericis meis testibus,
Rotberto Broillet, Arnaldo Guillelmi, Geraldo d’Alairac, Geraldo Salas,
Stephano de Brea archipresbytero ; sociis vero abbatis, Geraldo de
Rofiniaco, Petro Armacio monacho, Bernardo Girall. Hoc donum feci in mense, in civitate Petragoricensi, coram supradicitis
testibus.
(imprimée dans Baluze, Histor. Tutelen., col. 881, sub titulo : « Donum Rainaldi episcopi Petragoricensis, de ecclesia Podii Girobini, factum monasterio Usercensi ». Et se trouve aussi, Bibliothèque Nationale, mss. de Baluze, vol. cotté 54, f° 41, ex Cartul. Userc., f° 36.)
Nota : Gerald Roux, abbé d’Userche, mourut en 1096, après un gouvernement de 28 ans, qui remonte par conséquent à l’an 1068.
f° 77 r° (petit feuillet, commentaire de la charte
précédente)
Il est fait mention en ces termes de l’évêque
Rainald, dans la bulle du pape Calixte II en faveur du monastère de Tourtoirac,
de l’an 1120 :
… et donum quod a Petro Bertramno
archipresbytero de cimeterio ejusdem ecclesiae, in manu Rainaldi episcopi
factum est, etc.
(Gallia Christiana, nov., tome 2, instrumenta, col. 491).
f° 78 r° (1096)
Extrait d’une bulle du pape Urbain II, qui, à
l’exemple de ses prédécesseurs, met l’abbaye de Charroux sous la protection du
St Siège, et en confirme tous les privilèges, les biens et les possessions.
Urbanus episcopus, servus
servorum Dei, dilectissimo filio Petro monasterii Karrofensis abbati, ejusque
successoribus … Tuis igitur votis et peticionibus, etc. … per presentis itaque
privilegii paginam, apostolica auctoritate statuimus, ut quecumque hodie idem
in coenobium juste possidet, sive in futurum, concessione pontificum,
liberalitate principum, vel oblatione fidelium, juste atque canonice poterit
adipisci, firma tibi, tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus
hec nominatim duximus experimenda. Burgum videlicet ipsi monasterio adjacentem ...
in Lemovicensi episcopatu monasterium Castri de Rochecoardi cum cimiterio,
monasterium Sancti Angeli, cum castro et eclesiis sibi pertinentibus, ecclesiam
de Colongia, de Magnaco, ... castrum de Nontrum, et monasterium cum ecclesiis
suis. In Xanctonensi pago, etc.
In Petragoricensi, monasterium Sancti Petri de Sorziaco, cum appendiciis
suis, ecclesiam Sancte Colombe, Sancti Egidii, Sancti Petri Belli, ecclesiam
novam de Fractojoco, de Landas .
In Caturcensi monasterium de MontePesato ... in Engolismensi, ecclesiam
de Voloerta, ecclesiam S. Petri de Cellafrin, etc.
(cette bulle a été extraite d’un petit cartulaire en parchemin, conservé dans les archives de l’abbaye de Charroux. La date a été omise par l’auteur du cartulaire. L’original n’est plus au Trésor.)
Nota : Il est parlé dans cette bulle de la consécration de l’autel de l’abbaye de Charroux, faite par Urbain lui-même en 1096, le 10 janvier. Ainsi la date ne peut être pour le plutôt que de cette année. Fr. Br.
f°
79 r° (1097)
Charte
par laquelle Ranulfe, évêque de Saintes, soumet le monastère de Baigne
en Saintonge, à l’abbaye de Cluny, du consentement de Guillaume comte
d’Angoulême, et de Foucaud d’Archiac.
Quoniam
dispositio aecclesiarum omnipotentis Dei gratia in regimine et providentia est
commissa episcoporum, pio studio invigilare debet circumspecta sollicitudo
eorum, ut ea quae bene ordinata sunt, confirmare, confirmata ad meliora semper
provehere satagant. Ea vero que a rectitudinis tramite deviare conspexerunt, ad
equitatis lineam reducere studeant. Quapropter ego Rannulfus Santonicae sedis
episcopus, diu dolens cenobium Sancti Stephani de Beania per vitam secularium
abbatum pariter et monachorum, ante nostri pontificatus tempora pessumdatum, ac
religione destitutum. Expectabam opportunitatem nostris diebus, ad ejusdem
coenobii restitutionem. Qua tandem, morte Gilesmundi abbatis, inventa,
quantocius convenire festinavi comitem Engolismensem Wilelmum, et Fulcadum de
Archiaco, in quorum consilio et tuitione, quantum ad seculare, providentia monasterii
consistere videbatur. Communicato itaque consilio cum archidiaconis et
canonicis nostris, pariterque princibus prenominatis, aliisque idoneis
personis, omnes simul unanimi voluntate, et tranquilla pace concordavimus, ut
salvo in omnibus jure episcopali, et matris ecclesie, Sanctonice sedis, curam
et ordinationem supra scripti coenobii, in sanctam et sapientem manum domini
Hugoni abbatis Cluniacensis et omnium successorum mittere deberemus. Volumus
igitur et concedimus et laudamus ego Rannulfus episcopus et Wilelmus comes, et
Fulchadus de Archiaco, ut ab hoc die in sempiternum maneat subjectum idem
monasterium monasterio Cluniacensi, et omnibus abbatibus Cluniacensibus, sicut
omnia sua monasteria sub ordinatis abbatibus Deo servientia sibi subdita cognoscuntur.
Salvo tamen in omnibus jure pontificati et auctoritate Santonicae sedis. Et ut
concessio vel donatio ista firma et rata maneat in perpetuum, huic carte
suscribere, et crucis signacula propriis manibus imprimere curavimus. S. Rannulphi episcopi. S. Wilelmi comitis. S. Fulcaldi. Testes et
laudatores sunt hii subnotati, Amaluinus archidiaconus, Petrus archidiaconus,
qui hanc cartam dictavit, Arduinus magister aecclesiae Santonensis, Gaufridus
cantor. Factum est hoc anno ab Incarnatione verbi sempiterni millesimo XC VII,
epacta IIII, concurrente II, Urbano II, romanae sedis pontificatum exornante,
Amato archiepiscopatum Burdegalensem administrante, pariterque Beati Petri
legatione fugente, Philippo in Francia regnante, Willelmo ducatum Aquitaniae tenente.
(original en parchemin, communiqué par D. Brial, qui m’a dit l’avoir trouvé parmi les papiers de D. Martène.)
f°
/ petit feuillet interstitiel
2 des ides d’avril 1097
Privilegium Urbani papae II ad
Lemovicensem abbatem Ademarum, per quod confirmat omnes possessiones et
pertinentias abbatiae Sancti Martialis Lemovicen., sub disciplina et
dispositione Cluniacensium abbatum, ita ut obeunte abbate, alius ab eis
subrogetur etc.
Urbanus episcopus, etc., dilecto
filio Ademaro abbatis Lemovicensis coenobii, quod in honore Beati Martialis
aedificatum est ...
... sub tutela apostolicae sedis
perpetuo confovenda suscipimus ... in Petragoricensi, monasterium Sancti Martialis apud Palnatum. In Engolismensi,
ecclesiam S. Martialis de Multone et de Cantrazac, et capellam in Silva Biarga,
et aliam in Bosconigreto, et S. Hilarii in Castello de Roca. In Burdegalensi,
ecclesias S. Petri de Tortirac, et de Fornel et de Petraficta etc.
Datum Sanctonis, per manum
Joannis s. R. l. diaconi cardinalis, secundo idus aprilis, indict. IV,
Incarnat. Dominicae, anno MXCVII, pontificatus autem domni Urbani secundi papae
IX.
(imprimée
dans le Bullar. Ordin. Cluniac., p.27).
f°
80 r° (?)
Excerpta
ex veteri necrologio inclytae domus Sylvae Majoris inter duo Maria, in quo bene
multa occurunt de episopis Agennensibus, Petragoricensibus, etc…
Januarius
·
VI
idus Obiit
Theobaldus comes Blesensis. Elias de Blinac, et Archembaldus, abbas
Solemniacensis.
·
V
idus Obiit
Bertrandus de Laubese, miles, monachus ad succurendum.
·
XII
kal. Obiit
Raymundus de Vairas, miles.
·
XI
kal. febr. Obiit Gailhardus
de Bainaus (de Bainaco), miles, monachus ad succurendum.
·
(VIIII kal. febr.,
ob. Forto Bajonensis episcopus ex alio necrol.)
Februarius
·
IV
idus febr. Obiit
Guilhelmus dux Aquitanorum, et Guilhelmus Arnaudi de Loubens, miles.
f° 81 r° (1101)
Charte de concession faite à l’abbaye de Charroux,
par un concile tenu à Poitiers, du monastère de St Pierre de Cellefroin, dans
le diocèse d’Angoulême.
Cardinales
Romane ecclesie, omnibus in fide fundatis, salutem et benedictionem. Notum
fieri volumus fraternitati vestre quod in concilio, quod, Deo annuente, Pictavi
solempniter celebravimus, recitatum est privilegium domni Urbani pape,
continens concessionem quam dominus papa fecerat Karrofensi ecclesie, de
ecclesia Sancti Petri, que dicitur Cellafruini. Hoc ipsum vero a nobis
confirmari in concilio monachi expetierunt. Quorum petitioni annuimus,
apostolica igitur auctoritate et nostra totiusque concilii, idem monasterium,
videlicet Sancti Petri de Cella Fruini, Karrofensi monasterio in perpetuum
concedimus. Si quis vero prefati tenorem privilegii infringere presumpserit,
sciat se anathematis gladio feriendum. Huic nostro concilio interfuerunt
Leodegarius Biturcensis archiepiscopus, Radulphus Turonensis archiepiscopus,
Dacbertus Senonensis archiepiscopus, Petrus Pictavensis episcopus, Engostannus
Laudunensis episcopus, Ivo Cartonensis episcopus, et multi alii episcopi et
abbates, qui omnes hoc ipsum confirmaverunt, octavo kal. decembris[88],
anno Incarnationis Dominice millesimo centesimo primo, epacta XVIII, anno
apostolatus domni Paschalis secundo, indictione nona.
(Cette charte a été extraite du Gros cartulaire de l’abbaye de Charroux, f° 231. L’original n’est plus au Trésor.)
Elle nous apprend une des opérations du concile de Poitiers. A imprimer.
(J’ai fait cette copie surr les mss. de D. Fonteneau. Il doit y en avoir une semblable dans le dépôt Moreau, à la Bibliothèque Nationale.)
f° 82 r° ()
Inventaires de Montignac f°
558.
Chap. 52, coté Bordeaux et Blaye (n° 1)
Double d’echange fait entre Edoard (Edouard), fils ainé du roi d’Angleterre duc d’Aquitaine d’une part, et Jean duc de Bretagned’autre ; par lequel le dit duc quitte sa comté de Richemont, assise au royaume d’Angleterre, et en récompense d’icelle, ledit Edoart lui assigne 10 000 livres trses de rente, sur la coutume de Bordeaux, de St Macaire, de Blaye et de Bourg, de l’an 1334, non signé, ni scellé. (n° 1)
Ib.
Assignation faite à dame Jeanne de Laverdac et de Candaronne, femme de noble Pierre de Bordeaux, de 300 livres de rente, que iceluy de Bourdeaulx luy assigna pour son douaire, lesquelles il avoit accoustumé lever sur le péage et coutume de Bordx de l’an 1340. Lesquelles 300 livres le roi d’Angleterre lui avoit saisi pour ce quelle tenoit le parti du roi de France. (n° 2)
f° 558 verso
Ratification de Edoart roi d’Angleterre, de l’accord fait par Guillaume de Montagut, ou son lieutenant au duché de Guienne pour et au nom dudit seigneur roy, avec Archambaud comte de Périgord, et Brunissens de Foix sa mère, et autres ; sur ce que ledit sgr prétendoit avoir droit en la terre, château et châtellenie et biens appartenans [aus--][89] de Blaye, que ledit sgr roy avoit mis sous sa main. (n° 3)
Ib.
Mandement du roi Philippe aux sénéchaux de Périgord et Querci, pour faire et contraindre payer à noble Jeanne de Périgord, veuve de feu Pierre de Bourdeaux, 300 francs bourdelois de rente, que son mari lui avoit laissés par son testament, et assignés sur le revenu de la coustume et marché de Bourdeaux, signé Guillelmus praepositi. (n° 4)
Ib.
Lettres de Bernard-Ezi seigneur d’Albret, lieutenant et capitaine général du roi d’Angleterre au duché de Guyenne, et Olivier de Juglains, sénéchal en ladite duché ; par lesquelles il ordonne que 300 livres de rente seront rendues à dame Jeanne de Périgord dame de Laverdac et Candaronne, veuve de noble Pierre de Bourdeaux, lesquelles icelluy de Bourdeaux avoit et levoit sur le péage du vin, et sur la poissonnerie de Bourdeaux ; lesquelles 300 livres lui avoient été otées, pour ce quelle tenoit le parti dur roi de France. De l’an 1340. (n° 5)
folio 559
Vidimus de la cession et transport que Archambaud comte de Périgord, tant pour luy, que ses consorts, fit au roy d’Angleterre duc de Guyenne ; de tout le droit que leur pouvoit competer et appartenir en la terre et châtellenie de Blaye, pour 16 000 livres payables une fois. Donné à Bourdeaux le 3 avril 1319 (n° 6)
Ib.
Lettre en parchemin, par lesquelles appert que dame Jeanne de Périgord, dame de Laverdac et de Candaronne, femme de noble Pierre de Bourdx, fut mise en possession de certains droits et devoirs que ledit feu de Bourdx son mary prenoit sur la coustume et le droit du vin de Bourdx, avec le mandement laissé par le roi d’Angleterre pour lever et oter la main mise sur lesdits droits, de l’an 1340 et le 24 septembre, signées Ymerny. (n° 7)
folio 559 verso
Lettres en parchemin, par lesquelles Bertrand Boniface et Arnauld Payen, docteurs et chanoines, commissaires par les rois de France et d’Angleterre députés, pour pourvoir à certaines restitutions au duché de Guyenne ; après avoir vu la requête de dame Jeanne de Périgord, dame de Laverdac, veuve de feu noble Pierre de Bourdeaux, disant les Anglois luy occupent et detiennent 300 livres de rente, que son feu mari levoit sur les deniers de la petite coustume, que se lève au château du roy, audit Bourdeaux , sur la vente du poisson, et autres choses apportées du marché et place publique dudit Bourdeaux. Lesquelles 300 livres ou franx bourdelois sondit feu mary luy avoit laissé pour son douaire. Attestent, que, appellés et presens les procureurs desdits roi de France et d’Angleterre, et parties unies, et inquisition faite avec certains témoins, par délibération de conseil, leur est appareu ladite rente avoit été occupée par ledit roy d’Angleterre, et icelle mettoient en leur main, commettons sur ce, à la perception d’iceux ladite dame de Laverdac, requirent Guillaume de Grossols, du 3e de mai 1334. Scellées des sceaux desdits commissaires.
Cottées au dos (n° 8)
Ch. 57 coté Marmande, folio 570
Lettre de Adam de Limbroch connétable de Bordeaux, par lesquelles est mandé à maître Léonard de Biachs notaire de Marmande, faire jouir dame Brunissende de Foix, tutrice d’Archambaud son fils comte de Périgord, du péage de Marmande, qui lui avoit été entr’autres choses baillé par le roi d’Angleterre, pour partie de certaine récompense, qu’il lui devoit à cause d’un échange et transon[90] entr’eux faits. De l’an 1323. (n° 1).
folio 570 verso
Lettres du roi adressans à la Chambre des comptes de Paris, pour delivrer la terre et chatellenie de Marmande au sire d’Albret pour 4 000 livres de rente ; du 21e jour d’avril l’an 1374.
Signées et scellées. (n° 3)
Ch. 58, folio 572
Vidimus de lettres patententes du roi Philippe de l’échang fait entre lui et le comte de Périgord Hélie Taleyrand, par lequel ledit comte baille au roi les vicomtés de Lomagne et Auvillar ; et en recompense de ce ledit seigneur lui bailla la seigneurie de Puynormand, Beauregard et Clairmont. Et autres pièces y mentionnées : avec commission adressant au sénéchal de Toulouse pour mettre en possession ledit comte desdites pièces. Le tout attaché ensemble, de l’an 1305 (n° 2).
f° 85 r° (1104)
Donation faite à l’abbaye d’Uzerche, de l’église
de St Méard de Gurson par Guillaume d’Auberoche, évêque de Périgueux, et
confirmée par Aldebert III comte de Périgord, Taleyrand son neveu, et Gautier, Guillaume
et Itier de Gurson, seigneur du lieu de ce nom.
Universis
praesentibus et futuris notum fieri volumus, et praesenti scripto denuntiamus
quod ego Guillelmus Petragoricensis ecclesiae episcopus, consilio et assensu
clericorum meorum, ecclesiam Sancti Medardi de Abbatia cum omnibus
possessionibus aliquatenus ad eam pertinentibus, donavi monasterio Usercensi,
et monachis ibidem Deo servientibus eorumque successoribus, ut et ipsam
ecclesiam et omnia ad ea pertinentia quiete et inconcusse in perpetuum possideant.
Hoc autem donum canonice a nobis factum concesserunt Aldebertus comes
Petragoricensis, et Talerandus nepos ejus, et Galterius de Gorzom, et
Guillelmus de Gorzom et uxoris ejus Maria et frater ejus Igterius, in quorum
potestate et defensione praedicta Sancti Medardi ecclesia consistebat. Hanc
autem praefatae ecclesiae donationem fecimus in civitate Patragoricensi, in
manu Aldeberti Usercensis praepositi, in praesentia domni Geraldi Engolismensis
episcopi, et nostrae ecclesiae canonici. Eandemque etiam donationem paulo post
concessimus atque firmavimus in manu domni Gausberti Usercensis ecclesiae
abbatis. His siquidem donationibus praesentes affuerunt Arnaldus Guillelmi
Petragoricensis archidiaconus, Mainardus Cramail, praecentor Engolismensis, Leodegarius
Amblardus, Rorbertus Broillet Petragoricenses canonici, Geraldus Rotger. Ut
autem haec donatio, et hujus nostrae institutionis pagina firmior et stabilior
habeatur, et in perpetuum illibata permaneat, eam propria subscriptione subter
firmavimus, et nostro sigillo muniri fecimus. Ego Guillelmus d’Albarocha
Petragoricensis ecclesiae episcopus subscripsi.
Facta est autem haec donatio anno ab
Incarnatione Domini MCIIII, indictione XII, paschali papa apostalicae sedi
praesidente, Philippo rege Francorum regnante.
(imprimée Dans Baluze, Hist. Tutel., col. 877, sub titulo : « Donum ecclesiae Sancti Medardi de Abbatia, factum monasterio Usercensi a Guillelmo episcopo Petragoricensi, anno 1104. » Cette pièce se trouve aussi Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, vol. cotté 54, f° 40, ex Cartul. Userc. abbatiae, f° 35).
Nota : voy. encore sur l’église de St Medard, et la chapellenie de St Rémi, l’Histoire de Tulles par M. Baluze, col. 842 et 843, du tems de Pierre Béchade, qui gouverna l’abbaye d’Uzerche depuis l’an 1108, jusqu’en 1113.
f° 86 r° (1105)
Notice de la donation de l’église de St Méard de
Gurson, faite à l’abbaye d’Uzerche, par Guillaume d’Auberoche, évêque de
Périgueux, et par un très noble chevalier, nommé Gautier de Gurson, qui en
possédoit la moitié.
Omnibus
in hoc loco commorantibus notum fieri volo qualiter ecclesia Sancti Medardi
vocitata Abbatia, in terrotorio Petragoricensium sita, loco nostro sit tradita,
ac in dominio Sancti Petri Usercenis et servorum ibidem commanentium redacta.
Temporibus domni abbatis Gauberti reverentissimi hujus loci, inter alia plura
terrarum dona, haec, ut duximus, ecclesia, tali modo nobis est adducta. Domnus
Guillelmus d’Albaroca Petragoricorum episcopus interpellatus ex parte ejusdem
honorabilis patris, ut in hac re assensum praeberet, libentissime annuit ;
et pro hac re Usercam adveniens, honorifice est susceptus. Qui, in generali
capitulo veniens, die quo celebratur advincula S. Petri, praesente domno
Gauberto abbate, seu congregatione, fecit donum Deo et S. Petro de eadem
ecclesia, in quantum ad se et ad suam sedem pertinebat, nulle videlicet
querimonia in ipsa retenta, excepta sepultura nobilium de Gorzom ad sedem
propriam pertinentium. Hoc donum fecit cum consilio sedis et clericorum suorum,
praesentesque cum ipso ibidem fuerunt ibi Arnaldus Guillelmi, archidiaconus,
Leodegarius canonicus, Rotbertus Brollet. Praefato itaque dono episcopi ac
clericorum suorum patrato, vel quicquid alius in ejus episcopatu adquiri
seniores Usercenses potuerunt ab ipsis condonato, erat quidam miles
nobilissimus nomine Galterius de Gorzom, qui medietatem ejusdem ecclesiae jure
possidebat. Qui per internuncios suos domnum Gaubertum abbatem ad se
convocavit, volens eandem ecclesiam, sicuti ad se pertinebat, Deo et S. Petro
condonare, ejusque dominatui submittere. Que cum nobili comitatu illuc pergens, domno episcopo ospitalitatem,
ducatumque sibi praebente, honorifice ab incolis terrae ipsius receptus est.
Praefatus vero Galterius de Gorzom, cum uxore sua, et filio Galterio omnem
humanitatem illi reverenter abundeque impendens, dedit Deo et S. Petro
Usercensis coenobii, et domno abbati Gauberto, medietatem ejusdem ecclesiae cum
appendiciis suis, sicuti ad se pertinebat, feuum presbyterate, et quicquid
alius ad eandem ecclesiam pertinebat, terram scilicet altario debitam, ac
terciam partem de omni decimo suae medietatis, et hoc quod presbyteri in eandem
villam tenebant, seu aliquis de ipsis. Expulit vero presbyterum de eadem
ecclesia, nomine Petrum Gaucelmum, data illi mutua vicissitudine terrae illi
complacente, medietatem videlicet de hoc quod habebat in ecclesia S. Remigii,
excepta sepultura, tali modo ut post obitum illius, remaneat S. Medardi
senioribus. Ipse vero dimisit feuum omne de ipsa ecclesia in manu domni
Gauberti abbatis, plurimis audientibus. Ipse autem vir nobilis Galterius de
Gorzom, et uxor illius nomine Helizabeth dedit lesdam salis de ipsa villa.
Dedit quoque omnes feuales suos, qualicumque modo feuum suum senioribus ipsius
ecclesiae, scilicet S. Petri de Userca dare voluerint. Hujus doni auctores
fuerunt domnus Gaubertus abbas, Ramnulfus de Roeira, monachus, Ramnulfus Aemari
monachus, qui primus de nostris ibidem stetit, Raimondus de Sancto Guillelmo
monachus, Aldebertus praepositus, Auduinus monachus, etc. Factum est hoc donum
anno Incarnati Verbi M C V, temporibus Paschasii papae, Guillelmo episcopo
Petragoricensium, Gauberto abbate Usercae, domino nostro Jesu Christo regnante
per secula, amen.
(imprimée dans Baluze, Hist. Tutel., col. 877
et seq. – Se trouve aussi Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, vol. cotté
54, f° 103, ex Cartul. Userc., f°
677 ann. 1105, sub titulo : « Donum domni Guillelmi episcopi
Petragoric. de ecclesia Sancti Medardi.)
f°
87 r° (1105)
Lettres de Guillaume d’Auberoche, évêque de
Périgueux, par lesquelles il confirme la donation qui avoit été faite à
l’abbaye d’Uzerche par Rainald de Thiviers, son prédécesseur, de l’église St
Jean Baptiste Podii Girolini, et de la chapelle du château de Puyguilhem.
Ego
Guillelmus Petragoricensis episcopus de monasterio Usercensi et monachis ibi
Deo servientibus ecclesiam Sancti Johannis Baptistae Podii Girolini, et
capellam Castelli, Podii Guillelmi, cum omnibus possessionibus ad se
pertinentibus, ut eas monachi Usercenses perpetuo teneant et possideant. Hoc facio
in capitulo Usercensi, vincula Sancti Petri in manu domni Gauberti abbatis, cum
consilio clericorum nostrorum, Arnaldi scilicet Guillelmi, archidiaconi,
Mainardi Cramail, Leodegarii Amblardi, Rotberti Broillet, qui tunc nobiscum
erant. Hoc autem donum antecessor noster, domnus videlicet Rainaldus, cum
investitura jam antea fecerat domno abbati Geraldo, et monachis suis canonice
in civitate Petragoricensi. Et ut haec dona firma
et inconcussa omni tempore permaneant, ea propria manu suscribimus, et nostro sigillo
muniri facimus. Factum est hoc anno Incarnati Verbi, MCV, indictione I.
Signum
Guillelemi episcopi Albaroca.
(imprimée dans Baluze Hist. Tutel., col. 881, an 1105, sub titulo : « Literae Guillelmi episcopi Petragoricensis de eadem re, et de Podio Guillelmi ». Et se trouve aussi, Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, vol. cotté 54, f° 41, ex Cartul. Userc., f° 36.)
f° 88 r° ()
Charte de Raimond I, vicomte de Turenne, qui,
après avoir brûlé le château de Clarens, où il périt beaucoup de monde, se retira
à Uzerche, où il passa le Carême, pour faire pénitence. L’abbé, satisfait de
ses dispositions, lui confia la garde et défense de l’obédience d’Agutmont.
Innotescat tam praesentibus quam
futuris quod ego Raimundus vicecomes de Torenna, poenitentia ductus, super
castro de Clarens igni a me everso, cum viris et mulieribus, sequestratus a
populo tota quadragesima, injuncto mihi inter coetera, usque ad diem Paschae
infra coenobium Usercense, cum servis Dei commoratus sum. Quibus, quoniam de
tot et tantis beneficiis tam corporis quam animae meritum compensare nequeo,
me, genusque meum omne usque ad finem mundi, obnoxiva recognosco. Obedientiae
itaque d’Agulmont proprie et sine alicujus praerogativa Usercensium monachorum
quam dominus Gaubertus abbas Usercensis, assensu totius capituli, eo quod
pravis et raptoribus circumcincta sit hominibus, pro poenitentia et salute
animae meae perviligilantiae meae tutelae cum pertinentibus suis commendare
dignatus est, pervigilem custodem et fidelem, dum vixero, futurum me promitto.
Adhuc autem coheredibus meis quasi testamentum transcribo, prout libera est,
liberam custodiant; et ab universis malefactoribus eam et monachum ibi
habitantem tueantur. Sin autem hereditatem meam illis, uti degeneribus
possidendam abdico, et monachis Usercensibus praecipio quatinus obedientiam
suam alii, qui eam libere tueatur, committant. Ego vero tutelam illis mihi et
successoribus meis commissam absolvo. Hujus rei testes Guillelmus Aimirici,
monachus ibi habitans, Geraldus d’Aureill presbyter, Stephanus de Vassaniac,
Eustorgius de Chalm, Petrus Folcoaut, Rainaldus de Rofiniac et alii plures. Confirmatum est hoc
in die Paschae.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, vol. cotté 54, f° 106, ex Cartul. Userc., f° 684, sub titulo : « Qualiter commissa est obedientia Acutimontis vicecomiti Torennae.)
f° 88 v° (circa 1100[91])
Charte de donation d’églises, de dixmes et de
domaines situés en Angleterre, faite à l’abbaye de Charroux, par Roger de
Montgomery, comte de la Marche, et Almodis sa femme.
Ego
Rotgerius comes, et Almodis comitissa uxor mea, pro salute animarum nostrarum,
omniumque parentum nostrorum damus Sancto Salvatori Karrofensis ecclesie, et
abbatibus ac monachis ibidem Deo famulantibus, ecclesiam de Seccabrot et
ecclesiam de Bergabi, cum omni terra, et omnibus decimis ipsarum ecclesiarum et
omni re, et decimam de Aula de Cellaborna, et manerium de Cursol ex integro, et
manerium de Galingoura, similiter ex integro, ita omnino libere, sicuti ego
liberius habui de domino rege Anglorum nomine W. scilicet cum satta et sotta,
cum tol et thram[92], decimam quoque de omni
terra quam Robertus filius Galteri habebat in Framilingoam, et in Flemiorza,
similiter decimam, quam Rotgerius filius Galterii habebat in terra que dicitur
Benga. Concedimus etiam ut quicumque nostrorum hominum, Sancto Salvatori
Karrofensis ecclesie voluerit decimam quam de terra quam de nobis habuerit,
potestatem habeat donandi, quod donum factum apud Maurrium quod dicitur
Stradabroc, videntibus et audientibus his subscriptis Reginaldo monacho de
Sancto Mauricio, Giraldo Boerio, Bertrando de Rocamelt, Jordano de La Castra,
Ricardo dispensatore, Radulfo Cocco, Henrico diacono.
(cette charte a été extraite du gros Cartul. de l’abbaye de Charroux, f° 80 – l’original n’est plus au Trésor.)
Notes :
(1) « Rotgerius comes », c’étoit le comte de La Marche, Roger de Montgommery, surnommé ‘Le Poitevin’.
(2) « rege Anglorum nomine W. », Guillaume II roi d’Angleterre
(3) « de Rocamelt », aujourd’hui Rochemeau, beau château près de Charroux.
(4) « de La Castra », de La Châtre.
f° 89 r° (11-- ?)
Charte par laquelle Olivier de Las Tours donne à
l’abbaye d’Uzerche, la moitié de la terre de Vinzelle, que Guy de Bré son
beau-père lui avoit laissé, en partant pour Jérusalem.
Hoc
quod hic conscribimus litteris, volumus ut sit notum in posteris, videlicet
qualiter Petrus Pipiola comparavit de Widone de Bré terram de Vinzella et
Dellapora cum hominibus hereditariis ; quae sita est in parrochia de
Lacac. Atque exinde condonationem fecit cum ipsius consilio, post obitum suum
Deo et Sancto Petro ad Usercham. Hac domno abbati Gauzberto[93]. Sed
immatura praeventus morte, discessit. Postea
praefatus Wido de Bré pergens Jerosolimam, dimisit terram suam, cum filia sua[94]
Oliverio de Las Tors, qui amonitus a domno Petro abbate, dedit medietatem
terrae supra scriptae cum hominibus, Deo et Sancto Petro. Ac dimisit illi omnes
querelas quas requirebat in hominibus qui habitant in terra Sancti Petri,
maximeque in Petro Dellacosta, et Aimirico de Mautraide, quos dedit ex toto cum
infantibus quos habent atque habituri sunt. Et haec omnia promisit facere
auctorizari uxori suae. De hac retestes sunt dominus Petrus Beccada abb.,
Ildebertus praepositus m°., Gauzbertus Mirabell m°., Rainaldus de Rofiniac m°.
Vosiensis, Gauzfredus de Peiruca, Petrus de Garmaza. Accepit propter hoc ipse
Olivarius plurimam pecuniam a Petro abbate.
(Bibliothèque Nationale, copie du Cartulaire d’Userche par Baluze, p. 71, et du Cartulaire, f° 574, sous ce titre : « Carta Olivarii de Las Tors, de terra Petri Pipiola, et de quasdam alias querimonias ».)
f° 90 r° (petit feuillet intercalaire)
Sous l’abbé Pierre Béchade entre 1108 et 1113[95].
f° 91 r° (1109)
Charte d’Aldebert III du nom, comte de Périgord,
par laquelle il donne à l’abbaye d’Uzerche une terre appelée Ville-Bares, avec
12 borderies, et confirme les donations faites à la même abbaye, par Gautier de
Gurson et Guillaume Otger.
Oportunum
ac congruum quidem est omnibus ex his quae jure possidet rebus aliquid sibi
praevidere, unde in perventione a summo omnium bonorum remuneratore perennis
vitae bravium valeat accipere. Hujus ergo rei memorans venerabilis
Petragoricensium Ildebertus comes, pridie idus julii venit cum duobus
comitibus, scilicet Girberto Guillelmo de Maroll, ac Geraldo del Fraisse de
Specula, in capitulo Userceno, in primis perhibuit ac dedit donum quod domnus
Gauterius de Gorciom, ac Guillelmus Otgerius fecerunt S. Petro, de ecclesia S.
Medardi, vel de omnibus ad ipsam pertinentibus, immo etiam omnium .I. lesda
vestigalium vel feualium suorum dacionem sollempniter S. Petro fecit, atque
speciatim illam terram quae vocatur Vila Bares cum XII bordariis, quae in ipsa
terra sitae sunt, praeter unum mansum quem mater sua cuidam sancto olim
dederat, cum omnibus ad hoc domnum pertinentibus Sancto Petro dedit. Hujus rei
testes sunt domnus Petrus Usercenus abbas, qui hoc donum suscepit, cujus
ammonitione fuit factum, ac humilis congregatio Userceni loci, ac supradicti
duo viri, qui cum illo venerunt. Factum est hoc donum anno Incarnati Verbi M C
nono, indictione secunda, regnante Ludovico rege Franciae, ac domno Eustorgio
episcopo in sede Lemovicina praesidente, necnon venerabili Guillelmo episcopo
cognomento d’Albaroca regimen Petragoricae sedis obtime regente.
(Bibliothèque nationale, mss. de Baluze, portefeuille cotté n° 54, f° 104, ex Cartul. abbatiae Userc., f° 678, sub titulo : « Donum Ildeberti comitis Petragoricensis ». Et se trouve aussi par extraits, ibid., mss. de Duchesne, cotté Extraits de divers cartul. de France et autres, tome V, n° XXII, et au dessous 9612/X, f° 222 v°).
f°
92 r° (1110)
Guillelmus,
Petragoricensis episcopus, dat Userce monasterium Exidolii.
Guillelmus Petragor. episcopus
dedit Deo et Sancto Petro Usercae, et Petro abbati, et monachis, pro remedio
animae suae et parentum suorum, monasterium Exidolii … Actum anno Domini
MCX, indictione III.
(Bibliothèque nationale, extrait de Claude Estiennot, Antiquit. Bened. Lemovic. provinciae, cotté n° 541, part. 2, f° 431, ex Cartul. Uzercae.)
f° 93 r° (1114)
Charte par laquelle Guillaume, évêque de
Périgueux, fait donation conjointement
avec le chapitre de St Front, dont il étoit abbé, à l’abbaye de Fontevrauld,
d’un lieu nommé la Sauvetat, situé ans la forêt de Cadoin, sous le devoir d’une
livre d’encens, payable tous les ans, au même chapitre, le jour de St Front, en
mémoire de cette donation.
Consuetudinem
Sancte Ecclesie sequentes, volumus universis fidelibus, de loco qui dicitur in
sylva Cadunii, salutaris certitudinem veritatis relinquere, ut hujus rei
memoria per litteras possit in perpetuum manere. Dum venerabilis Robertus de
Arbrecello[96] Petragoricas partes
advenisset, et capitulum S. Frontonis intrasset, ibique canonicos ejusdem
sancta predicatione reficeret, rogaverunt eum iidem canonici, ut ad
sustentationem sanctimonalium in ecclesia Fontis Ebrardi, omnipotenti Domino
servientium, unum de locis S. Frontonis
dignaretur accipere, et ad victum sanctarum feminarum edificare. Qui precibus eorum quandoque devictus, unum
de minoribus locis eorum, et eo tempore jam pene desertum accepit, et ad
honorem S. Frontonis ; et ad recognitionem hujus nostre donationis, unam
libram incensi, que in ejus festivitate reddatur, ibi imposuit. Itaque ego
Guillelmus Petragoricensis ecclesie
episcopus, et canonicorum S. Frontonis abbas, et iidem canonici, hunc
donum quod dicitur in sylva Cadunii Salvitas, domino Roberto, et
sanctimonialibus Fontis Ebrardi dedimus mansuras, et omnia que ibi
possidebamus ; et nostris manibus subscripsimus, et ad confirmationem
hujus donationis, hanc chartulam sigillavimus : testibus Helia precentore
de Cassent[97], Bernardo, sacrista de
Pairac, Iterio, archidiacono de Salis, Arnaldo de Favars, Stephano Iterii,
Raymundo Demur, Iterio de Sauzet, Helia Seyro, Helia de Clarent, Helia vicario,
Guillelmo de Bordelia, Guillelmo magistro Nanclarensi[98], et
Aldoino S. Stephani canonico, et Arnaldo, capellano de Pabancelos[99], et
aliis quampluribus. Guido de Salis, et Helias frater ejus dederunt quidquid in
Salvitate clamabant ; testibus Geraldo, priore de de Salis, Arnaldo
Richardi. Iterius archidiaconus similiter dedit ; testibus
Iterio Stephani, Geraldo priore de Salis.
(imprimée dans le Spicilège de Dom Luc d’Achery, de l’édit. in folio, tome 3, p. 475 – et de l’édition en 13 vol., tome XI, p. 317, sous le titre suivant : « Guillelmus episcopus Petrag. et canonici Sancti Frontonis concedunt eidem Roberto, et monialibus Fontis Ebrardi, locum qui dicitur in sylva Cadunii Salvitas ».)
Il en est fait aussi mention dans la Table chronologique des diplômes, tome 2, p. 443, année 1114, en ces termes : « Charta qua Guillelmus episcopus Petragoricensis, et abbas Sancti Frontonis, cum capitulo, donat monasterio Fontis-Ebrardi, locum de Salvitate, in sylva Cadunii, sub lege reddendae canonicis, unius librae incensi, in recognitionem doni, in festivitate S. Frontonis ».
(Clypeus
nasc. ordin. Fontebral., tome 1, part II, p. 149, ex Tabul. abb. de
Cadunio, ad ann. 1114.)
f°
94 r° (1114)
Notice de la fondation de Dalon, et des premières donations
qui lui ont été faites, par Gérald et Golfier de Las Tours et autres.
In nomine Domini Jesu Christi. Amen.
Incipit
liber fundationis et donationem abbatiae Beatae Mariae Dalonis.
Anno
ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi MCXIV, indictione VIII, epacta XII,
domno Paschali Romano pontifice feliciter regente, Eustorgio episcopo
Lemovicensi sedi praesidente, regnante Ludovico rege Francorum, superstite
Ademaro vicecomite Lemovicensi, domnus Geraldus de Salis eremum quae ab
hominibus Dalonium dicebatur, expetiit, atque ad servitium omnipotentis Dei,
quosdam de fratribus suis ibidem constituit : Geraldus siquidem de
Turribus et Golferius frater ejus, qui eremi illius dominium jure hereditario
possidebant, ab omni saecularium dominatione et calumpnia liberam et quietam
fieri decreverunt, et Dei famulo hujusmodi testamentum fecerunt.
Ego Geraldus de Turribus, et ego
Golferius, animarum nostrarum, et omnium parentum nostrorum utilitati
providentes, donamus Deo et Beatae Mariae, et venerabili patri Geraldo de
Salis, in perpetuam eleemosynam, quid quid habebamus vel habere poteramus, vel
aliquis de nobis habebat in nemore quod vulgo Dalonium nuncupatur, atque
successoribus nostris, cum omni testificatione prohibemus ne illius discipulis
tam praesentibus quam futuris, usque in finem saeculi, ibidem Deo servientibus,
aliquam tyrannidem seu dominationem, vel aliquam vexationem inferre praesumant,
sed ipsum Dalonii locum ab aliorum incursibus seu molitionibus, praecipimus ut
quantum potuerint, defendant. Donamus etiam supradictis fratribus terras quas
de feualibis suis acquirere poterunt, et decimas terrarum, quas terras a nobis
seu ab aliis hominibus acquisierunt, et quae juris nostri erant. Tum
venerabilis magister sic prosecutus est :
Ego Geraldus Dei gratia, servorum Dei
minister, quamvis indignus, constituo et invilolabili decreto confirmo, quod
totus praesens locus, ecclesiae videlicet Dalonensis, ab omni acclesiastica vel
saeculari subjectione sit libera, et quasi propria Christi camera, insignibus
sublimetur, salvo apostolico jure et diocesani pontificis dignitate. Porro si aliquis externus sive domesticus, propriae libertatis dignitate
eam frustare tentaverit, tamquam decretorum temerarium violatorem, nostra
sodalitate indignum, a corpore atque societate nostrae fraternitatis alienum
esse decrevimus. Huic rei tunc interfuerunt Stephanus, tunc sacerdos de
Boessent, postea Dalonensis prior, domnus Petrus abbas Castrensis, Bernardus
Gauberti sacerdos de Segonzac.
De cetero, supradicti patris rogatu, dominus Eustorgius Lemovicensis
episcopus, generalem conventum, praesente eo, apud Dalonium congregavit. Cumque
dominus praesente clero, et quibusdam aliis, dominis videlicet Guillelmo
Petragoricensi episcopo, Mauritio Sollemniacensi abbate, Guidone Turturiacensi abbate,
Ademaro vicecomite, Geraldo de Turribus, atque Golferio, et Iterio de Born, et
aliis quam plurimis, de utilitate loci loqueretur, monachus quidam
Turturiacensis, nomine Constantinus, in medium venit, et locum Dalonis ut pote
in sua pertinentia constitutum calumniavit ; sed episcopus querimoniam
ejus indiscussam praeteriri non ferens, jubet ut vicini senes in medium
deducantur, et si vidissent vel audissent utrum eremum istam aliquando quis
hominum incoluisset, ab eo coram omnibus requirantur. Qui responderunt numquam
se vidisse vel audisse eremum istam aliquem hominum incoluisse, sed retroactis
temporibus solitudinem hactenus permansisse. Requisiti cui potissimum
pertinentiae[100] adjaceret, hoc penitus
se ignorare profitentur. Verumtamen quandam eremi particulam referebant quendam
rusticum, Robertum de Lage nomine, jam pridem coluisse, et decimam praedicto
monacho tradidisse. Quod cum decimariis de Segonzaco compertum esset, Petro
videlicet et Geraldo fratri ejus, adjuncto sibi Emerico de la Rua vicario,
praefatum rusticum pignoraverunt, eo quod decimam ecclesiae de Segonzaco
praefato monacho reddidisset : Rusticus vero monachi patrocinium statim
expetiit ; sed monachus pro praedicta decima a se injuste usurpata nullam
defensionem exhibuit. Afflictus ergo rusticus, auxilio et defensione monachi
frustratus, praedictis decimariis triginta solidos et sex nummos pro ablata
decima exsolvit, et sic tandem de eorum manibus evasit. Domino igitur episcopo
praecipiente, praefatus rusticus Robertus in medium adducitur, atque ab eo
super eis contestatus, omnia vera esse profitetur. Favore igitur atque
suasione totius conventus dominus episcopus, sic exorsus est :
In nomine Domini, ego Eustorgius, Dei gratia
Lemovicensis episcopus, hunc locum qui Dalonium dicitur, in manu dilectissimi
fratris nostri Geraldi, ab omni ecclesiastica seu saeculari subjectione, et
omnium circumadjacentium potentiarum exactione, seu saeculari dominatione
submoveo, atque salvum ac liberum amodo esse confirmo, salvo apostolico jure,
ac Lemovicensis ecclesiae dignitate.
Geraldus igitur de
Salis, tancta auctoritate fretus, locum Dalonis, speciali libertate praeditum,
discipulis et successoribus suis reliquit, atque omnibus in eo habitantibus,
hoc speciale privilegium , maxima cum attestatione custodiri praecipet.
Post modicum autem temporis, cum dominus emeritum militem suum condigna
amuneratione honorare decrevisset, loca quae per diversas provincias, ad
omnipotenti Dei servitium constituerat, pia sollucitudine, Sanctus Pater
circuibat ; demum viribus corporis destitutus, apud quendam locum, qui
dicitur Castellaris, viam ingressus est universae carnis, et, ut credimus et
optamus, angelorum obsequio fultus, ad aetherea regna feliciter migravit.
Alia dona Dalonae
facta.
Ego Geraldus de
Turribus, et ego Golferius fratres, animarum nostrarum et omnium parentum
nostrorum utilitati providentes, donamus Deo, et Beatae Mariae, et venerabili
patri domno Geraldo de Salis, et successoribus ejus in perpetuam eleemosynam,
totum quod habemus, vel aliquis de nobis habebat in nemore quod vulgo Dalonium
nuncupatur.
Ego Bernardus del
Burg, et ego Geraldus, et ego Stephanus fratres, ego quoque Arcambaudus de
Felez, et ego Ademarus fratres, et ego Petrus de Felez, et ego Aimericus de
Felez forestarii praedicti nemoris donamus et concedimus Deo, et Beatae Mariae,
et magistro Geraldo de Salis, ejusque successoribus, in perpetuam eleemosynam,
forestagium, et omne aliud ex integro quod habebamus, vel requirere poteramus
in nemore quod Dalonium vocatur.
Ego Petrus Gaufridi,
et ego Guido Garini, donamus et concedimus Christo, et Beatae Mariae, et
magistro Geraldo de Salis, ejusque successoribus, in perpetuam eleemosynam,
quidquid habebamus in praedicto etc. Facta sunt haec anno ab Incarnatione
Domini M.C.XIV., indict. VII, epacta XII. Horum omnium testes sunt domnus
Eustorgius Lemovic. episcop. et Audebertus decanus Sancti Aredii. Gaufridus,
archipresbyter de Loberzac, Helias de Aïenno, Petrus de Campaniis, Iterius de
Born, Sicardus de Rasa, Gaufridus et Geraldus de Tellol.
N.B. Haec omnia fideliter
exscripsit ex chartulario Dalonensi antiquo et optimae notae domnus Jacobus
Boyer.
(imprimée dans Gallia Christiana, nouvelle édition, tome 2, instrumenta, col. 201 et 202, cart. 45 et 46, ann. 1114.)
f° 96 r° (1115)
Charte par laquelle Guillaume de Biron, Alpais sa
femme, et ses deux fils, Ebrard et Brochard de Madaillan, Mainard de Beynac et
Alpais de Gourdon sa femme, Auger de Mussidan et Arnaud de Montancès, font
plusieurs donations à N. D. de Cadoin, et à Robert d’Arbrissel.
Ego
Guillelmus de Birontio, et Alpaydis uxor mea, filiis nostris concedentibus
Guillelmo et Bertrando, pro nostri, nostrorumque salute, immobiliter concedimus
Deo et Sancte Marie de Cadunio, dominoque Roberto de Arbresello et servis Dei,
medietatem unius mansi in sylva que Cadunensis appellatur, et locum qui
Vallis-Seguini nuncupatur. Concedimus etiam per totam sylvam pabulum omnium
pecorum, et quidquid de predicta sylva, ejusdem loci edificiis vel usui fuerit
necessarium. Damus pretera locum qui Bassa-Calderia vocatur, ubi
stagnum cum molendinis, domus cum horte spatiose construatur. Testibus
Guillelmo Gauterii, Begone Decimato, Guidone de Salis, Geraldo, priore Sancti
Aviti, Geraldo Guillelmi, canonico Sancti Aviti.
Similiter Ebrardus et Brochardus de Madelano, cum uxoribus suis,
medietatem unius mansi, eodem modo et in eodem loco quo Guillelmus de Birontio
tribuit, irrevocabiliter tribuerunt. Testibus Raymundo Bernardi de Calniaco[101],
Oliverio fratre suo.
Item circa eundem locum, Mainardus de Bainaco, et uxor ejus Alpaydis,
filia Poncii de Gordone, unum mansum dederunt, et pabulum quorumlibet
animalium ; et insuper locum qui Fons de Bassa-Calderia dicitur, sicut
Guillelmus de Birontio, tribuerunt. Testibus Aymerico de Synaco[102],
Baginaldo de Fagis, Hugone de Fagis, priore Sancti Cypriani, Guillelmo Eblonis.
Hoc autem donum firmavit Guillelmus de Gordone ; testibus Guillelmo
Petragoricensi episcopo, Mainardo de Bainaco.
Similiter Algerius de Moysidano, concedente Anna uxore sua, et Arnaldus
de Monte-Incenso, Almoyde uxore illius concedente, unum mansum dederunt.
Testibus Geraldo, capellano de Moysidano, Geraldo de Carrioso[103].
Sed quoniam prefata sylva Cadunensis inter predictos proceres est
communis, noluimus occupare vel percalcare totum mansum quem dederat Mainardus,
vel illum totum quem dederant Algerius de Moysidano, et Arnaldus de Monte
Incenso, sed tantum medietates, donec Guillelmus de Birontio, et Ebrardus atque
Brochardus de Madelano, et eorum posteri tantum tribuant, quantum isti. Harum
autem medietatum percalationem jussu predictorum procerum nobis ostenderunt
Guillelmus Gauterii, Bego vicarius, Bego de Cunaco, Bernardus de Gorgosono,
Guillelmus Eblonis, Ugo de Fagis prior S. Cypriani, et Guido de Salis.
Hec autem predicta dona concesserunt nobis hujus sylve forestarii,
unusquisque dando partem suam, sicut predicti eorum dudum dederant, Bego
vicarius, Bego de Cunaco, Bernardus de Podio-Jactato, consensu uxoris sue,
Berengarii filie ; testibus Guillelmo de Birontio, et Guillelmo Gauterii.
Eodem modo ceteri forestarii dederunt, Grimoardus Beronis, Raymundus Bernardi,
Guillelmus Bernardi [----][104] Testibus Gerardo de Limolio, Grimoardo de Argarno, Geraldo de Nemore,
Bernardus Bero similiter dedit ; testibus Rogerio de Miliaco, Helia de
Salis. Idem Rogerius de Miliaco similiter dedit, concedente uxore sua, matre
Bernardi Beronis ; testibus Helia de Clarentio, S. Frontonis canonico,
Gaufrido de Landa.
(imprimée dans le Spicilège de Dachery, éd. in folio, tome 3, p. 474, sous le titre suivant ; « Donationes factae Roberto de Arbricello, fundatori monialium Fontis-Ebrardi) - Table chronologique des diplômes, tome 2, p. 450, année 1115.)
f° 97 r° (1115)
Confirmation des donations précédentes, faite à
Mussidan, en présence de Robert d’Arbrissel, par Guillaume de Talleyrand, consul
de Périgord, Rudel son frère, et par Aldebert comte de Périgord et autres.
Hec
autem predicta omnia concessit ac confirmavit Guillelmus Talerandi, consul
Petragoricensis ; testibus Rudello fratre suo, Stephano Iterii. Eadem dona concessit Aldebertus comes Petragoricensis ; testibus
Helia Belino, Geraldo de Salis, Broleto.
Rudellus concessit similiter, eodem
die , eisdem testibus, quidquid in Valle-Seguini, Algerius de Moysidano et
Arnaldus de Monte-Incenso, eorumque uxores dederant, postea firmaverunt apud
Moysidanum, coram domino Roberto. Dederunt etiam vallem que exit a
Valle-Seguini usque ad Bassam Calderiam, et quamdam partem terre in eadem
valle, ad edificandum aliud molendinum, et pratum ; testibus Geraldo de
Salis, Geraldo de Briva, Geraldo jugerio. Hec eadem bona concesserunt apud Gordonem Mainardus de Bainaco, et
Guillelmus de Gordone, in manu Geraldi prioris de Salis ; testibus Roberto
de Alberupe, et Bosone, Aimardo de Malaterra, Pontio de Tolnio. Item eadem dona
concessit Alpaydis conjux Mainardi de Bainaco ; testibus Petro capellano,
et eodem Mainardo, et Everardo fratre ejus, et Arnaldo Gaufridi. Stephanus
Lamberti dedit quidquid habebat in Bassa-Calderia ; testibus Guillelmo de
Birontio, Gauterio de Poido[105],
Petro, capellano de Molleanis[106],
Geraldo de Salis. Hebrardus de Madelano concessit in sylva Cadunensi, quantum
Guillelmus de Birontio, et filii ejus Guillelmus et Bertrandus dederunt, vel
deinceps daturi erant ; testibus Amaneu de Berferii, Gauberto de Belens[107],
Guillelmo mancipio, Begone de Conacho[108].
(imprimée dans le Spicilège, tome 3, p. 474)
f° 97 v° (1115)
Donation faite au monastère de Fontevrauld par
Guillaume de Biron, d’une portion de terre près du moulin de Bassa-Calderia.
Guillelmus
de Birontio dedit quandam partem terre, prope molendinum de Bassa-Calderia, in
qua edificaretur aliud molendinum, et pratum ; concedente uxore sua
Alpayde, et Guillelmo et Bertrando filiis suis ; testibus Gerardo, priore
de Salis, Guillelmo Gauterii. Hoc autem similiter concessit Brocardus de
Madelano, et uxor ejus, et insuper quantum Guillelmus de Birontio dare
vellet ; testibus Geraldo, priore de Salis, Geraldo de Nitecent, Geraldo
de Teirac.
(imprimée dans le Spicilège de Dom Luc Dachery, ed. in f°, tome 3, p. 475 – et edit. in 8°, tome 2, p. 318, sous le titre suivant : « Alia donatio Guillelmi de Birontio, eisdem facta. »
Il en est aussi fait mention en ces termes, ainsi que des donations précédentes, dans la Table chronologique des diplômes, tome 2, p. 451 : « Charta qua Guillelmus de Birontio donat Fontebraldensibus, partem terrae prope molendinum de Bassa-Calderia », Dachery, Spicilège, tome XI, p. 318, ex chartis suis, ad annum 1315.
Voici le titre de la charte et des donations précédentes : (ib. tome 2, p. 450) : « Charta qua Guillelmus de Birontio, cum uxore et filiis, donat S. Mariae de Cadunio, et Roberto de Arbrissello, medietatem mansi in silva Cadunensi, Vallem-Seguini, et res alias ; hujus silvae forestariis, partem suam concedentibus ». (Dachery, Spicilège, tome XI, p. 314, ex chartis suis, ad annum 1115).
f° 98 r° (1115)
Charte par laquelle Robert d’Arbrissel donne à
Gérald de Sales, son collègue, les lieux de Seguinval et de La Sauvetat, situés
dans la forêt de Cadoin, en présence du chapitre de Fontevrauld, et du
consentement de l’abbesse Pétronille.
Ego
Robertus de Arbrecello concedo et irrevocabiliter tribuo, nullo pacto, nisi
solo charitative, germanitatis amore retento, domino Geraldo de Salis,
venerabili magistro, socio meo, inter necessarios amicissimo, ejusque filiis,
imo conservis, tam extemporaneis, quam successuris, utrumque locum in sylva
Cadunensi situm ; videlicet tam eum de Seguini-Valle, quem ipse Gerardus
cum suis commilitonibus, tamquam sibi, sub mei persona acquisierat, et acquisitam
edificaverat, quam illum qui Salvitas vocatur, et universaliter quidquid mei,
vel aliis vice mei, prefatum infra nemus concessum est, atque ut ibidem, sub
dominice clientele norma Deo militent, eorum arbitrio et affectui relinquo.
Hanc autem donationem authenticam et solemniter actam, coram generali
sanctimonalium capitulo, collaudante et concedente earum fidelissima matre
Petronilla, imo Dei ancillarum ancilla, inconvulsam et inviolabilem persistere
decerno, omnisque calumnie querelam sive controversiam hinc funditus excludo,
hinc radicitus evello et penitus interdico. Est predictorum concessio facta
locorum apud Fontem-Ebraldi, Beati Benedicti die festiva quinto idus julii[109],
anno ab Incarnatione Domini MCXV, anno presulatus domini pape Paschalis VIII,
ind. VIII, in tempore viduate Pictaviensis ecclesie, viam ingresso universe
carnis Petro antistite, Ludovico Francigenarum rege, Guillelmo Aquitanie duce.
Talia testantur, qui taliter intitulantur Fulco Andegavensium consul, paganus
de Claris-Vallibus, Archilosius, Simon Enfandi, Aymericus, filius Arbeati,
vicecomitis Toarcensis, Bartholomeus Boslope, Bernardus de Saponariis clericus,
paganus sacerdos, Ravennus de Troiea, Rainaldus de Salmonea, Aymericus Caheus,
paganus pedagogus, filius Arbeati vicecomitis supra.
(imprimée dans le Spicilège de Dachery, tome 3, p. 475-476, edit in f°. – et tome XI, p. 319-320, de l’édit. in 8°, sous le titre suivant : «Robertus de Arbricello omnia prefata dona tribuit Gerardo de Salis, confirmantibus Petronilla abbatissa Fontis-Ebraldi et aliis. » = il en est aussi fait mention dans la Table chronologique des diplômes, tome 2, p. 446, au 11 juillet 1115, sous le titre qui suit : « Charta qua Robertus de Arbrissello tribuit Geraldo de Salis socio suo, locum de Seguini-Valle, et locum quem vocant Salvitatem, utrumque in silva Cadunensi, coram Fontebraldensi capitulo, Petronilla abbatissa concedente. Apud Fontem Ebraldi, B. Benedicti die festiva, V idus julii, anno ab Incarnatione Domini MCXV, anno presulatus domini papae Paschalis XVI (Dachery VIII), indict. VIII, in tempore viduatae Pictaviensis ecclesiae, viam ingresso universae carnis Petro antistite, Ludovico Francigenarum rege, Guillelmo Aquitaniae duce. »
Pavillon, Vie de Robert d’Arbrissel, pr. p. 559 ; ex Chartar. Cadun. = Clyp. nasc. ord. Fontebrald., tome 1, part. II, p. 150 ; ex archivo Cadun. = Dachery, Spicilège, tome XI, p. 319 ; ex chartis suis.)
f° 99 r° (1115)
Charte par laquelle Guillaume de Biron, Alpais sa femme
et ses enfants, Mainard de Beynac, Itier de Mussidan, Arnaud de Montancès et
Ebrard de Madaillan, etc., confirment la donation du lieu de Cadoin, faite par
Robert d’Arbrissel à Gérald de Sales.
Item donatio Guillelmi de Biron.
Ego
Guillelmus de Biron, et Alpays uxor mea, filiique mei Guillelmus et Bertrandus,
laudamus et firmamus donum quod fecit dominus Robertus, Geraldo de Salis, de
loco Cadunensi ; et sicut domino Roberto et ancillis Dei dederamus, pari
tenore, parique vigore, Geraldo de Salis, ejusque commilitonibus, tam
presentibus, quam futuris, firmiter concedimus, immobiliter donamus ;
testibus Raymundo Galterii, Roberto de Magnamaco[110],
Guillelmo de Nemore, Guillelmo Galterii.
Item donatio Mainardi de Bainaco.
Mainardus[111] de
Bainaco, et uxor ejus Alpaydis, domini Roberti laudantes et firmantes donum
Geraldo de Salis, sicut Guillelmus de Biron, similiter concesserunt : et
insuper prope Pegayocam[112] in
Dordoniam …. Et molendinum, ubicumque vellet, dederant ; testibus
Reginaldo de Fagis, Guidone de Casnaco, Raymundo Galterii.
Item donatio Iterii de Moysidano.
Iterius de Moysidano, et uxor ejus et filia, Anna scilicet et Almodis, et Algeriu